|

تحكيم خانواده، محور برنامه است

زهرا نژادبهرام*

هر جامعه‌ای متشکل از کوچک‌ترین عضو یعنی خانواده است. اما تعریف خانواده در جوامع مختلف متفاوت است. یک تعریف سنتی از خانواده وجود دارد که معتقد است همه اتفاقات درون جامعه، اول در خانواده رخ می‌دهد و وظیفه خانواده مدیریت‌کردن این فضاست؛ این نگاه امروز تغییر کرده است؛ با این حال نه‌تنها این تغییر به معنای کنارگذاشتن خانواده نیست بلکه بر اساس سیاست‌های کلی نظام، تقویت خانواده در اولویت قرار دارد. عقل سلیم حکم می‌کند با توجه به تغییرات اجتماعی که در همه جهان رخ داده است، باید برای خانواده نیز کارکردهای جدید تعریف کرد.

اگر در گذشته فرزندان در خانواده آموزش زندگی زناشویی و مشترک، سواد، بهداشت و چگونگی رفتار اجتماعی می‌دیدند، امروزه بخشی از این کارکرد به درون جامعه منتقل شده است. نهادهایی مانند بیمارستان و بهداری، مدرسه و رسانه‌ها وظیفه آموزش‌ها در حوزه‌های مختلف را بر عهده گرفته‌اند و با این روش از میزان بار تحمیل‌شده بر خانواده کاسته‌شده و در مقابل از آن انتظار دارند که کارکردهای جدیدی داشته باشد. امروزه تربیت اجتماعی افراد فقط درون خانواده نیست؛ نهادهایی مانند دین و مدرسه در این مسئله دخیل هستند.
با این نگاه به خانواده و جامعه امروزی می‌توان گفت سه مسئله درخصوص خانواده پیش‌روی ما قرار دارد؛ اول اینکه وجود نهاد خانواده ضرورت دارد و باید تقویت شود؛ دوم اینکه باید ویژگی‌ها و شرایط خانواده منطبق بر مسائل و خواست‌های روز جامعه باشد، سوم اینکه برای شکل‌دادن به چنین خانواده‌ای، چه نهادها و زیرساخت‌هایی لازم است.
امروزه نهادهای بسیار متعددی وجود دارد که به طور مستقیم یا غیرمستقیم در این زمینه اثرگذار هستند؛ برخی از این نهادها زیرساختی و برخی برساختی‌اند. مثلا نهاد آموزش و پرورش یک نهاد زیرساختی است اما نهاد آموزش عالی برساختی محسوب می‌شود. از آنجا که مرزهای علم روزبه‌روز در حال گسترش است، خانواده دیگر نمی‌تواند آموزش را به‌تنهایی برعهده بگیرد. در حوزه‌های دیگر مانند بهداشت نیز خانواده توان برعهده‌گرفتن همه مسئولیت را ندارد؛ در نتیجه به نهادهای بیرون از خانواده رجوع می‌کند. این در حالی است که خانواده‌های 40 سال پیش بخش بزرگی از آموزش و بهداشت را درون خود داشتند.
رسانه‌ها اعم از مطبوعات و فضای مجازی امروزه بخش بزرگی از عملکرد خانواده (مانند آموزش‌های زناشویی، بهداشتی، درمانی و...) را برعهده گرفته‌اند. اوایل انقلاب می‌گفتند تلويزیون در روابط خانواده‌ها اثرات عمیقی گذاشته و بین پدر و مادر با فرزندان فاصله ایجاد کرده است. امروزه نیز بخش بزرگی از انواع آموزش‌ها از سوی همین رسانه‌ها به فرزندان منتقل می‌شود.
