|

گفت‌وگو با شادی قدیریان درباره رعايت قانون کپی‌رایت

لطفا اموال ما را نبرید!

سال‌های سال است استفاده از عکس‌ها و آثار هنری بدون دریافت اجازه از هنرمند و خالق اثر سبب رنجش و ازبین‌رفتن حقوق مادی و معنوی مؤلف شده است. سال‌هاست تلاش بسیاری از هنرمندان با وجود قانون حقوق مؤلف و مصنف به جایی نرسیده است. اما انگار این‌روزها قدمی مثبت در این راه برداشته شده است. هم قاضیان و تصمیم‌گیران پرونده با روی گشاده‌تری با شاکیان رفتار می‌کنند و هم وکلا در این راه کارآمد‌تر شده‌اند. درهمین‌راستا به سراغ شادی قدیریان، عکاس مطرح کشورمان، رفتیم. آثار شادی قدیریان سال‌هاست بدون اجازه او در نشریات تا جاهای عجیب‌وغریب استفاده می‌شود! خانم قدیریان با برگزاری جلسات و دوره‌های مختلف با وکلا و هنرمندان تلاش دارد سطوح متفاوتی از جامعه را نسبت به قانون رعایت حقوق مؤلف و مصنف حساس کند. او در آخرین شکایتی که در همین زمینه در دادگاه مطرح کرد، به صلح رسیده است.

خانم قدیریان، عکس‌های شما بارها بدون اجازه شما این‌سو و آن‌سوی جهان و ایران منتشر شده، برای موارد مختلفی هم مورداستفاده قرار گرفته است. از طرح روی تی‌شرت تا تابلوهای کوچک و بزرگ و حتی به عنوان آگهی فروش لباس و البته نشریات نیز آن را بارها بدون ذکر نام مورد استفاده قرار می‌دهند. فکر می‌کنید این نحوه استفاده از عکس‌ها چرا این‌‌قدر در کشور ما و بین بیشتر افراد جامعه حتی فرهنگیان و اهالی نشر، جریان دارد؟
اینکه یک اثر بتواند این همه کاربرد و قابلیت توصیف داشته باشد، جالب توجه است. من به عنوان خالق اثر هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم بتوان این همه استفاده‌های گوناگون برای کارهایم تعریف کرد! صادقانه بگویم وقتی می‌بینم عکس‌هایم تا این حد مورد توجه سطوح مختلف و متفاوت جامعه قرار می‌گیرد خوشحال می‌شوم؛ اما از طرف دیگر وقتی این‌گونه و به‌طرز عجیبی نادیده گرفته می‌شوم، ناراحت می‌شوم. در عصری که ما زندگی می‌کنیم، پیداکردن آدم‌ها کار ساده‌ای است. به راحتی می‌توان شماره تماس یا ایمیل افراد را پیدا کرد. مثل همکاران شما در مجله همشهری جوان که به‌محض اینکه احضاریه دادگاه به دستشان رسید، بلافاصله با من تماس گرفتند و دلیل شکایتم را جویا شدند! من هم یادآوری کردم وقتی پیداکردن تلفن من آن‌قدر آسان است، کاش کمی زودتر تماس می‌گرفتید! اینکه نیازی نمی‌بینند تا برای استفاده از یک اثر خالقش را در جریان بگذارند و از او اجازه بگیرند، عجیب است. ظاهرا مدام باید به برخی یادآوری کنیم چطور برای استفاده از وسایل افراد از آنها اجازه می‌گیرید، اما برای استفاده از آثار افراد چنین نیازی نمی‌بینید؟! به نظر من، مهم‌ترین دلیلش نبود آموزش است. باید یاد بگیریم هر چیزی که در اینترنت قابل دسترسی است، برای استفاده عمومی نیست و فقط برای نمایش است. البته خود هنرمندان و صاحبان آثار هم باید حساس باشند و نسبت به این موضوع واکنش نشان دهند.
