|

آیا پاسترناک ضدانقلابی بود

ستاره‌ها با مردم در میتینگ‌ها شرکت می‌کردند

بابک ذاکری

بوریس پاسترناک، شاعری است که در دنیا او را به عنوان رمان‌نویسی می‌شناسند که جایزه نوبل گرفته است. «دکتر ژیواگو»، رمان پاسترناک که بعدها از آن فیلمی در هالیوود ساخته شد، تمام شهرت ادبی پاسترناک در جهان غیرروسی‌زبان را به سیطره خود درآورده است. داستان آن کتاب، طرد پاسترناک از جامعه ادبی شوروی و تبعید داخلی‌اش، امتناع وی از پذیرفتن جایزه نوبل «به خاطر اجتماعی که در آن زندگی» می‌کرد و سپس، پس از مرگ وی، داستان تأثیر سازمان جاسوسی آمریکا در اهدای نوبل به وی و تمام داستان‌ها و واقعیت‌هایی که ربط چندانی به آثار اندیشه‌های پاسترناک ندارد سبب شده است که او در خارج از زبان روسی، کمتر به عنوان شاعری مهم در نظر گرفته شود.
پاسترناک شاعری بود که در اولین کنگره نویسندگان اتحاد جماهیر شوروی به عنوان بزرگ‌ترین شاعر معاصر روس شناخته‌ شد، در سال ۱۹۵۶ برای بار اول «دکتر ژیواگو» در ایتالیا منتشر شد و همان سال جایزه نوبل به او رسید و در سال ۱۹۵۸ عضویت وی در کنگره نویسندگان اتحاد جماهیر شوروی لغو شد. گویا به این دلیل که به باور سیاست‌مداران آن روز شوروی، رمان پاسترناک رمانی ضد‌انقلابی است. رویه‌ای که بعدها البته تغییر کرد، اما مانند اغلب تغییر فکرها و اندیشه‌ها کمی دیر، یعنی زمانی که او دیگر زندگی را ترک کرده‌ بود. مارکز درباره این ماجرا در کتاب «یادداشت‌های پنج‌ساله» می‌نویسد: «به هر حال در سفر دوم خودم به شوروی در چهار سال پیش به عنوان نماینده فستیوال سینمایی در شهر مسکو، متوجه شدم در تمام مکالمات نویسندگان و هنرمندان مدام از پاسترناک نام برده می‌شود. آن هم بسیار واضح و با تمجید فراوان. اما هیچ‌کس دقیقا نمی‌گفت قبل از طردشدن او چه بر سرش آمده بود و بعد چه باعث شده دیگر «مطرود» نباشد. از میان آن همه وراجی‌های مختلف بارها شنیده بودم که خروشچف از طریق مشاوران خود، بدون آن که هنوز دکتر ژیواگو را خوانده باشد، به نحوی بسیار بد از آن باخبر شده بود. موقعی که سال‌ها بعد کتاب را خوانده بود، بسیار احساس ندامت می‌کرد، ولی بی‌فایده بود چون پاسترناک مرده بود».
