|

تازه‌هاي نمايش در نشر بيدگل

بازي‌ با بازي‌هاي زباني
پارسا شهري: «زبان» همواره مسئله‌اي مهم چه‌بسا اساسي در هر نوشته‌ ادبي بوده، ازاين‌رو طرز برخورد با زبان تاكنون يكي از مباحث عمده و سرنوشت‌ساز نويسندگان، شاعران، مكاتب ادبي و فيلسوفان بوده است. نقد و نظرات بسياري نيز در اين ارتباط پرداخته و به‌كار گرفته شده‌اند، يكي هم نظريه «بازي‌هاي زبانيِ» ويتگنشتاين كه دستمايه خلق نمايشنامه «هملت داگ، مكبث كاهوتِ» تام استوپارد قرار گرفته است. استوپارد اين نمايشنامه دوبخشي را براساس ايده شكسپيري «روزنكرانتز و گيلدسترن مرده‌اند» نوشته و البته خوانشي زبان‌شناسانه نيز از نظريه ويتگنشتاين به‌دست داده است. استوپارد در اين نمايشنامه از ارائه ايده يا مانيفستي درباره زبان فراتر مي‌رود و زبان تازه‌اي براي نمايشنامه انتخاب مي‌كند. «مجبور بودم به مخاطب زبان نمايشنامه نوشته‌شده را بياموزم.» چنان‌كه از عنوان نمايشنامه نيز برمي‌آيد اين متن دو بخش دارد: يكي «هملتِ‌داگ» و ديگري «مكبث كاهوت». بخش اول آن‌طور كه در مقدمه كتاب نيز آمده از تكه‌اي از مطالعات فلسفي ويتگنشتاين مشتق مي‌شود. «مردي با استفاده از قطعات چوبي با اشكال و اندازه‌هاي متفاوت سكويي مي‌سازد. يك ناظر متوجه مي‌شود كه هر زمان مرد نخست فرياد مي‌زند درسته، مرد دوم قطعه صاف بلندي را پرتاب مي‌كند. سپس مرد نخست فرياد مي‌زند تخت! و قطعه‌هاي با شكل متفاوت پرتاب مي‌شود. درنهايت درخواستي براي نيمه! نوعي چهارمي از قطعه را پديد مي‌آورد. يك ناظر احتمالا نتيجه‌گيري خواهد كرد كه كلمات متفاوت اشكال و اندازه‌هاي متفاوت از ماده‌اي را تشريح مي‌كرده‌اند؛ اما اين تنها تعبير ممكن نيست. براي مثال، فرض كنيد پرتابگر پيشاپيش مي‌داند كه سازنده به كدام قطعه نياز دارد، و با چه دستوري. در چنين مواردي نيازي براي سازنده وجود نخواهد داشت تا آن‌گونه كه نياز دارد قطعات را نام‌گذاري كند، ليكن فقط براي نشان‌دادن زماني است كه او براي قطعه بعدي آماده است.» بخش اول؛ «مكبث كاهوت» به پاول كاهوت،‌ نمايشنامه‌نويس اهل چك تقديم شده. استوپارد دليل اين تقديم را چنين شرح مي‌دهد: «در طول دهه اخير هنجارسازي كه منجر به سقوط دوبچك شد،‌ هزاران نفر از اهالي چكسلواكي را از ادامه حرفه‌شان منع نموده است... در طول ملاقات كوتاهي از پراگ در 1971 كاهوت و پاول لاندوفسكي، بازيگر شهيري كه به‌خاطر نزاع با دولتمردان سال‌ها از كار منع شده بود، را ملاقات كردم... در يك عصر، لاندوفسكي مرا به پشت صحنه تئاتري برد كه آنجا برخي از بهترين كارهايش را انجام داده بود. اجرايي در همان حين در حال انجام بود. توصيف حس خشم‌آلود او مشكل است. يك سال بعد كاهوت براي من نوشت: همان‌طور كه مي‌داني، افراد زيادي از تئاتر چك، در سال‌هاي اخير اجازه كار در تئاتر را نداشته‌اند و من همچون يكي از آن‌ها كه نمي‌تواند بدون تئاتر زندگي كند، به‌‌دنبال امكان كار در تئاتر با شرايط موجود بودم. حال خوشحال مي‌شوم به تو بگويم كه در چند روز، پس از هشت هفته تمرين،‌ يك تئاتر اتاق‌نشيمني افتتاح مي‌شود نه با يك كار كوچكتر، بلكه با مكبث.» بخش دوم نمايشنامه استوپارد، «مكبث كاهوت» به‌ اين ترتيب شكل گرفته است. حادثه در پذيرايي يك آپارتمان رخ مي‌دهد. رعد و برق. سه جادوگر در نوري اندك. «مكبثِ كاهوت» اين‌طور آغاز مي‌شود و البته ادامه‌اي است بر بخش اول. «ويرگولي كه هملتِ داگ، مكبثِ كاهوت را از هم جدا مي‌سازد، به يكي‌‌شدن دو نمايشنامه كه عناصري مشترك دارند كمك مي‌كند؛ نمايشنامه نخست به‌سختي بدون ديگري نمايشنامه است كه آن‌هم نمي‌تواند بدون اولي اجرا شود.»
