|

بازی با متناقض‌ها

پرتره به مثابه نقاشی موقعیت در منظومه آثار نصرت‌الله مسلمیان جایگاهی ممتاز و برجسته دارد. تفاوت نگاه و دست‌خط متفاوت او در جزءبه‌جزء پرتره‌هایش چنان آشکار است که حالا دیگر به مهر و امضای او بدل شده است. همان «نشانه عینی و متشخص» را دارد که به تعبیر اومبرتو اکو، هنرمند در اثر خود به جا می‌گذارد.
پرتره‌ چهر‌ه‌ای با دو چشم و دو گوش و یک بینی و 32 دندان نیست؛ «بازآموختنِ نگریستن به جهان است».1 حتی اگر هیچ کس در جهان نباشد که پرتره شبیه او باشد.
پرتره به مثابه اثر هنری، به مثابه ژانر، نقاشی موقعیت است؛ مستقل و قائم‌به‌ذات. غایت بالذات است؛ یعنی هرگونه دیگری را به «من» فرومی‌کاهد که ترک‌خورده، تکه‌تکه است؛ همان‌گونه که پابلو پیکاسو وقتی داشت پرتره گرترود استاین را می‌کشید، گفته بود: «اهمیتی نمی‌دهم چه شخصی بر من تأثیر دارد یا تأثیر می‌گذارد، مادام که این شخص خود من نباشد».
چشم یک موتیف تکرارشونده در پرتره‌های مسلمیان است. به تعبیر یاکوبسن، نقش عنصر مسلط را بازی می‌کند؛ جزء تمرکزدهنده کمپوزیسیون است بر اجزای دیگر فرمان می‌راند. ملاتی است که همه اجزا و عناصر ناهمساز و ناهم‌خوان را چفت و بست می‌زند، تمرکز می‌دهد و تشکل می‌بخشد.
این چشم بازنمایی یا بازتولید قیافه ظاهری چشم نیست؛ چشمی است که دلهره وجودی ما را می‌بیند و در پشت آن بن‌مایه‌ای اساطیری نهفته است که عمیقا رازآمیزش می‌کند. چشم در شاهنامه فردوسی ماده نیست؛ دانش و فَرّهی است همان چیزی که امروز به اسم وجود (Existent) شناخته شده است که وقتی از کار بیفتد همه‌چیز را تخریب و متلاشی می‌کند.
نقطه ضعف اسفندیار رویین‌تن چشم اوست که مانند تیر گز بر آن فرومی‌نشیند جهان می‌میرد و جهان یکسره سیاه می‌شود. مسلمیان برای القای این مغاک رازآمیز دو چشم را نه افقی، بلکه «میان‌بُر و اریب‌وار» به گفته اوکتاویو پاز، نقاشی می‌کند همچون حرکت بال کلاغ‌ در فضا که خط افق را میان‌بر می‌زند، قطع می‌کند.
مسلمیان پرتره را به یک جفت چشم فرومی‌کاهد و این، یادآور هنر مصر قدیم است که یک جفت چشم را به عنوان طلسم حفاظتی نیرومند روی تابوت‌های کهن نقاشی می‌کردند.
در اثری بدون عنوان (سیلک اسکرین، 95×96 سانتی‌متر، 1393)، یک فیگور خط‌‌خطی را می‌بینیم؛ جمع ضدّین بزرگِ زندگی است. چهره سیاه سیاوش، نشانه بازگشت از جهان مردگان با تظاهر امروزی‌اش حاجی‌فیروز، به ‌هم گره ‌خورده، مکمل یکدیگر می‌شوند و درعین‌حال یکدیگر را نفی می‌کنند.
خط زمخت و خامی که به صورت میان‌بُر و اریب‌وار، مثل یک تیرآهن به سینه فیگور فرود آمده، به جای خط افق می‌نشیند و ‌آسمانی را از زمینی جدا می‌کند؛ مانند زن اثیری رمان بوف کور صادق هدایت که وقتی زمینی می‌شود به زن لکاته بدل می‌شود.
