|

يادداشت‌هايي درباره نمايش‌نامه مارکس در سوهو نوشته هووارد زین

مرد جان‌به‌لب‌رسیده را چه نامند

پيام حيدرقزويني

«نظریه رمان» لوکاچ خاصه برای عصر ما که عصر تردیدهای بزرگ است شروعی تکان‌دهنده دارد: «خوشا به سعادت دوران‌هایی که آسمان پرستاره نقشه تمام راه‌های ممکن است». چنین بود عصر حماسی جهان، عصری که در آن هر پرسشی پاسخی روشن داشت. جهان امروز اما جهان پرسش‌های نامفهوم و بی‌پاسخ است و جهان آدم‌های سرگشته. از‌این‌روست که پاسخ هرچه باید کردي نیشخندی است بر گوشه لب و فکرکردن به هر جهان دیگری جنونی مضحک مي‌نمايد. فروپاشی حکومت شوروی برای بسیاری نه‌فقط شکست یک دولت بلکه به‌طورکلی فروپاشی ایده کمونیسم بود. گويي با شكست شوروي مارکس و ایده‌هایش یکبار برای همیشه دود شده و به هوا رفتند. دیگر هیچ مانعی پیش‌روي بازار آزاد نبود و سرمایه بی‌کم‌ترین دردسری به هرجا که مي‌خواست مي‌توانست سرک بکشد. سرمایه بي‌مزاحمتي جهانی می‌شد اما جهاني‌شدنش نتايجي در پي داشت که حتی در غیاب هر نوع آلترناتیو مشخصی جنبش‌های اعتراضی عظیم به راه افتادند. با وقوع بحران مالي نظام سرمايه‌داري در سال‌ 2007 فروش آثار ماركس و خاصه «سرمايه» چندين‌‌برابر شد و شبح ماركس در سال‌هاي آغازين قرن بيست‌ويكم بر فراز جهان سرمايه‌داري نمايان شد. در آن ايام وزير دارايي آلمان گفته بود كه ماركس خيلي هم اشتباه نمي‌كرد و سرمايه‌داري افسارگسيخته در نهايت خودش را هم خواهد بلعيد. بحران سرمايه‌داري بار ديگر ماركس را به عرصه آورده بود.
هووارد زین نمايشنامه‌اي دارد با نام «ماركس در سوهو». نمایشنامه‌اي تک‌پرده‌ای و کوتاه كه تنها یک شخصیت دارد که آن هم مارکس است. هووارد زين در اين نمايشنامه به شكلي نمادين مارکس را از تاریخ به صحنه نمایش احضار کرده تا هم تصویری از بحرانی‌ترین بخش زندگی او به دست دهد و هم در ساحت نمایش فرصتی به مارکس دهد تا او جهان سرمایه‌داری را به محاکمه بکشد و از حقيقت ایده‌هایش دفاع کند. مارکس در این‌ نمايشنامه، بيش از هرچيز پرسوناژي نمایشی است كه به‌ صحنه آمده و با مخاطبانش رودررو حرف مي‌زند. او آدمی است که سال‌ها بعد از مرگش فرصت این را یافته تا برای چندساعتی بازگردد تا سرمایه‌داری را محاکمه کند. در اين‌جا، ماركس نه از ميان مردگان كه از میان خرابه‌های به‌جامانده از حکومت شوروی برخاسته است تا بگوید که فروشکستن حکومت شوروی مرگ کمونیسم نیست.
عنوان نمايش هووارد زين، سوهوي لندن را به ياد مي‌آورد اما با شروع نمايش ماركس مي‌گويد كه اگرچه قصد داشته به سوهوي لندن بازگردد اما بر اثر يك اشتباه به سوهوي نيويورك آمده است. حالا ماركس در نيويورك است و كمي فرصت دارد كه از زندگي و ايده‌هايش بگويد. انتخاب سوهو انتخابي هوشمندانه است. در اغلب كتاب‌هايي كه به زندگي ماركس مربوط‌اند، بخشی مهم به دوران تبعید او به لندن مربوط است. دوره‌ای که تکه‌ای مهم از زندگي مارکس به‌شمار مي‌رود و البته از تلخ‌ترین روزهای زندگی او نيز محسوب مي‌شود. آیزایا