ترجمه و نقد دو شعر از اليوت و ييتز
کهنسالی و دومین ظهور
امیرحسین افراسیابی
ترجمه شعر، نهتنها برایم لذت دارد، که مهمتر از آن، الهامبخش است، بهشرط آنکه شعر ارزش ترجمهکردن را دارا باشد، یعنی به زحمتش بیارزد، چون ترجمه شعر کار بسیار پُرزحمتی است. اما شعر شاعران این روزگار (تا آنجا که در دسترس من است) گاهی به دلم نمینشیند. علتش، البته، پیری هم میتواند باشد. به همین دلیل رفتم سراغ شاعران تثبیتشده قدیمی. «دومین ظهور» ییتز را سالها پیش ترجمه کرده بودم و این روزها جایی خواندم که این شعر را با شعر «کهنسالی» الیوت مقایسه کردهاند. پس آن را هم ترجمه کردم. این دو شاعر، یعنی ییتز و الیوت را همیشه دوست داشتم و گذاشتن این دو شعر در کنار هم، همراه با توضیحی کوتاه، پیش چشم خواننده، بهنظرم کاری جالب و تا اندازهای تازه آمد. سخن کوتاه، دو شعری که در زیر میخوانید و یادداشتهایی که، با استفاده از منابع مختلف، پیوست کردهام، حاصل این دغدغه و جستوجو است.
کهنسالی
تی. اس. الیوت
نه جوانی داری و نه پیری
بلکه چنین مینماید که در خوابی پس از چاشت
رؤیای هر دو را میبینی.
اینک منم، مردی پیر، در ماهی خشک،
در انتظار باران، پسری برایم کتاب میخواند.
نه بر دروازههای داغ1 بودهام،
نه در باران گرم
و نه تا زانو در باتلاق نمک،
میان توفانی از پشههای گزنده،
قداره بر کف جنگیدهام.2
خانهام خانهای پوسیده است،
و صاحبخانهی جهود
که در قهوهخانهای از آنتورپ3 نطفه بسته،
در بروکسل4 تاول زده و در لندن وصله-پینه شده،
بر دهانهی پنجره نشسته است.
بز شباهنگام در مزرعهی بالادست سرفه میکند؛
صخرهها، خزه، گل ناز، فولاد، تاپاله.
زن به آشپزخانه میرسد، چای درست میکند، شبها
سوراخ فاضلاب را که سیخ میزند به عطسه میافتد.
مردی پیرم، کلهای کودن در فضاهای بادخیز
نشانه را به جای معجزه میگیرند. «باید نشانهای ببینیم»:
کلمه در میان کلمهای که نمیتواند کلمهای ادا کند،
پیچیده در تاریکی. با نو شدن سال مسیح ببر آمد.
در ماه مهی که تباه شد، ذغالاخته و شاهبلوط،
یهودای شکوفنده، برای خوردن، برای تقسیمشدن،
برای مستشدن میان پچپچهها؛ پیش آقای سیلورو5
با دستهای نوازشگر، در لیموژه6،
که تمام شب در اتاق کناری راه میرفت؛
پیش هاکاگاوا7، تعظیمکنان در میان تیتیانها8؛
پیش مادام دو تورن کویست9، در اتاق تاریک
در کار تعویض شمعها؛ فراولاین فون کولپ10
که با یک دست بر در وارد سالن شد11.
ماکوهای بیریسمان باد میبافند.
اشباحی ندارم، پیرمردی در خانهای بادگیر
زیر دکمهای بادخیز.
پس از چنان آگاهی، کدام بخشایش؟ فکرش را بکن
تاریخ گذرگاههای مکار بسیاری دارد،
معبرها و مسئلههای پیشاندیشیده،
با جاهطلبیهای درگوشی فریبمان میدهد،
بهسوی پوچی راهنماییمان میکند. فکرش را بکن
این زن آنگاه میبخشد که حواسمان جایی دیگر است
و آنچه میبخشد، با چنان آشفتگی ظریفی میبخشد
که بخشش، اشتیاق را گرسنه نگاه دارد.