نیروی وضوح سیاه، پارادوکسیکال است. در خدای شیوا و بیشتر خدایان هند، تخریب و آبادانی، زندگی و مرگ با هم است. در تمامی نسخ مصور شاهنامه، سیاوش را سپیدپوش سوار بر اسب سیاه (مرگ) می‌بینیم. مسلمیان با یکتا کردن دوتایی‌ها به کشف نیروی وضوح سیاه می‌رسد که تضادی در ذات خود دارد. این فیگور است: فقط چند خط ساده، بی‌رنگ و بی‌نشان مانند خود هستی. چهره است اما چشم ندارد. انتزاعی است اما واقعی‌تر از هر واقعیت دیگر است. خطوط چهره، مانند خط میخی نوک‌تیز ترسیم شده است. تکه‌ای از کتیبه سنگی را تداعی می‌کند که ناگهان منفجر شده است. تجریب و تلاشی چشم‌ها، فضای چهره را یکسره تاریک و راز‌آمیز کرده است.
خط، قهرمان تراژدی و شخصیت اصلی است که به جای برانگیختن احساس و هیجان، منطق و عقلانیت بیننده را خطاب می‌کند. به قول ناباکوف «چه چیزی می‌تواند بیش از سه‌گانه تز و آنتی‌تز و سنتز، نشانه منطق باشد؟».
بازی با متناقض‌ها دست‌مایه اصلی مسلمیان است. مثلا دو چشم پرتره را به میدان تقابل دو ضد تمام‌عیار تبدیل می‌کند؛ ساختاری تراژیک که همواره به درون مرگ کشیده می‌شود. یک چشم را با قلم‌موی آکریلیک با همان ظرافت و سبکی ناب نقاشی می‌کند که استاد سلف او با قلم‌ نئی شکسته نستعلیق را می‌نویسد.
اما چشم دیگر به سیاه‌چاله بدل می‌شود؛ ستاره‌ای عظیم که ناگهان در خودش منفجر می‌شود.
سیاه‌چاله، چشمی است که ما را می‌بیند اما ما او را نمی‌بینیم. هرچه در افق رویدادش قرار گیرد، حتی نور را که مادر رنگ‌هاست، به دام می‌اندازد. سیاه‌چاله، سویه رؤیت‌ناپذیر هستی ماست که فقط هنر می‌تواند رؤیت‌پذیرش ‌کند.
مسلمیان ساختار واحد پرتره‌هایش را بر عدد سه بنا می‌کند. سه نفی اساسی در نقاشی موقعیت هست: نفی فیگوراتیو، نفی آبستره و نفی هرگونه احساساتی‌گری. سه رنگ خالص زرد و آبی و سرخ یا سیاه و سفید و خاکستری را کنار هم می‌گذارد و هر سه را همچون صور معلقه یکسره به حالت تعلیق درمی‌آورد؛ مانند سرخ و سیاه که قائم به اسطوره است، نه طبیعت؛ دوزخی و مینوی در آن واحد است؛ تقابلی که به نقاشی ریتم می‌دهد و شوق به رنگ را در یکنواختی خاکستری زندگی برمی‌انگیزد. سه به مثابه عدد زنده، سطوح تخت و یکنواخت را به تنش وامی‌دارد و متشنج می‌کند. این تنش همان چیزی است که نقاشی مسلمیان را از نقاشی آبستره جدا می‌کند؛ ‌زیرا تنش به تعبیر «بیکن» تنها چیزی است که نقاشی انتزاعی (آبستره) ندارد.
نقاشی موقعیت ثنویتِ فیگوراتیو و آبستره‌ یا عینی و انتزاعی را تخریب و متلاشی می‌کند تا ضلع نامرئی وجود را مرئی و محسوس کند‌؛ زیرا نقاشی به تعبیر پل کله، مرئی‌‌کردن نامرئی یا رؤیت‌پذیر کردن رؤیت‌ناپذیر است؛ همان چیزی که هوسرل «تولید بحران» می‌نامید.