هملتِ داگ، مكبثِ كاهوت/ تام استوپارد/ احسان زيورعالم

تكوين و تطور آيين‌هاي نمايشي
«نامتناهي‌سازي سياست در آيين‌هاي نمايشي» كتابي است تأليفي در دو بخش. پنج مقاله اول درباره آيين‌هاي نمايشي است با تأكيد بر مفهوم رستاخيز و نسبت آيين‌هاي نمايشي با سياست. آن‌طور كه از ارجاعات مقالات پيوسته اين بخش و هم‌چنين از شرح پشت جلد برمي‌آيد، مؤلف در طرح ايده‌هاي خود درباره نسبت سياست و آيين‌هاي نمايشي آراي آلن بديو را در نظر داشته و به‌كار گرفته است. بخش دوم كتاب نيز سه مقاله با عنوانِ «سه ميمسيس در بقال‌بازي در حضور»، «فناوري در جايگاه راوي» و «پيوستگي/شكستگي، پرفورمنس/ آيين نمايشي» دارد كه هريك جدا از يكديگرند. «در روند تكويني تفكر آيين‌هاي نمايشي ايران، مرگ-رستاخيز آشكار است. اين تفكر، همچون رشته‌اي آيين‌هاي نمايشي را به‌هم پيوند داده است.» مقاله اول با عنوان «نامتناهي‌سازي سياست در آيين‌هاي نمايشي» كه با اين جملات آغاز مي‌شود، از بلندترين مقالات كتاب نيز است كه ايده محوري آن را دربر دارد. مقاله بعدي «كل‌گرايي در تعزيه شادي‌آور» است. مؤلف در ابتداي اين مقاله ايده‌اي را طرح مي‌كند كه در ادامه آن را بسط مي‌دهد: اينكه در شبيه‌هاي تعزيه در كشورهاي مختلف تفاوت‌هايي هست و اين شبيه‌ها در دوراني، اسطوره‌اي و در دوران ديگر تاريخي‌اند. بعد به شبيه‌هاي يونان و بابل مي‌پردازد كه اغلب اسطوره‌اي‌اند و به تعزيه‌هاي ايران مي‌رسد و از تغييروتحولات معناي آن در طول زمان مي‌نويسد و از ناديده‌گرفتن نقش اسطوره. «تمثيلي‌شدن زنان در رقص» عنوان مقاله بعدي بخش اول است كه با بررسي تاريخ، دو دوره را براي روند نمايشي زنان ايران برمي‌شمارد. «در روند اول كه نمايش‌ها شكل آييني و يا بزمي داشت،‌ نگاه نمادين را در خود نگه داشته بود و به زنان اين‌گونه نگريسته مي‌شد.» مقاله ديگر اين بخش به نمايش‌هاي تخت‌حوضي و سياه‌بازي مي‌پردازد و به پيشينه‌اي كه نام سياه‌بازي را بر اين گونه تئاتري جا انداخت. نكته جالب‌توجه در مقالات كتاب، استفاده از انبوه اطلاعات و ارجاع به تاريخ تئاتر از يونان تا ايران معاصر است. تبارِ هر گونه تئاتري در حدِ امكانات و محدوده موضوعات در مقالات آورده شده و ارجاعات فراواني نيز به آرا منتقدان و نظريه‌پردازان تئاتر وجود دارد، از دريدا و بديو تا برشت و آنتونن آرتو و ديگران. يكي از ايده‌هاي جالب كتاب، بحث «مخاطب» است از ديدگاه برتولت برشت. «تأثير برتولت برشت را نبايد براي نزديك‌كردن آيين‌هاي نمايشي، تئاتر و پرفورمنس از طريق مقوله مخاطب ناديده گرفت» و به اين نتيجه مي‌رسد كه آموزه‌هاي برشت در ارتباط با مخاطب بعدها در هنر پرفورمنس و توسط كساني چون دن گراهام به‌كار گرفته شد. به هر تقدير كتاب با چيدن نظرات و آراي ديگران سعي دارد ايده‌اي را در ارتباط با آيين‌هاي نمايشي طراحي و ارائه كند و اينكه كتاب تأليف است خود جاي بحث تأمل بيشتر را باز مي‌گذارد.