آنچه را باور نداریم یا هنوز،
چون اشتیاقی بازنگریسته، تنها در حافظه باور داریم،
بسیار دیر میبخشد.
آنچه را که، ترسان، میپنداریم گریزپذیر است،
بسیار زود، آنهم به دستانی ناتوان، میبخشد.
گمان مدار شهامت یا ترس نجاتمان خواهد داد.
قهرمانپروریمان پدر گناهان غیرطبیعی است.
گناهان گستاخ ما فضیلتها را بر ما تحمیل میکنند.
این اشکها از درخت خشم فرو میریزند.
ببر به سال نو بر میجهد. میبلعد ما را.
سرانجام ببین که در خانهای اجارهای خشکم زده است
و به هیچ سرانجامی نرسیدهایم.
سرانجام ببین که این نمایش را بیمنظور نساختهام
و به تحریک ارواح خبیث گذشته نیست.
در این مورد باید بهراستی تو را ببینم.
من که به قلب تو نزدیک بودم از آنجا رانده شدم
تا زیبایی را در وحشت و وحشت را در تفتیشعقیده گم کنم.
شور و شوقم را از دست دادهام: وقتی واقعی نیست
نگهداریش به چه کارم میآید؟
بینایی، بویایی، شنوایی، چشایی و حس لمسکردن را از دست دادهام:
چگونه این حواس را برای تماس نزدیکتر با تو بهکار برم؟
این حواس باهزار فرصت کوچک
برتری جنون یخکردهشان را کش میدهند،
پوست را تحریک میکنند، در حالیکه حس سرد شده است،
با چاشنیهای تندوتیز، تکثیر تنوع در برهوتی از آینهها.
عنکبوت چه خواهد کرد، عملیاتش را معلق نگاه میدارد،
شپشک دیر می کند؟ دِ بیلهاک12، فرسکا13، خانم کمل14،
که آنسوی مدار خرس لرزان در اتمهای شکسته چرخیدهاند.
مرغ دریایی سینه بر سینهی باد، در تنگههای بادخیز جزیرهی بل15،
یا شتابان بهسوی هورن16، پرهای سفید در برف، خلیج به خود میخواند،
و کسبوکار، پیرمردی را به گوشهای خوابآلوده رانده است.
مستأجران خانه،
اندیشههای مغزی خشک در فصلی خشک.
دومین ظهور17
ویلیام باتلر ییتز18
دور زنان و دورزنان در مارپیچی که هردم گستردهتر میشود
قوش شکاری قادر به شنیدن قوشبان نیست؛19
چیزها از هم میگسلند؛ کانون دوام نمیآورد؛
آشوب محض بر جهان رها شده،
موج تاریک از خون رها شده20، و هرجا
آئین معصومیت خاموش شده است؛
بهترینها بیبهره از هر اعتقاد و بدترینها
از شور شهوانی سرشارند. بهیقین مکاشفهای نزدیک است؛
بهیقین دومین ظهور نزدیک است.