«مسئله نقاشی، بازنمایی یا بازتولید اشکال، حتی ابداع ترکیب‌های جدید نیست؛ مسئله نقاشی، تصرف نیروهاست».2 بازتولید اشکال دیرینه و نو یا کهن و کلاسیک کلیشه است. مسئله نقاشی فوران نیروهاست، نه تصویرها و تکنیک‌ها.
در زمانه ما که سیطره بلامنازع تصویرها حکمرانی می‌کند وظیفه نقاشی به مثابه هنر، تصویرزدایی از همه تصویرهاست و مقاومت در برابر هیچ و پوچ‌های بزرگ امروزی که خود را پشت تصویرها و تکنیک‌های پرزرق‌وبرق پنهان می‌کنند؛ ازاین‌رو مسلمیان تکنیک را با نفی تکنیک آغاز می‌کند. برای مثال، تکنیک کولاژ را به ابژه نفی بدل می‌کند. این بازگشت، بازگشت به «همان» نیست، بلکه نقد رادیکال آن است.
برای مثال، یک تکه کپی سیاه و سفید نقاشی چاپ سنگی را روی بوم می‌چسباند به جای چشم که همچون یک دُمَل چرکین، ناگهان از دل بوم بیرون می‌زند؛ مانند سنگ‌ریزه در دستان روکانتن، قهرمان رمان ژان پل سارتر، که احساس تهوع را برمی‌انگیزد. مسلمیان با این تمهید، نقاشی را به مصاف نقاشی می‌فرستد. بوم نقاشی را به میدان نقد نقاشی تبدیل می‌کند. عتیقه‌بازانی که به قول آیزایا برلین «گِرد جهان می‌گردند و شیوه‌های فراموش‌شده زندگی را از هر پسغوله‌ای بیرون می‌کشند و از هر چیز خاص، هر چیز غریب، هر چیز بومی و هر چیز دست‌ناخورده، لذت می‌برند».3
موجی که در دهه‌ 40 شمسی با عناوین سقاخانه یا نقاشی‌خط بر نقاشی نوگرای ایرانی غالب شد که ادای نقاشی خودی، شرقی- اسلامی یا شناسنامه ایرانی را درمی‌آورد. سطحي است؛ چون فقط صورتکی از هویت دارد. هویت را تولید نمی‌کند، تظاهر می‌کند. نوعی نسخه‌برداری سطحی و سرسری از بدوی‌گری (پریمیتیویسم) که هم‌زمان در دهه 1960 میلادی در غرب تئوریزه شده بود و تا امروز همچنان گرفتاری اصلی ماست. رویکردی رمانتیک که گذشته را به ابژه پرستش تبدیل می‌کند. با وجود ظاهر مدرنش، در ذات خود، فیگوراتیو (روایی‌ و توصیفی) باقی می‌ماند و به ادبیات برمی‌گردد؛ درحالی‌که مسلمیان جست‌وجوی ظرفیت‌های بصری ناب را با نفی ادبیات می‌آغازد. نماد ادبی به استعاره ناب بصری مبدل می‌شود: نمادهای ادبی مانند برکه آب و سرو سهی و هلال ماه را که اجزای تکرارشونده فرم در نگارگری ایرانی است، مصرف نمی‌کند، منفجر می‌کند تا نیروی هنوز پنهان و شگفت نقاشی ناب را تسخیر کند؛ به تعبیر ژیل دولوز در کتاب فرانسیس بیکن، منطق احساس «از نقاشی چیزها دست کشیده تا در میان چیزها نقاشی کند».
این درک و برداشت نقادانه از سنت همان است که هایدگر به آن ساخت‌شکنی یا اوراق‌کردن نام می‌دهد؛ کوششی برای دریافتن آنچه در درون سنت نیندیشیده‌ مانده و لازم است نقاشی امروز ما به آن بیندیشد. مسلمیان بازگشت به زندگی زیسته را پیشنهاد می‌کند.