نامتناهي‌سازي سياست در آيين‌هاي نمايشي/ عليرضا ارواحي

بازي‌ با بازي‌هاي زباني
پارسا شهري: «زبان» همواره مسئله‌اي مهم چه‌بسا اساسي در هر نوشته‌ ادبي بوده، ازاين‌رو طرز برخورد با زبان تاكنون يكي از مباحث عمده و سرنوشت‌ساز نويسندگان، شاعران، مكاتب ادبي و فيلسوفان بوده است. نقد و نظرات بسياري نيز در اين ارتباط پرداخته و به‌كار گرفته شده‌اند، يكي هم نظريه «بازي‌هاي زبانيِ» ويتگنشتاين كه دستمايه خلق نمايشنامه «هملت داگ، مكبث كاهوتِ» تام استوپارد قرار گرفته است. استوپارد اين نمايشنامه دوبخشي را براساس ايده شكسپيري «روزنكرانتز و گيلدسترن مرده‌اند» نوشته و البته خوانشي زبان‌شناسانه نيز از نظريه ويتگنشتاين به‌دست داده است. استوپارد در اين نمايشنامه از ارائه ايده يا مانيفستي درباره زبان فراتر مي‌رود و زبان تازه‌اي براي نمايشنامه انتخاب مي‌كند. «مجبور بودم به مخاطب زبان نمايشنامه نوشته‌شده را بياموزم.» چنان‌كه از عنوان نمايشنامه نيز برمي‌آيد اين متن دو بخش دارد: يكي «هملتِ‌داگ» و ديگري «مكبث كاهوت». بخش اول آن‌طور كه در مقدمه كتاب نيز آمده از تكه‌اي از مطالعات فلسفي ويتگنشتاين مشتق مي‌شود. «مردي با استفاده از قطعات چوبي با اشكال و اندازه‌هاي متفاوت سكويي مي‌سازد. يك ناظر متوجه مي‌شود كه هر زمان مرد نخست فرياد مي‌زند درسته، مرد دوم قطعه صاف بلندي را پرتاب مي‌كند. سپس مرد نخست فرياد مي‌زند تخت! و قطعه‌هاي با شكل متفاوت پرتاب مي‌شود. درنهايت درخواستي براي نيمه! نوعي چهارمي از قطعه را پديد مي‌آورد. يك ناظر احتمالا نتيجه‌گيري خواهد كرد كه كلمات متفاوت اشكال و اندازه‌هاي متفاوت از ماده‌اي را تشريح مي‌كرده‌اند؛ اما اين تنها تعبير ممكن نيست. براي مثال، فرض كنيد پرتابگر پيشاپيش مي‌داند كه سازنده به كدام قطعه نياز دارد، و با چه دستوري. در چنين مواردي نيازي براي سازنده وجود نخواهد داشت تا آن‌گونه كه نياز دارد قطعات را نام‌گذاري كند، ليكن فقط براي نشان‌دادن زماني است كه او براي قطعه بعدي آماده است.» بخش اول؛ «مكبث كاهوت» به پاول كاهوت،‌ نمايشنامه‌نويس اهل چك تقديم شده. استوپارد دليل اين تقديم را چنين شرح مي‌دهد: «در طول دهه اخير هنجارسازي كه منجر به سقوط دوبچك شد،‌ هزاران نفر از اهالي چكسلواكي را از ادامه حرفه‌شان منع نموده است... در طول ملاقات كوتاهي از پراگ در 1971 كاهوت و پاول لاندوفسكي، بازيگر شهيري كه به‌خاطر نزاع با دولتمردان سال‌ها از كار منع شده بود، را ملاقات كردم... در يك عصر، لاندوفسكي مرا به پشت صحنه تئاتري برد كه آنجا برخي از بهترين كارهايش را انجام داده بود. اجرايي در همان حين در حال انجام بود. توصيف حس خشم‌آلود او مشكل است. يك سال بعد كاهوت براي من نوشت: همان‌طور كه مي‌داني، افراد زيادي از تئاتر چك، در سال‌هاي اخير اجازه كار در تئاتر را نداشته‌اند و من همچون يكي از آن‌ها كه نمي‌تواند بدون تئاتر زندگي كند، به‌‌دنبال امكان كار در تئاتر با شرايط موجود بودم. حال خوشحال مي‌شوم به تو بگويم كه در چند روز، پس از هشت هفته تمرين،‌ يك تئاتر اتاق‌نشيمني افتتاح مي‌شود نه با يك كار كوچكتر، بلكه با مكبث.» بخش دوم نمايشنامه استوپارد، «مكبث كاهوت» به‌ اين ترتيب شكل گرفته است. حادثه در پذيرايي يك آپارتمان رخ مي‌دهد. رعد و برق. سه جادوگر در نوري اندك. «مكبثِ كاهوت» اين‌طور آغاز مي‌شود و البته ادامه‌اي است بر بخش اول. «ويرگولي كه هملتِ داگ، مكبثِ كاهوت را از هم جدا مي‌سازد، به يكي‌‌شدن دو نمايشنامه كه عناصري مشترك دارند كمك مي‌كند؛ نمايشنامه نخست به‌سختي بدون ديگري نمايشنامه است كه آن‌هم نمي‌تواند بدون اولي اجرا شود.»