اینکه آیا او شاعری بود که به‌مرور از صف انقلاب جدا شد، یا اینکه جدایی و طرد او و تبعید غیررسمی‌اش از مسکو به قفقاز ناشی از تغییر روش و مرام سیاست‌مداران بوده است، چندان روشن نیست. گذشته از آنکه کسی مانند تروتسکی معتقد بود که به انقلاب شوروی خیانت شده است و چه‌بسا خود پاسترناک نیز چنین می‌پنداشت، درباره ضد‌انقلابی‌بودن آثار او، پس از گذشت چند سال، بین رهبران اتحاد جماهیر شوروی نیز چندان توافقی وجود ندارد. این آشکار است که او هرگز شعری درباره انقلاب نسرود. مثلا مانند شعری که پس از اهدای جایزه نوبل به وی و تحت فشار قرارگرفتنش برای نپذیرفتن جایزه درباره خودش سرود: «فنا شدم/ چو حیوانی دربند/ در جایی هم‌اینک/ نور هست و آزادی و مردم/ ولی از پس من/ تنها هیاهوی پی‌گران به گوش می‌رسد/ و راه گریزی برایم نیست.» اما می‌دانیم که دست‌کم او یکی از مهم‌ترین دفتر شعرهایش را در سال‌های ۱۹۱۷ و ۱۹۱۸ سروده است. دفتری که تمامش تحت‌تأثیر حرکت عظیم مردم است. چیزی که از نظر او و بسیاری از روشنفکران آن روز روسیه شبیه به رستاخیزی مردمی بود. پاسترناک چهل سال پس از پیروزی انقلاب، در زمانی که دیگر یک مطرود شناخته می‌شد درباره روزهای انقلاب نوشته بود: «... چهل سال گذشته است. پس از گذشت این همه سال دیگر صدای ازدحام مردمی که شب و روز در میدان‌های تابستانی زیر آسمان باز مانند اجتماعات مردم در روسیه قدیم با هم مشاوره می‌کردند، به گوش نمی‌رسد. اما من هنوز از چنین فاصله دوری این اجتماعات را چون نمایشی بی‌صدا و یا چون تابلوی زنده و خاموشی در نظر مجسم می‌کنم... توده‌های خلق درباره مهمترین مسائل حیات خود بحث و درددل می‌کردند، درباره اینکه چگونه و برای چه زندگی می‌کنند و چگونه یگانه هستی شایسته و قابل درک را خواهند ساخت. شور همه‌گیر و مسری آن‌ها مرز بین انسان و طبیعت را از بین می‌برد. در این تابستان مشهور ۱۹۱۷ در حد فاصل دو انقلاب، به نظر می‌رسید جاده‌ها، درختان و ستاره‌ها همراه با مردم در میتینگ‌ها شرکت می‌کنند.» این تجلیل از انقلاب و مردم و البته طبیعت که در جمله‌های آخر این نقل قول به چشم می‌خورد همه چیزی است که می‌توان وجه‌ مشترک تمام سال‌های فعالیت ادبی پاسترناک دانست. حتی رمانی که ابتدا از سوی مقام‌های شوروی ضدانقلابی نامیده شد نیز درواقع تجلیل از زندگی است. شاید بتوان گفت این فاصله‌گرفتن انقلابی‌های گذشته به عنوان سیاست‌مداران کشوری ابرقدرت مانند شوروی بود که پاسترناک را از آنها دور کرد. کم‌شدن شور زندگی در انقلاب و توجه‌نکردن به آنچه در نگاه پاسترناک مضمون اصلی هنر است، یعنی زندگی.
همراه با اوزورف، منتقد و شارح روس آثار پاسترناک، می‌توان گفت که در نگاه او، انقلاب در دید پاسترناک مانند لطافت هواست پس از باران که در آن همه‌چیز بهتر دیده می‌شود و طراوت لحظه‌هایی که باران از بارش ایستاده است ویژه همان لحظه‌هاست. او شعری از پاسترناک نقل می‌کند که نشان می‌دهد پاسترناک چگونه به انقلاب می‌نگریسته است: «این خود انقلاب است/ که چنین تازگی آسمانی/ نثار روزها و شب‌ها کرده است». انقلاب مردمی مانند لحظه‌ای است که طراوت پس از بارش نثار طبیعت می‌شود یا با استفاده از نقل قول پاسترناک از گوگول با این مضمون که «ناگهان در دوردست‌ها، انتهای جهان دیده شد» می‌توان گفت که انقلاب روشی است برای فراخ‌شدن هستی و گسترش افق دید. دیدن مسائل از زاویه‌ای دیگر،‌ تیزبینی و بصیرتی که انقلاب به همراه می‌آورد مانند طراوتی است که باران نثار طبیعت می‌کند. انقلاب از نظر پاسترناک امری است انسانی که در ادامه حیات روزمره بشری معنا می‌یابد و در کنار آن باید نگریسته شود. با این نگاه بیهوده نیست که انقلاب هنگامی که تبدیل می‌شود به یک نظام دیوان‌سالار که بر کشوری بزرگ حاکم است، کسی با افکار پاسترناک را دشمن خود می‌یابد. برای ارائه حکم قطعی درباره نظر پاسترناک درباره انقلاب باید بر آثار او تسلط کاملی داشت، اما شاید با توجه به ترجمه‌های موجود و مختصر در زبان فارسی و با توجه به نوشته‌هایی که با گذشت چهل سال مضمونشان ثابت مانده است، بتوان گفت این پاسترناک نبود که به دشمن بدل شد.