پی‌نوشت‌ها:
1. موریس مرلوپونتی
2. ژیل دولوز، فرانسیس بیکن، منطق احساس، ص 162
3. آیزایا برلین، ریشه‌های رمانتیسم، ص 115

پرتره به مثابه نقاشی موقعیت در منظومه آثار نصرت‌الله مسلمیان جایگاهی ممتاز و برجسته دارد. تفاوت نگاه و دست‌خط متفاوت او در جزءبه‌جزء پرتره‌هایش چنان آشکار است که حالا دیگر به مهر و امضای او بدل شده است. همان «نشانه عینی و متشخص» را دارد که به تعبیر اومبرتو اکو، هنرمند در اثر خود به جا می‌گذارد.
پرتره‌ چهر‌ه‌ای با دو چشم و دو گوش و یک بینی و 32 دندان نیست؛ «بازآموختنِ نگریستن به جهان است».1 حتی اگر هیچ کس در جهان نباشد که پرتره شبیه او باشد.
پرتره به مثابه اثر هنری، به مثابه ژانر، نقاشی موقعیت است؛ مستقل و قائم‌به‌ذات. غایت بالذات است؛ یعنی هرگونه دیگری را به «من» فرومی‌کاهد که ترک‌خورده، تکه‌تکه است؛ همان‌گونه که پابلو پیکاسو وقتی داشت پرتره گرترود استاین را می‌کشید، گفته بود: «اهمیتی نمی‌دهم چه شخصی بر من تأثیر دارد یا تأثیر می‌گذارد، مادام که این شخص خود من نباشد».
چشم یک موتیف تکرارشونده در پرتره‌های مسلمیان است. به تعبیر یاکوبسن، نقش عنصر مسلط را بازی می‌کند؛ جزء تمرکزدهنده کمپوزیسیون است بر اجزای دیگر فرمان می‌راند. ملاتی است که همه اجزا و عناصر ناهمساز و ناهم‌خوان را چفت و بست می‌زند، تمرکز می‌دهد و تشکل می‌بخشد.
این چشم بازنمایی یا بازتولید قیافه ظاهری چشم نیست؛ چشمی است که دلهره وجودی ما را می‌بیند و در پشت آن بن‌مایه‌ای اساطیری نهفته است که عمیقا رازآمیزش می‌کند. چشم در شاهنامه فردوسی ماده نیست؛ دانش و فَرّهی است همان چیزی که امروز به اسم وجود (Existent) شناخته شده است که وقتی از کار بیفتد همه‌چیز را تخریب و متلاشی می‌کند.
نقطه ضعف اسفندیار رویین‌تن چشم اوست که مانند تیر گز بر آن فرومی‌نشیند جهان می‌میرد و جهان یکسره سیاه می‌شود. مسلمیان برای القای این مغاک رازآمیز دو چشم را نه افقی، بلکه «میان‌بُر و اریب‌وار» به گفته اوکتاویو پاز، نقاشی می‌کند همچون حرکت بال کلاغ‌ در فضا که خط افق را میان‌بر می‌زند، قطع می‌کند.
مسلمیان پرتره را به یک جفت چشم فرومی‌کاهد و این، یادآور هنر مصر قدیم است که یک جفت چشم را به عنوان طلسم حفاظتی نیرومند روی تابوت‌های کهن نقاشی می‌کردند.
در اثری بدون عنوان (سیلک اسکرین، 95×96 سانتی‌متر، 1393)، یک فیگور خط‌‌خطی را می‌بینیم؛ جمع ضدّین بزرگِ زندگی است. چهره سیاه سیاوش، نشانه بازگشت از جهان مردگان با تظاهر امروزی‌اش حاجی‌فیروز، به ‌هم گره ‌خورده، مکمل یکدیگر می‌شوند و درعین‌حال یکدیگر را نفی می‌کنند.
خط زمخت و خامی که به صورت میان‌بُر و اریب‌وار، مثل یک تیرآهن به سینه فیگور فرود آمده، به جای خط افق می‌نشیند و ‌آسمانی را از زمینی جدا می‌کند؛ مانند زن اثیری رمان بوف کور صادق هدایت که وقتی زمینی می‌شود به زن لکاته بدل می‌شود.