هملتِ داگ، مكبثِ كاهوت/ تام استوپارد/ احسان زيورعالم

تكوين و تطور آيين‌هاي نمايشي
«نامتناهي‌سازي سياست در آيين‌هاي نمايشي» كتابي است تأليفي در دو بخش. پنج مقاله اول درباره آيين‌هاي نمايشي است با تأكيد بر مفهوم رستاخيز و نسبت آيين‌هاي نمايشي با سياست. آن‌طور كه از ارجاعات مقالات پيوسته اين بخش و هم‌چنين از شرح پشت جلد برمي‌آيد، مؤلف در طرح ايده‌هاي خود درباره نسبت سياست و آيين‌هاي نمايشي آراي آلن بديو را در نظر داشته و به‌كار گرفته است. بخش دوم كتاب نيز سه مقاله با عنوانِ «سه ميمسيس در بقال‌بازي در حضور»، «فناوري در جايگاه راوي» و «پيوستگي/شكستگي، پرفورمنس/ آيين نمايشي» دارد كه هريك جدا از يكديگرند. «در روند تكويني تفكر آيين‌هاي نمايشي ايران، مرگ-رستاخيز آشكار است. اين تفكر، همچون رشته‌اي آيين‌هاي نمايشي را به‌هم پيوند داده است.» مقاله اول با عنوان «نامتناهي‌سازي سياست در آيين‌هاي نمايشي» كه با اين جملات آغاز مي‌شود، از بلندترين مقالات كتاب نيز است كه ايده محوري آن را دربر دارد. مقاله بعدي «كل‌گرايي در تعزيه شادي‌آور» است. مؤلف در ابتداي اين مقاله ايده‌اي را طرح مي‌كند كه در ادامه آن را بسط مي‌دهد: اينكه در شبيه‌هاي تعزيه در كشورهاي مختلف تفاوت‌هايي هست و اين شبيه‌ها در دوراني، اسطوره‌اي و در دوران ديگر تاريخي‌اند. بعد به شبيه‌هاي يونان و بابل مي‌پردازد كه اغلب اسطوره‌اي‌اند و به تعزيه‌هاي ايران مي‌رسد و از تغييروتحولات معناي آن در طول زمان مي‌نويسد و از ناديده‌گرفتن نقش اسطوره. «تمثيلي‌شدن زنان در رقص» عنوان مقاله بعدي بخش اول است كه با بررسي تاريخ، دو دوره را براي روند نمايشي زنان ايران برمي‌شمارد. «در روند اول كه نمايش‌ها شكل آييني و يا بزمي داشت،‌ نگاه نمادين را در خود نگه داشته بود و به زنان اين‌گونه نگريسته مي‌شد.» مقاله ديگر اين بخش به نمايش‌هاي تخت‌حوضي و سياه‌بازي مي‌پردازد و به پيشينه‌اي كه نام سياه‌بازي را بر اين گونه تئاتري جا انداخت. نكته جالب‌توجه در مقالات كتاب، استفاده از انبوه اطلاعات و ارجاع به تاريخ تئاتر از يونان تا ايران معاصر است. تبارِ هر گونه تئاتري در حدِ امكانات و محدوده موضوعات در مقالات آورده شده و ارجاعات فراواني نيز به آرا منتقدان و نظريه‌پردازان تئاتر وجود دارد، از دريدا و بديو تا برشت و آنتونن آرتو و ديگران. يكي از ايده‌هاي جالب كتاب، بحث «مخاطب» است از ديدگاه برتولت برشت. «تأثير برتولت برشت را نبايد براي نزديك‌كردن آيين‌هاي نمايشي، تئاتر و پرفورمنس از طريق مقوله مخاطب ناديده گرفت» و به اين نتيجه مي‌رسد كه آموزه‌هاي برشت در ارتباط با مخاطب بعدها در هنر پرفورمنس و توسط كساني چون دن گراهام به‌كار گرفته شد. به هر تقدير كتاب با چيدن نظرات و آراي ديگران سعي دارد ايده‌اي را در ارتباط با آيين‌هاي نمايشي طراحي و ارائه كند و اينكه كتاب تأليف است خود جاي بحث تأمل بيشتر را باز مي‌گذارد.
نامتناهي‌سازي سياست در آيين‌هاي نمايشي/ عليرضا ارواحي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.