بوریس پاسترناک، شاعری است که در دنیا او را به عنوان رمان‌نویسی می‌شناسند که جایزه نوبل گرفته است. «دکتر ژیواگو»، رمان پاسترناک که بعدها از آن فیلمی در هالیوود ساخته شد، تمام شهرت ادبی پاسترناک در جهان غیرروسی‌زبان را به سیطره خود درآورده است. داستان آن کتاب، طرد پاسترناک از جامعه ادبی شوروی و تبعید داخلی‌اش، امتناع وی از پذیرفتن جایزه نوبل «به خاطر اجتماعی که در آن زندگی» می‌کرد و سپس، پس از مرگ وی، داستان تأثیر سازمان جاسوسی آمریکا در اهدای نوبل به وی و تمام داستان‌ها و واقعیت‌هایی که ربط چندانی به آثار اندیشه‌های پاسترناک ندارد سبب شده است که او در خارج از زبان روسی، کمتر به عنوان شاعری مهم در نظر گرفته شود.
پاسترناک شاعری بود که در اولین کنگره نویسندگان اتحاد جماهیر شوروی به عنوان بزرگ‌ترین شاعر معاصر روس شناخته‌ شد، در سال ۱۹۵۶ برای بار اول «دکتر ژیواگو» در ایتالیا منتشر شد و همان سال جایزه نوبل به او رسید و در سال ۱۹۵۸ عضویت وی در کنگره نویسندگان اتحاد جماهیر شوروی لغو شد. گویا به این دلیل که به باور سیاست‌مداران آن روز شوروی، رمان پاسترناک رمانی ضد‌انقلابی است. رویه‌ای که بعدها البته تغییر کرد، اما مانند اغلب تغییر فکرها و اندیشه‌ها کمی دیر، یعنی زمانی که او دیگر زندگی را ترک کرده‌ بود. مارکز درباره این ماجرا در کتاب «یادداشت‌های پنج‌ساله» می‌نویسد: «به هر حال در سفر دوم خودم به شوروی در چهار سال پیش به عنوان نماینده فستیوال سینمایی در شهر مسکو، متوجه شدم در تمام مکالمات نویسندگان و هنرمندان مدام از پاسترناک نام برده می‌شود. آن هم بسیار واضح و با تمجید فراوان. اما هیچ‌کس دقیقا نمی‌گفت قبل از طردشدن او چه بر سرش آمده بود و بعد چه باعث شده دیگر «مطرود» نباشد. از میان آن همه وراجی‌های مختلف بارها شنیده بودم که خروشچف از طریق مشاوران خود، بدون آن که هنوز دکتر ژیواگو را خوانده باشد، به نحوی بسیار بد از آن باخبر شده بود. موقعی که سال‌ها بعد کتاب را خوانده بود، بسیار احساس ندامت می‌کرد، ولی بی‌فایده بود چون پاسترناک مرده بود».
اینکه آیا او شاعری بود که به‌مرور از صف انقلاب جدا شد، یا اینکه جدایی و طرد او و تبعید غیررسمی‌اش از مسکو به قفقاز ناشی از تغییر روش و مرام سیاست‌مداران بوده است، چندان روشن نیست. گذشته از آنکه کسی مانند تروتسکی معتقد بود که به انقلاب شوروی خیانت شده است و چه‌بسا خود پاسترناک نیز چنین می‌پنداشت، درباره ضد‌انقلابی‌بودن آثار او، پس از گذشت چند سال، بین رهبران اتحاد جماهیر شوروی نیز چندان توافقی وجود ندارد. این آشکار است که او هرگز شعری درباره انقلاب نسرود. مثلا مانند شعری که پس از اهدای جایزه نوبل به وی و تحت فشار قرارگرفتنش برای نپذیرفتن جایزه درباره خودش سرود: «فنا شدم/ چو حیوانی دربند/ در جایی هم‌اینک/ نور هست و آزادی و مردم/ ولی از پس من/ تنها هیاهوی پی‌گران به گوش می‌رسد/ و راه گریزی برایم نیست.» اما می‌دانیم که دست‌کم او یکی از مهم‌ترین دفتر شعرهایش را در سال‌های ۱۹۱۷ و ۱۹۱۸ سروده است. دفتری که تمامش تحت‌تأثیر حرکت عظیم مردم است. چیزی که از نظر او و بسیاری از