نیروی وضوح سیاه، پارادوکسیکال است. در خدای شیوا و بیشتر خدایان هند، تخریب و آبادانی، زندگی و مرگ با هم است. در تمامی نسخ مصور شاهنامه، سیاوش را سپیدپوش سوار بر اسب سیاه (مرگ) می‌بینیم. مسلمیان با یکتا کردن دوتایی‌ها به کشف نیروی وضوح سیاه می‌رسد که تضادی در ذات خود دارد. این فیگور است: فقط چند خط ساده، بی‌رنگ و بی‌نشان مانند خود هستی. چهره است اما چشم ندارد. انتزاعی است اما واقعی‌تر از هر واقعیت دیگر است. خطوط چهره، مانند خط میخی نوک‌تیز ترسیم شده است. تکه‌ای از کتیبه سنگی را تداعی می‌کند که ناگهان منفجر شده است. تجریب و تلاشی چشم‌ها، فضای چهره را یکسره تاریک و راز‌آمیز کرده است.
خط، قهرمان تراژدی و شخصیت اصلی است که به جای برانگیختن احساس و هیجان، منطق و عقلانیت بیننده را خطاب می‌کند. به قول ناباکوف «چه چیزی می‌تواند بیش از سه‌گانه تز و آنتی‌تز و سنتز، نشانه منطق باشد؟».
بازی با متناقض‌ها دست‌مایه اصلی مسلمیان است. مثلا دو چشم پرتره را به میدان تقابل دو ضد تمام‌عیار تبدیل می‌کند؛ ساختاری تراژیک که همواره به درون مرگ کشیده می‌شود. یک چشم را با قلم‌موی آکریلیک با همان ظرافت و سبکی ناب نقاشی می‌کند که استاد سلف او با قلم‌ نئی شکسته نستعلیق را می‌نویسد.
اما چشم دیگر به سیاه‌چاله بدل می‌شود؛ ستاره‌ای عظیم که ناگهان در خودش منفجر می‌شود.
سیاه‌چاله، چشمی است که ما را می‌بیند اما ما او را نمی‌بینیم. هرچه در افق رویدادش قرار گیرد، حتی نور را که مادر رنگ‌هاست، به دام می‌اندازد. سیاه‌چاله، سویه رؤیت‌ناپذیر هستی ماست که فقط هنر می‌تواند رؤیت‌پذیرش ‌کند.
مسلمیان ساختار واحد پرتره‌هایش را بر عدد سه بنا می‌کند. سه نفی اساسی در نقاشی موقعیت هست: نفی فیگوراتیو، نفی آبستره و نفی هرگونه احساساتی‌گری. سه رنگ خالص زرد و آبی و سرخ یا سیاه و سفید و خاکستری را کنار هم می‌گذارد و هر سه را همچون صور معلقه یکسره به حالت تعلیق درمی‌آورد؛ مانند سرخ و سیاه که قائم به اسطوره است، نه طبیعت؛ دوزخی و مینوی در آن واحد است؛ تقابلی که به نقاشی ریتم می‌دهد و شوق به رنگ را در یکنواختی خاکستری زندگی برمی‌انگیزد. سه به مثابه عدد زنده، سطوح تخت و یکنواخت را به تنش وامی‌دارد و متشنج می‌کند. این تنش همان چیزی است که نقاشی مسلمیان را از نقاشی آبستره جدا می‌کند؛ ‌زیرا تنش به تعبیر «بیکن» تنها چیزی است که نقاشی انتزاعی (آبستره) ندارد.
نقاشی موقعیت ثنویتِ فیگوراتیو و آبستره‌ یا عینی و انتزاعی را تخریب و متلاشی می‌کند تا ضلع نامرئی وجود را مرئی و محسوس کند‌؛ زیرا نقاشی به تعبیر پل کله، مرئی‌‌کردن نامرئی یا رؤیت‌پذیر کردن رؤیت‌ناپذیر است؛ همان چیزی که هوسرل «تولید بحران» می‌نامید.