دومین ظهور! هنوز این سخن بر زبان نیامده
نقش عظیمی برآمده از روح جهان21
چشمم را آزار میدهد: جائی میان شنهای بیابان
هیئتی با تن شیر و کلهی انسان22،
نگاه خیرهای بیرحم و تهی چون خورشید،
رانهای سنگینش را حرکت میدهد، همچنان که پیرامونش
سایههای پرندگان برآشفتهی بیابان چرخ میزنند
تاریکی دیگربار فرومیافتد؛ من اما اینک میدانم
بیست قرن23 خواب سنگی را
گهوارهای جنبنده به کابوس کشانده است،
و کدام جانور وحشی خشنی که سرانجام ساعتش فرا خواهد رسید،
بهسوی بیتاللحم پا میکشد تا متولد شود؟
ترجمه شعر، نهتنها برایم لذت دارد، که مهمتر از آن، الهامبخش است، بهشرط آنکه شعر ارزش ترجمهکردن را دارا باشد، یعنی به زحمتش بیارزد، چون ترجمه شعر کار بسیار پُرزحمتی است. اما شعر شاعران این روزگار (تا آنجا که در دسترس من است) گاهی به دلم نمینشیند. علتش، البته، پیری هم میتواند باشد. به همین دلیل رفتم سراغ شاعران تثبیتشده قدیمی. «دومین ظهور» ییتز را سالها پیش ترجمه کرده بودم و این روزها جایی خواندم که این شعر را با شعر «کهنسالی» الیوت مقایسه کردهاند. پس آن را هم ترجمه کردم. این دو شاعر، یعنی ییتز و الیوت را همیشه دوست داشتم و گذاشتن این دو شعر در کنار هم، همراه با توضیحی کوتاه، پیش چشم خواننده، بهنظرم کاری جالب و تا اندازهای تازه آمد. سخن کوتاه، دو شعری که در زیر میخوانید و یادداشتهایی که، با استفاده از منابع مختلف، پیوست کردهام، حاصل این دغدغه و جستوجو است.
کهنسالی
تی. اس. الیوت
نه جوانی داری و نه پیری
بلکه چنین مینماید که در خوابی پس از چاشت
رؤیای هر دو را میبینی.
اینک منم، مردی پیر، در ماهی خشک،
در انتظار باران، پسری برایم کتاب میخواند.
نه بر دروازههای داغ1 بودهام،
نه در باران گرم
و نه تا زانو در باتلاق نمک،
میان توفانی از پشههای گزنده،
قداره بر کف جنگیدهام.2
خانهام خانهای پوسیده است،
و صاحبخانهی جهود
که در قهوهخانهای از آنتورپ3 نطفه بسته،
در بروکسل4 تاول زده و در لندن وصله-پینه شده،
بر دهانهی پنجره نشسته است.
بز شباهنگام در مزرعهی بالادست سرفه میکند؛
صخرهها، خزه، گل ناز، فولاد، تاپاله.
زن به آشپزخانه میرسد، چای درست میکند، شبها
سوراخ فاضلاب را که سیخ میزند به عطسه میافتد.
مردی پیرم، کلهای کودن در فضاهای بادخیز
نشانه را به جای معجزه میگیرند. «باید نشانهای ببینیم»:
کلمه در میان کلمهای که نمیتواند کلمهای ادا کند،
پیچیده در تاریکی. با نو شدن سال مسیح ببر آمد.
در ماه مهی که تباه شد، ذغالاخته و شاهبلوط،
یهودای شکوفنده، برای خوردن، برای تقسیمشدن،
برای مستشدن میان پچپچهها؛ پیش آقای سیلورو5
با دستهای نوازشگر، در لیموژه6،
که تمام شب در اتاق کناری راه میرفت؛
پیش هاکاگاوا7، تعظیمکنان در میان تیتیانها8؛
پیش مادام دو تورن کویست9، در اتاق تاریک
در کار تعویض شمعها؛ فراولاین فون کولپ10
که با یک دست بر در وارد سالن شد11.
ماکوهای بیریسمان باد میبافند.
اشباحی ندارم، پیرمردی در خانهای بادگیر
زیر دکمهای بادخیز.
پس از چنان آگاهی، کدام بخشایش؟ فکرش را بکن
تاریخ گذرگاههای مکار بسیاری دارد،
معبرها و مسئلههای پیشاندیشیده،
با جاهطلبیهای درگوشی فریبمان میدهد،
بهسوی پوچی راهنماییمان میکند. فکرش را بکن
این زن آنگاه میبخشد که حواسمان جایی دیگر است
و آنچه میبخشد، با چنان آشفتگی ظریفی میبخشد
که بخشش، اشتیاق را گرسنه نگاه دارد.