الان ظاهرا بچه‌ها در کنار خانواده می‌نشینند اما وقت زیادی را با تلفن همراه یا آی‌پدها می‌گذرانند. با وجود این خانواده این تغییرات را درون خود نپذیرفته و خود را با آن تطبیق نداده است. مسئله‌ای که امروزه به نظر من به اشتباه به عنوان ضعف خانواده مطرح می‌شود، افزایش سن باروری زنان است. ما به خانواده به عنوان اولین کانون افزایش جمعیت و تولیدمثل نگاه می‌کنیم. این نقش همچنان نیز پابرجاست و کسی آن را رد نمی‌کند اما زمان آن تغییر کرده است؛ به عنوان مثال 50 سال پیش سن باروری 15سالگی بوده، 30 سال پیش شد 20سالگی و الان شده است 30سالگی؛ این کارکرد خانواده را تغییر نداده بلکه زمان را تغییر داده است. این مسئله پیچیده‌ای نیست و می‌توان آن را پذیرفت و راهکارهایی برای تقویت خانواده ارائه کرد. امروزه دختران ما برای بارداری و مادرشدن نیازهای کاملا متفاوتی نسبت به مادر و مادربزرگشان دارند. دختران ما نیازهای جدیدی دارند؛ مانند اینکه با دوستانشان زمان بگذرانند یا اینکه آموزش ببینند و موقعیت اجتماعی کسب کنند؛ چیزی که شاید در زمان مادرانشان چندان اهمیت نداشته است. همه اینها نیازمند زمان است و همین باعث افزایش سن باروری در دختران می‌شود. جامعه موظف است این نیازهای نسل جدید را تأمین کند تا اگر تصمیم به فرزندآوری گرفت، احساس نکند که از زندگی اجتماعی دور افتاده است.
مسئله دیگری که درخصوص خانواده مطرح می‌شود، تمایل جوانان به تجرد است. اینکه تجرد بیشتر شده، بخش بزرگی از آن مربوط به مسائل اقتصادی است. انتظاراتی که یک جوان دارد، با انتظارات مادر و مادربزرگش متفاوت است. اینکه مادر می‌گوید من با یک اتاق و یک فرش شروع کردم، تو چرا نمی‌توانی؟ رفتن مسیر اشتباه است چراکه دنیایی که دختران امروز در آن زندگی می‌کنند و نیازهایی که دارند، با مادرانشان کاملا متفاوت است.
آسیب امروز خانواده در حوزه زیرساخت‌هایی است که متأسفانه هنوز تأمین نشده است و اثرات آن بر خانواده به عنوان ضعف‌های خانواده‌های امروزی تلقی می‌شود. مشکل اینجاست که خدمات اجتماعی مناسب نیست و امنیت شغلی و مسکن برای جوانان تأمین نشده است؛ همین امر جوانان را از تشکیل خانواده دور می‌کند و زمان آن را به عقب می‌اندازد. این مشکل به وسیله جوانان ‌حل‌شدنی نیست بلکه دولت باید راهکارهایی برای این منظور بیندیشد.
*دبير شوراي اطلاع‌رساني معاونت زنان و خانواده رياست‌جمهوري