«مسئله نقاشی، بازنمایی یا بازتولید اشکال، حتی ابداع ترکیب‌های جدید نیست؛ مسئله نقاشی، تصرف نیروهاست».2 بازتولید اشکال دیرینه و نو یا کهن و کلاسیک کلیشه است. مسئله نقاشی فوران نیروهاست، نه تصویرها و تکنیک‌ها.
در زمانه ما که سیطره بلامنازع تصویرها حکمرانی می‌کند وظیفه نقاشی به مثابه هنر، تصویرزدایی از همه تصویرهاست و مقاومت در برابر هیچ و پوچ‌های بزرگ امروزی که خود را پشت تصویرها و تکنیک‌های پرزرق‌وبرق پنهان می‌کنند؛ ازاین‌رو مسلمیان تکنیک را با نفی تکنیک آغاز می‌کند. برای مثال، تکنیک کولاژ را به ابژه نفی بدل می‌کند. این بازگشت، بازگشت به «همان» نیست، بلکه نقد رادیکال آن است.
برای مثال، یک تکه کپی سیاه و سفید نقاشی چاپ سنگی را روی بوم می‌چسباند به جای چشم که همچون یک دُمَل چرکین، ناگهان از دل بوم بیرون می‌زند؛ مانند سنگ‌ریزه در دستان روکانتن، قهرمان رمان ژان پل سارتر، که احساس تهوع را برمی‌انگیزد. مسلمیان با این تمهید، نقاشی را به مصاف نقاشی می‌فرستد. بوم نقاشی را به میدان نقد نقاشی تبدیل می‌کند. عتیقه‌بازانی که به قول آیزایا برلین «گِرد جهان می‌گردند و شیوه‌های فراموش‌شده زندگی را از هر پسغوله‌ای بیرون می‌کشند و از هر چیز خاص، هر چیز غریب، هر چیز بومی و هر چیز دست‌ناخورده، لذت می‌برند».3
موجی که در دهه‌ 40 شمسی با عناوین سقاخانه یا نقاشی‌خط بر نقاشی نوگرای ایرانی غالب شد که ادای نقاشی خودی، شرقی- اسلامی یا شناسنامه ایرانی را درمی‌آورد. سطحي است؛ چون فقط صورتکی از هویت دارد. هویت را تولید نمی‌کند، تظاهر می‌کند. نوعی نسخه‌برداری سطحی و سرسری از بدوی‌گری (پریمیتیویسم) که هم‌زمان در دهه 1960 میلادی در غرب تئوریزه شده بود و تا امروز همچنان گرفتاری اصلی ماست. رویکردی رمانتیک که گذشته را به ابژه پرستش تبدیل می‌کند. با وجود ظاهر مدرنش، در ذات خود، فیگوراتیو (روایی‌ و توصیفی) باقی می‌ماند و به ادبیات برمی‌گردد؛ درحالی‌که مسلمیان جست‌وجوی ظرفیت‌های بصری ناب را با نفی ادبیات می‌آغازد. نماد ادبی به استعاره ناب بصری مبدل می‌شود: نمادهای ادبی مانند برکه آب و سرو سهی و هلال ماه را که اجزای تکرارشونده فرم در نگارگری ایرانی است، مصرف نمی‌کند، منفجر می‌کند تا نیروی هنوز پنهان و شگفت نقاشی ناب را تسخیر کند؛ به تعبیر ژیل دولوز در کتاب فرانسیس بیکن، منطق احساس «از نقاشی چیزها دست کشیده تا در میان چیزها نقاشی کند».
این درک و برداشت نقادانه از سنت همان است که هایدگر به آن ساخت‌شکنی یا اوراق‌کردن نام می‌دهد؛ کوششی برای دریافتن آنچه در درون سنت نیندیشیده‌ مانده و لازم است نقاشی امروز ما به آن بیندیشد. مسلمیان بازگشت به زندگی زیسته را پیشنهاد می‌کند.
پی‌نوشت‌ها:
1. موریس مرلوپونتی
2. ژیل دولوز، فرانسیس بیکن، منطق احساس، ص 162
3. آیزایا برلین، ریشه‌های رمانتیسم، ص 115

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.