به نظر شما چرا این روند در کشورهای دیگر وجود ندارد؟ چه ابزاری در آنجا به هنرمندان کمک کرده است؟
در کشورهای دیگر به طور جدی و از سال‌ها قبل روی مسئله حق کپی‌رایت کار شده، تا امروز این فرهنگ جا افتاده است. در ایران هم هنوز دیر نیست. می‌توان از همین الان شروع کرد.
خود شما هیچ‌وقت از عکس یا اثری بدون اجازه صاحبش در آثار خود استفاده کرده‌اید؟
نه! معلوم است که نه. هیچ وقت بدون اجازه از کار کسی استفاده نکرده‌ام! یک‌بار برای انتشار کتابی به یکی از عکس‌های اروین‌الافکه كه عکاس بین‌المللی مطرحی است، احتیاج داشتیم. از طریق ایمیل برای ایشان توضیح دادم کتاب برای کودکان ایرانی و در ایران چاپ خواهد شد. ایشان هم درنهایت سخاوت فایل و اجازه چاپ را برای ما فرستادند و گفتند خوشحال می‌شوند که عکسشان را کودکان ایران می‌بینند. به‌همین راحتی می‌توان از صاحب اثر اجازه گرفت. بیشتر هنرمندان هم شرایط را درک و همکاری می‌کنند.
آیا می‌دانید در بین روزنامه‌های ما رسم بر این است که از یک ابعادی کوچک‌تر، نام عکاس را نمی‌زنند؟
مگر اهمیت عکس به اندازه آن است؟ یعنی ابعاد عکس اهمیت آن را تعریف می‌کند؟! چون کوچک است جدی نیست؟ عکاسش مهم نیست؟ اصلا این چه استدلالی است؟ پایه این استدلال نشانه درک‌نکردن هنر است!
این تعریف رایجی است که هنرمند باید خوشحال هم باشد که اثرش مورد توجه است، استفاده می‌شود و با مردم ارتباط برقرار می‌کند. مگر اثر خلق نشده تا مردم ببینند و لذت ببرند، خب، این اتفاق می‌افتد.
اینکه عکاس خوشحال می‌شود یا نه، به خودش مربوط است. کسی نمی‌تواند و نباید به‌جای او تصمیم بگیرد. شاید اصلا هم از اینکه عکس او با دست‌کاری روی جلد مجله‌ای یا روی لباسی چاپ شده، خوشحال نشود. مثلا یکی از دغدغه‌های من تعهدی است که نسبت به چهره آدم‌های حاضر در عکس‌هایم دارم. شاید کسانی که حاضر شدند جلوی دوربین من بایستند، دلشان نخواهد تصویرشان روی جلد مجله و روی همه دکه‌ها در خیابان دیده شود؟ بد نیست اشاره کنم این‌وسط گاهی اتفاقاتی رخ‌ می‌دهد که نتایج ناگواری در پی دارد. نمونه‌اش اتفاقی که برای یکی از مدل‌های عکاسی من افتاد؛ آن هم در آستانه ازدواج. (یکی از عکس‌های او از مجموعه «شاپرک‌خانم» را در کنار مقاله «دختران فراری» چاپ کردند که سبب دلخوری شدید ایشان و خانواده خود و همسرش شد).
فکر می‌کنید باید هنرمندان با آگاهی به این اتفاقات فعالیت خود را انجام دهند یا اینکه می‌توان با استفاده از قانون یا راهکارها و کمپین‌ها در جهت رعایت حقوق مؤلف و مصنف گام برداشت؟
هنرمند نمی‌تواند و وظیفه هم ندارد حین کار به این موضوع فکر کند! جامعه باید نسبت به قوانین آگاه و حساس باشد؛ قانون کپی‌رایت هم یکی از این قوانین است.
خود شما حداقل ١٨ سال است بارها‌وبارها به دادگاه‌های ایران در زمینه استفاده بی‌اجازه از عکس‌هایتان شکایت کرده‌اید، نتیجه اغلب شکست بوده، درست است؟
بله، ولی من همیشه تا جایی که شده پیگیری کرده‌ام.