هر جامعه‌ای متشکل از کوچک‌ترین عضو یعنی خانواده است. اما تعریف خانواده در جوامع مختلف متفاوت است. یک تعریف سنتی از خانواده وجود دارد که معتقد است همه اتفاقات درون جامعه، اول در خانواده رخ می‌دهد و وظیفه خانواده مدیریت‌کردن این فضاست؛ این نگاه امروز تغییر کرده است؛ با این حال نه‌تنها این تغییر به معنای کنارگذاشتن خانواده نیست بلکه بر اساس سیاست‌های کلی نظام، تقویت خانواده در اولویت قرار دارد. عقل سلیم حکم می‌کند با توجه به تغییرات اجتماعی که در همه جهان رخ داده است، باید برای خانواده نیز کارکردهای جدید تعریف کرد.

اگر در گذشته فرزندان در خانواده آموزش زندگی زناشویی و مشترک، سواد، بهداشت و چگونگی رفتار اجتماعی می‌دیدند، امروزه بخشی از این کارکرد به درون جامعه منتقل شده است. نهادهایی مانند بیمارستان و بهداری، مدرسه و رسانه‌ها وظیفه آموزش‌ها در حوزه‌های مختلف را بر عهده گرفته‌اند و با این روش از میزان بار تحمیل‌شده بر خانواده کاسته‌شده و در مقابل از آن انتظار دارند که کارکردهای جدیدی داشته باشد. امروزه تربیت اجتماعی افراد فقط درون خانواده نیست؛ نهادهایی مانند دین و مدرسه در این مسئله دخیل هستند.
با این نگاه به خانواده و جامعه امروزی می‌توان گفت سه مسئله درخصوص خانواده پیش‌روی ما قرار دارد؛ اول اینکه وجود نهاد خانواده ضرورت دارد و باید تقویت شود؛ دوم اینکه باید ویژگی‌ها و شرایط خانواده منطبق بر مسائل و خواست‌های روز جامعه باشد، سوم اینکه برای شکل‌دادن به چنین خانواده‌ای، چه نهادها و زیرساخت‌هایی لازم است.
امروزه نهادهای بسیار متعددی وجود دارد که به طور مستقیم یا غیرمستقیم در این زمینه اثرگذار هستند؛ برخی از این نهادها زیرساختی و برخی برساختی‌اند. مثلا نهاد آموزش و پرورش یک نهاد زیرساختی است اما نهاد آموزش عالی برساختی محسوب می‌شود. از آنجا که مرزهای علم روزبه‌روز در حال گسترش است، خانواده دیگر نمی‌تواند آموزش را به‌تنهایی برعهده بگیرد. در حوزه‌های دیگر مانند بهداشت نیز خانواده توان برعهده‌گرفتن همه مسئولیت را ندارد؛ در نتیجه به نهادهای بیرون از خانواده رجوع می‌کند. این در حالی است که خانواده‌های 40 سال پیش بخش بزرگی از آموزش و بهداشت را درون خود داشتند.
رسانه‌ها اعم از مطبوعات و فضای مجازی امروزه بخش بزرگی از عملکرد خانواده (مانند آموزش‌های زناشویی، بهداشتی، درمانی و...) را برعهده گرفته‌اند. اوایل انقلاب می‌گفتند تلويزیون در روابط خانواده‌ها اثرات عمیقی گذاشته و بین پدر و مادر با فرزندان فاصله ایجاد کرده است. امروزه نیز بخش بزرگی از انواع آموزش‌ها از سوی همین رسانه‌ها به فرزندان منتقل می‌شود.
الان ظاهرا بچه‌ها در کنار خانواده می‌نشینند اما وقت زیادی را با تلفن همراه یا آی‌پدها می‌گذرانند. با وجود این خانواده این تغییرات را درون خود نپذیرفته و خود را با آن تطبیق نداده است. مسئله‌ای که امروزه به نظر من به اشتباه به عنوان ضعف خانواده مطرح می‌شود، افزایش سن باروری زنان است. ما به خانواده به عنوان اولین کانون افزایش جمعیت و تولیدمثل نگاه می‌کنیم. این نقش همچنان نیز پابرجاست و کسی آن را رد نمی‌کند اما زمان آن تغییر کرده است؛ به عنوان مثال 50 سال پیش سن باروری 15سالگی بوده، 30 سال پیش شد 20سالگی و الان شده است 30سالگی؛ این کارکرد خانواده را تغییر نداده بلکه زمان را تغییر داده است. این مسئله پیچیده‌ای نیست و می‌توان آن را پذیرفت و راهکارهایی برای تقویت خانواده ارائه کرد. امروزه دختران ما برای بارداری و مادرشدن نیازهای کاملا متفاوتی نسبت به مادر و مادربزرگشان دارند. دختران ما نیازهای جدیدی دارند؛ مانند اینکه با دوستانشان زمان بگذرانند یا اینکه آموزش ببینند و موقعیت اجتماعی کسب کنند؛ چیزی که شاید در زمان مادرانشان چندان اهمیت نداشته است. همه اینها نیازمند زمان است و همین باعث افزایش سن باروری در دختران می‌شود. جامعه موظف است این نیازهای نسل جدید را تأمین کند تا اگر تصمیم به فرزندآوری گرفت، احساس نکند که از زندگی اجتماعی دور افتاده است.
مسئله دیگری که درخصوص خانواده مطرح می‌شود، تمایل جوانان به تجرد است. اینکه تجرد بیشتر شده، بخش بزرگی از آن مربوط به مسائل اقتصادی است. انتظاراتی که یک جوان دارد، با انتظارات مادر و مادربزرگش متفاوت است. اینکه مادر می‌گوید من با یک اتاق و یک فرش شروع کردم، تو چرا نمی‌توانی؟ رفتن مسیر اشتباه است چراکه دنیایی که دختران امروز در آن زندگی می‌کنند و نیازهایی که دارند، با مادرانشان کاملا متفاوت است.
آسیب امروز خانواده در حوزه زیرساخت‌هایی است که متأسفانه هنوز تأمین نشده است و اثرات آن بر خانواده به عنوان ضعف‌های خانواده‌های امروزی تلقی می‌شود. مشکل اینجاست که خدمات اجتماعی مناسب نیست و امنیت شغلی و مسکن برای جوانان تأمین نشده است؛ همین امر جوانان را از تشکیل خانواده دور می‌کند و زمان آن را به عقب می‌اندازد. این مشکل به وسیله جوانان ‌حل‌شدنی نیست بلکه دولت باید راهکارهایی برای این منظور بیندیشد.
*دبير شوراي اطلاع‌رساني معاونت زنان و خانواده رياست‌جمهوري

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.