آنچه را باور نداریم یا هنوز،
چون اشتیاقی بازنگریسته، تنها در حافظه باور داریم،
بسیار دیر میبخشد.
آنچه را که، ترسان، میپنداریم گریزپذیر است،
بسیار زود، آنهم به دستانی ناتوان، میبخشد.
گمان مدار شهامت یا ترس نجاتمان خواهد داد.
قهرمانپروریمان پدر گناهان غیرطبیعی است.
گناهان گستاخ ما فضیلتها را بر ما تحمیل میکنند.
این اشکها از درخت خشم فرو میریزند.
ببر به سال نو بر میجهد. میبلعد ما را.
سرانجام ببین که در خانهای اجارهای خشکم زده است
و به هیچ سرانجامی نرسیدهایم.
سرانجام ببین که این نمایش را بیمنظور نساختهام
و به تحریک ارواح خبیث گذشته نیست.
در این مورد باید بهراستی تو را ببینم.
من که به قلب تو نزدیک بودم از آنجا رانده شدم
تا زیبایی را در وحشت و وحشت را در تفتیشعقیده گم کنم.
شور و شوقم را از دست دادهام: وقتی واقعی نیست
نگهداریش به چه کارم میآید؟
بینایی، بویایی، شنوایی، چشایی و حس لمسکردن را از دست دادهام:
چگونه این حواس را برای تماس نزدیکتر با تو بهکار برم؟
این حواس باهزار فرصت کوچک
برتری جنون یخکردهشان را کش میدهند،
پوست را تحریک میکنند، در حالیکه حس سرد شده است،
با چاشنیهای تندوتیز، تکثیر تنوع در برهوتی از آینهها.
عنکبوت چه خواهد کرد، عملیاتش را معلق نگاه میدارد،
شپشک دیر می کند؟ دِ بیلهاک12، فرسکا13، خانم کمل14،
که آنسوی مدار خرس لرزان در اتمهای شکسته چرخیدهاند.
مرغ دریایی سینه بر سینهی باد، در تنگههای بادخیز جزیرهی بل15،
یا شتابان بهسوی هورن16، پرهای سفید در برف، خلیج به خود میخواند،
و کسبوکار، پیرمردی را به گوشهای خوابآلوده رانده است.
مستأجران خانه،
اندیشههای مغزی خشک در فصلی خشک.
دومین ظهور17
ویلیام باتلر ییتز18
دور زنان و دورزنان در مارپیچی که هردم گستردهتر میشود
قوش شکاری قادر به شنیدن قوشبان نیست؛19
چیزها از هم میگسلند؛ کانون دوام نمیآورد؛
آشوب محض بر جهان رها شده،
موج تاریک از خون رها شده20، و هرجا
آئین معصومیت خاموش شده است؛
بهترینها بیبهره از هر اعتقاد و بدترینها
از شور شهوانی سرشارند. بهیقین مکاشفهای نزدیک است؛
بهیقین دومین ظهور نزدیک است.
دومین ظهور! هنوز این سخن بر زبان نیامده
نقش عظیمی برآمده از روح جهان21
چشمم را آزار میدهد: جائی میان شنهای بیابان
هیئتی با تن شیر و کلهی انسان22،
نگاه خیرهای بیرحم و تهی چون خورشید،
رانهای سنگینش را حرکت میدهد، همچنان که پیرامونش
سایههای پرندگان برآشفتهی بیابان چرخ میزنند
تاریکی دیگربار فرومیافتد؛ من اما اینک میدانم
بیست قرن23 خواب سنگی را
گهوارهای جنبنده به کابوس کشانده است،
و کدام جانور وحشی خشنی که سرانجام ساعتش فرا خواهد رسید،
بهسوی بیتاللحم پا میکشد تا متولد شود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.