اما انگار این‌بار تفاوتی رخ داده و توانسته‌اید در دادگاه برنده شوید، درست است؟
خوشبختانه این‌بار که یکی از کارهایم روی جلد مجله همشهری جوان چاپ شد، با کمک وکیلم - خانم افسانه عابدین - در دادگاه برنده شدیم و همشهری جوان به پرداخت جریمه نقدی و چاپ توضیح و عذرخواهی محکوم شد.
حکم این ‌مجله اجرا هم شد؟
بله، متن عذرخواهی را چاپ کردند. جریمه مالی را هم از طرف من به حساب یک خیریه واریز کردند.
به نظرتان این روند اگر در ایران به صورت جدی‌تر پیش رود و رعایت حق کپی‌رایت جدی‌تر پیگیری شود، سبب منزوی‌شدن هنرمند و کاهش ارتباطش با مردم نمی‌شود؟ فکر کنید شما مدام مثل سایت‌های خارجی یا... با پنجره هشداردهنده برای دیدن اثر روبه‌رو شوید.
به نظر شما، هنرمندان خارجی که قوانین کپی‌رایت در کشورشان رعایت می‌شود، منزوی هستند و با مردمشان ارتباط ندارند؟! این را فراموش نکنید حوزه‌ کاری هنرمندان متفاوت است، برخی برای نمایش در مجلات و نشریات کار می‌کنند، بعضی هم برای نمایش در گالری‌ها و موزه‌ها... .
پیشنهاد شما برای دیگر همکارانتان چیست تا رعایت حق مؤلف و مصنف در ایران امری عادی شود؟
هرکسی، چه عکاس و هنرمند و چه مخاطبی که بازدید‌کننده یک سایت اینترنتی است باید به حق صاحب و خالق اثر احترام بگذارد. این یعنی رعایت حق مؤلف و مصنف از طرف همه. بهترین پیشنهاد برای همکاران عکاس رعایت حق کپی‌رایت است و اطلاع‌دادن به صاحب اثر. ما در جریان فعالیت‌های یکدیگر بوده و با هم آشنا هستیم و می‌توانیم به‌راحتی همدیگر را پیدا کنیم. البته انتظارات دیگری هم می‌توان از همکاران عکاس داشت. مثلا وقتی می‌گویید مطبوعات براساس اندازه عکس، خود را ملزم به رعایت حق کپی‌رایت‌ می‌دانند، ما به عنوان عکاس باید از حق همکار خود دفاع کنیم.
ظاهرا به‌تازگی از سوی گالری‌ها هم مشکلاتی برای هنرمندان پیش می‌آید؟
بله، متأسفانه همیشه ماجرایی هست. یکی از دوستان کارت دعوتی برایم فرستاد که متوجه شدم بدون اینکه خودم بدانم قرار است در یک گالری تازه‌تأسیس در تهران یکی از عکس‌هایم را نمایش دهم!
واکنش شما چه بود؟
با صاحب گالری تماس گرفتم. گفت شماره موبایلم را نداشته تا به من خبر دهد و اثرم را از یک گالری دیگر گرفته است! بعد از پیگیری معلوم شد شخصی کارم را قبلا خریده بوده و حالا تصمیم گرفته بفروشد و آن را در اختیار گالری تازه‌تأسیس قرار داده است. این رفتار و روند فروش معمولا با آثار هنرمندانی که فوت کرده و در این دنیا نیستند، صورت می‌گیرد؛ کلکسیونرها آثار آنان را نمایش می‌دهند و می‌فروشند. اما وقتی من هنوز زنده‌ام و در همین شهر زندگی می‌کنم و امکان دسترسی به من وجود دارد، این رفتار حرفه‌ای نیست. این‌گونه رفتارها سبب می‌شود جایگاه حرفه‌ای و روند فعالیت من به عنوان یک عکاس دچار خدشه شود و صدالبته اعتبار و آبروی گالری‌ها هم زیر سؤال برود.