روشنفکران آن روز روسیه شبیه به رستاخیزی مردمی بود. پاسترناک چهل سال پس از پیروزی انقلاب، در زمانی که دیگر یک مطرود شناخته می‌شد درباره روزهای انقلاب نوشته بود: «... چهل سال گذشته است. پس از گذشت این همه سال دیگر صدای ازدحام مردمی که شب و روز در میدان‌های تابستانی زیر آسمان باز مانند اجتماعات مردم در روسیه قدیم با هم مشاوره می‌کردند، به گوش نمی‌رسد. اما من هنوز از چنین فاصله دوری این اجتماعات را چون نمایشی بی‌صدا و یا چون تابلوی زنده و خاموشی در نظر مجسم می‌کنم... توده‌های خلق درباره مهمترین مسائل حیات خود بحث و درددل می‌کردند، درباره اینکه چگونه و برای چه زندگی می‌کنند و چگونه یگانه هستی شایسته و قابل درک را خواهند ساخت. شور همه‌گیر و مسری آن‌ها مرز بین انسان و طبیعت را از بین می‌برد. در این تابستان مشهور ۱۹۱۷ در حد فاصل دو انقلاب، به نظر می‌رسید جاده‌ها، درختان و ستاره‌ها همراه با مردم در میتینگ‌ها شرکت می‌کنند.» این تجلیل از انقلاب و مردم و البته طبیعت که در جمله‌های آخر این نقل قول به چشم می‌خورد همه چیزی است که می‌توان وجه‌ مشترک تمام سال‌های فعالیت ادبی پاسترناک دانست. حتی رمانی که ابتدا از سوی مقام‌های شوروی ضدانقلابی نامیده شد نیز درواقع تجلیل از زندگی است. شاید بتوان گفت این فاصله‌گرفتن انقلابی‌های گذشته به عنوان سیاست‌مداران کشوری ابرقدرت مانند شوروی بود که پاسترناک را از آنها دور کرد. کم‌شدن شور زندگی در انقلاب و توجه‌نکردن به آنچه در نگاه پاسترناک مضمون اصلی هنر است، یعنی زندگی.
همراه با اوزورف، منتقد و شارح روس آثار پاسترناک، می‌توان گفت که در نگاه او، انقلاب در دید پاسترناک مانند لطافت هواست پس از باران که در آن همه‌چیز بهتر دیده می‌شود و طراوت لحظه‌هایی که باران از بارش ایستاده است ویژه همان لحظه‌هاست. او شعری از پاسترناک نقل می‌کند که نشان می‌دهد پاسترناک چگونه به انقلاب می‌نگریسته است: «این خود انقلاب است/ که چنین تازگی آسمانی/ نثار روزها و شب‌ها کرده است». انقلاب مردمی مانند لحظه‌ای است که طراوت پس از بارش نثار طبیعت می‌شود یا با استفاده از نقل قول پاسترناک از گوگول با این مضمون که «ناگهان در دوردست‌ها، انتهای جهان دیده شد» می‌توان گفت که انقلاب روشی است برای فراخ‌شدن هستی و گسترش افق دید. دیدن مسائل از زاویه‌ای دیگر،‌ تیزبینی و بصیرتی که انقلاب به همراه می‌آورد مانند طراوتی است که باران نثار طبیعت می‌کند. انقلاب از نظر پاسترناک امری است انسانی که در ادامه حیات روزمره بشری معنا می‌یابد و در کنار آن باید نگریسته شود. با این نگاه بیهوده نیست که انقلاب هنگامی که تبدیل می‌شود به یک نظام دیوان‌سالار که بر کشوری بزرگ حاکم است، کسی با افکار پاسترناک را دشمن خود می‌یابد. برای ارائه حکم قطعی درباره نظر پاسترناک درباره انقلاب باید بر آثار او تسلط کاملی داشت، اما شاید با توجه به ترجمه‌های موجود و مختصر در زبان فارسی و با توجه به نوشته‌هایی که با گذشت چهل سال مضمونشان ثابت مانده است، بتوان گفت این پاسترناک نبود که به دشمن بدل شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.