سال‌های سال است استفاده از عکس‌ها و آثار هنری بدون دریافت اجازه از هنرمند و خالق اثر سبب رنجش و ازبین‌رفتن حقوق مادی و معنوی مؤلف شده است. سال‌هاست تلاش بسیاری از هنرمندان با وجود قانون حقوق مؤلف و مصنف به جایی نرسیده است. اما انگار این‌روزها قدمی مثبت در این راه برداشته شده است. هم قاضیان و تصمیم‌گیران پرونده با روی گشاده‌تری با شاکیان رفتار می‌کنند و هم وکلا در این راه کارآمد‌تر شده‌اند. درهمین‌راستا به سراغ شادی قدیریان، عکاس مطرح کشورمان، رفتیم. آثار شادی قدیریان سال‌هاست بدون اجازه او در نشریات تا جاهای عجیب‌وغریب استفاده می‌شود! خانم قدیریان با برگزاری جلسات و دوره‌های مختلف با وکلا و هنرمندان تلاش دارد سطوح متفاوتی از جامعه را نسبت به قانون رعایت حقوق مؤلف و مصنف حساس کند. او در آخرین شکایتی که در همین زمینه در دادگاه مطرح کرد، به صلح رسیده است.

خانم قدیریان، عکس‌های شما بارها بدون اجازه شما این‌سو و آن‌سوی جهان و ایران منتشر شده، برای موارد مختلفی هم مورداستفاده قرار گرفته است. از طرح روی تی‌شرت تا تابلوهای کوچک و بزرگ و حتی به عنوان آگهی فروش لباس و البته نشریات نیز آن را بارها بدون ذکر نام مورد استفاده قرار می‌دهند. فکر می‌کنید این نحوه استفاده از عکس‌ها چرا این‌‌قدر در کشور ما و بین بیشتر افراد جامعه حتی فرهنگیان و اهالی نشر، جریان دارد؟
اینکه یک اثر بتواند این همه کاربرد و قابلیت توصیف داشته باشد، جالب توجه است. من به عنوان خالق اثر هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم بتوان این همه استفاده‌های گوناگون برای کارهایم تعریف کرد! صادقانه بگویم وقتی می‌بینم عکس‌هایم تا این حد مورد توجه سطوح مختلف و متفاوت جامعه قرار می‌گیرد خوشحال می‌شوم؛ اما از طرف دیگر وقتی این‌گونه و به‌طرز عجیبی نادیده گرفته می‌شوم، ناراحت می‌شوم. در عصری که ما زندگی می‌کنیم، پیداکردن آدم‌ها کار ساده‌ای است. به راحتی می‌توان شماره تماس یا ایمیل افراد را پیدا کرد. مثل همکاران شما در مجله همشهری جوان که به‌محض اینکه احضاریه دادگاه به دستشان رسید، بلافاصله با من تماس گرفتند و دلیل شکایتم را جویا شدند! من هم یادآوری کردم وقتی پیداکردن تلفن من آن‌قدر آسان است، کاش کمی زودتر تماس می‌گرفتید! اینکه نیازی نمی‌بینند تا برای استفاده از یک اثر خالقش را در جریان بگذارند و از او اجازه بگیرند، عجیب است. ظاهرا مدام باید به برخی یادآوری کنیم چطور برای استفاده از وسایل افراد از آنها اجازه می‌گیرید، اما برای استفاده از آثار افراد چنین نیازی نمی‌بینید؟! به نظر من، مهم‌ترین دلیلش نبود آموزش است. باید یاد بگیریم هر چیزی که در اینترنت قابل دسترسی است، برای استفاده عمومی نیست و فقط برای نمایش است. البته خود هنرمندان و صاحبان آثار هم باید حساس باشند و نسبت به این موضوع واکنش نشان دهند.
به نظر شما چرا این روند در کشورهای دیگر وجود ندارد؟ چه ابزاری در آنجا به هنرمندان کمک کرده است؟
در کشورهای دیگر به طور جدی و از سال‌ها قبل روی مسئله حق کپی‌رایت کار شده، تا امروز این فرهنگ جا افتاده است. در ایران هم هنوز دیر نیست. می‌توان از همین الان شروع کرد.
خود شما هیچ‌وقت از عکس یا اثری بدون اجازه صاحبش در آثار خود استفاده کرده‌اید؟
نه! معلوم است که نه. هیچ وقت بدون اجازه از کار کسی استفاده نکرده‌ام! یک‌بار برای انتشار کتابی به یکی از عکس‌های اروین‌الافکه كه عکاس بین‌المللی مطرحی است، احتیاج داشتیم. از طریق ایمیل برای ایشان توضیح دادم کتاب برای کودکان ایرانی و در ایران چاپ خواهد شد. ایشان هم درنهایت سخاوت فایل و اجازه چاپ را برای ما فرستادند و گفتند خوشحال می‌شوند که عکسشان را کودکان ایران می‌بینند. به‌همین راحتی می‌توان از صاحب اثر اجازه گرفت. بیشتر هنرمندان هم شرایط را درک و همکاری می‌کنند.
آیا می‌دانید در بین روزنامه‌های ما رسم بر این است که از یک ابعادی کوچک‌تر، نام عکاس را نمی‌زنند؟
مگر اهمیت عکس به اندازه آن است؟ یعنی ابعاد عکس اهمیت آن را تعریف می‌کند؟! چون کوچک است جدی نیست؟ عکاسش مهم نیست؟ اصلا این چه استدلالی است؟ پایه این استدلال نشانه درک‌نکردن هنر است!
این تعریف رایجی است که هنرمند باید خوشحال هم باشد که اثرش مورد توجه است، استفاده می‌شود و با مردم ارتباط برقرار می‌کند. مگر اثر خلق نشده تا مردم ببینند و لذت ببرند، خب، این اتفاق می‌افتد.
اینکه عکاس خوشحال می‌شود یا نه، به خودش مربوط است. کسی نمی‌تواند و نباید به‌جای او تصمیم بگیرد. شاید اصلا هم از اینکه عکس او با دست‌کاری روی جلد مجله‌ای یا روی لباسی چاپ شده، خوشحال نشود. مثلا یکی از دغدغه‌های من تعهدی است که نسبت به چهره آدم‌های حاضر در عکس‌هایم دارم. شاید کسانی که حاضر شدند جلوی دوربین من بایستند، دلشان نخواهد تصویرشان روی جلد مجله و روی همه دکه‌ها در خیابان دیده شود؟ بد نیست اشاره کنم این‌وسط گاهی اتفاقاتی رخ‌ می‌دهد که نتایج ناگواری در پی دارد. نمونه‌اش اتفاقی که برای یکی از مدل‌های عکاسی من افتاد؛ آن هم در آستانه ازدواج. (یکی از عکس‌های او از مجموعه «شاپرک‌خانم» را در کنار مقاله «دختران فراری» چاپ کردند که سبب دلخوری شدید ایشان و خانواده خود و همسرش شد).
فکر می‌کنید باید هنرمندان با آگاهی به این اتفاقات فعالیت خود را انجام دهند یا اینکه می‌توان با استفاده از قانون یا راهکارها و کمپین‌ها در جهت رعایت حقوق مؤلف و مصنف گام برداشت؟
هنرمند نمی‌تواند و وظیفه هم ندارد حین کار به این موضوع فکر کند! جامعه باید نسبت به قوانین آگاه و حساس باشد؛ قانون کپی‌رایت هم یکی از این قوانین است.
خود شما حداقل ١٨ سال است بارها‌وبارها به دادگاه‌های ایران در زمینه استفاده بی‌اجازه از عکس‌هایتان شکایت کرده‌اید، نتیجه اغلب شکست بوده، درست است؟
بله، ولی من همیشه تا جایی که شده پیگیری کرده‌ام.
اما انگار این‌بار تفاوتی رخ داده و توانسته‌اید در دادگاه برنده شوید، درست است؟
خوشبختانه این‌بار که یکی از کارهایم روی جلد مجله همشهری جوان چاپ شد، با کمک وکیلم - خانم افسانه عابدین - در دادگاه برنده شدیم و همشهری جوان به پرداخت جریمه نقدی و چاپ توضیح و عذرخواهی محکوم شد.
حکم این ‌مجله اجرا هم شد؟
بله، متن عذرخواهی را چاپ کردند. جریمه مالی را هم از طرف من به حساب یک خیریه واریز کردند.
به نظرتان این روند اگر در ایران به صورت جدی‌تر پیش رود و رعایت حق کپی‌رایت جدی‌تر پیگیری شود، سبب منزوی‌شدن هنرمند و کاهش ارتباطش با مردم نمی‌شود؟ فکر کنید شما مدام مثل سایت‌های خارجی یا... با پنجره هشداردهنده برای دیدن اثر روبه‌رو شوید.
به نظر شما، هنرمندان خارجی که قوانین کپی‌رایت در کشورشان رعایت می‌شود، منزوی هستند و با مردمشان ارتباط ندارند؟! این را فراموش نکنید حوزه‌ کاری هنرمندان متفاوت است، برخی برای نمایش در مجلات و نشریات کار می‌کنند، بعضی هم برای نمایش در گالری‌ها و موزه‌ها... .
پیشنهاد شما برای دیگر همکارانتان چیست تا رعایت حق مؤلف و مصنف در ایران امری عادی شود؟
هرکسی، چه عکاس و هنرمند و چه مخاطبی که بازدید‌کننده یک سایت اینترنتی است باید به حق صاحب و خالق اثر احترام بگذارد. این یعنی رعایت حق مؤلف و مصنف از طرف همه. بهترین پیشنهاد برای همکاران عکاس رعایت حق کپی‌رایت است و اطلاع‌دادن به صاحب اثر. ما در جریان فعالیت‌های یکدیگر بوده و با هم آشنا هستیم و می‌توانیم به‌راحتی همدیگر را پیدا کنیم. البته انتظارات دیگری هم می‌توان از همکاران عکاس داشت. مثلا وقتی می‌گویید مطبوعات براساس اندازه عکس، خود را ملزم به رعایت حق کپی‌رایت‌ می‌دانند، ما به عنوان عکاس باید از حق همکار خود دفاع کنیم.
ظاهرا به‌تازگی از سوی گالری‌ها هم مشکلاتی برای هنرمندان پیش می‌آید؟
بله، متأسفانه همیشه ماجرایی هست. یکی از دوستان کارت دعوتی برایم فرستاد که متوجه شدم بدون اینکه خودم بدانم قرار است در یک گالری تازه‌تأسیس در تهران یکی از عکس‌هایم را نمایش دهم!
واکنش شما چه بود؟
با صاحب گالری تماس گرفتم. گفت شماره موبایلم را نداشته تا به من خبر دهد و اثرم را از یک گالری دیگر گرفته است! بعد از پیگیری معلوم شد شخصی کارم را قبلا خریده بوده و حالا تصمیم گرفته بفروشد و آن را در اختیار گالری تازه‌تأسیس قرار داده است. این رفتار و روند فروش معمولا با آثار هنرمندانی که فوت کرده و در این دنیا نیستند، صورت می‌گیرد؛ کلکسیونرها آثار آنان را نمایش می‌دهند و می‌فروشند. اما وقتی من هنوز زنده‌ام و در همین شهر زندگی می‌کنم و امکان دسترسی به من وجود دارد، این رفتار حرفه‌ای نیست. این‌گونه رفتارها سبب می‌شود جایگاه حرفه‌ای و روند فعالیت من به عنوان یک عکاس دچار خدشه شود و صدالبته اعتبار و آبروی گالری‌ها هم زیر سؤال برود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.