برلین درباره این دوره از زندگی مارکس می‌گوید: «نابغه‌ای که مجبور باشد در اتاق زیرشیروانی زندگی کند، وقتی طاقت طلبکاران طاق می‌شود مجبور باشد مخفی بشود، یا توی تخت دراز بکشد چون لباس‌هایش را گرو گذاشته است، سوژه مناسبی برای یک کمدی خنده‌دار و بااحساس است.» هووارد زین در نمايشنامه‌اش به سراغ همين دوره از زندگي ماركس رفته اما اگرچه اثر او یک کمدی خنده‌دار نیست اما طنزی ظریف در آن نهفته است. ماركس در سال 1849 در حالي به لندن وارد شد كه فكر مي‌كرد اقامتي كوتاه در آنجا خواهد داشت اما شرايط طوري پيش رفت كه مجبور شد تا آخر عمرش در لندن زندگي كند. ماركس در لندن بيش از هرچيز مردي آواره و خانه‌به‌دوش است و در همين وضعيت است كه در طي چند سال «سرمايه» را مي‌نويسد. ماركس كه همواره در طول زندگي‌اش آدمي خوددار بود، وقتي در سال 1856 پسرش را از دست داد در نامه‌اي به انگلس نوشت: «من طعم هر نوع فلاکتی را چشیده‌ام، اما تازه فهمیده‌ام که بدبختی واقعی یعنی چه... در بحبوحه تمامی این مصیبتی که این روزها کشیده‌ام، فکر تو و دوستی تو و امید به اینکه شاید هنوز کار معقولی هست که در این دنیا بکنیم، مرا سرپا نگه می‌دارد... بیکن می‌گوید که آدم‌های واقعا مهم آنقدر پیوندهای زیاد با طبیعت و جهان دارند، آن‌قدر چیزهای زیاد علاقه‌شان را برمی‌انگیزد، که راحت از زیر بار هر مصیبتی کمر راست می‌کنند. من جزو این آدم‌های مهم نیستم. مرگ فرزندم چنان تأثیری بر من گذاشته که من هنوز همان احساس تلخ روز اول را دارم. همسرم نیز به‌کلی درهم شکسته است.» اين تصويري از همان نابغه‌اي است كه لباس‌ها و حتي كتاب‌هايش را گرو مي‌گذارد تا خود و خانواده‌اش زنده بمانند و در همين وضعيت در حال نوشتن مهم‌ترين اثرش است. هووارد زين مي‌گويد تجسم خانه و زندگي ماركس در محله كثيف سوهو در لندن درحالي‌كه انقلابي‌هاي سراسر اروپا به خانه او رفت‌وآمد داشتند شيفته‌اش كرده و تصميم گرفته ماركسي را نشان دهد كه كم‌تر ديده شده. ماركسي كه جدا از تمام مشغله‌هايش قرار است مرد خانواده نيز باشد.
ايده‌ اصلي كه هووارد زين در «ماركس در سوهو» مطح كرده، ايده بازگشت ماركس به جهاني است كه خيلي پيش از اين مرگ هميشگي او را اعلام كرده است. اما بازگشت ماركس مفهومي ديگر در درون خود دارد و آن بازگشت به ماركس است. در غیاب هرشكلي از روایتي بزرگ و در دوره ناتواني چپ از ساختن هر نوع ساختار و نظامی، بازگشت به خود مارکس ضروري‌تر از هر زمان دیگری به نظر می‌آید. بازگشت به ماركس بازگشت به ايده‌هاي او و مشخصا ايده‌هاي او در باب نقد اقتصاد سياسي است. هووارد زين در نمايشنامه‌اش، به دوره‌اي از زندگي ماركس پرداخته كه هم بيشترين قابليت را براي بدل‌شدن به متني ادبي/ هنري دارد و هم دوره‌اي است كه «سرمايه» در آن نوشته شده است. هووارد زين مي‌گويد قصدش از نوشتن اين نمايشنامه اين بوده كه نشان دهد انتقاد ماركس به سرمايه‌داري هنوز و شايد حتي بيش از قبل در دوران ما صدق مي‌كند: «اميد من اين است كه ماركس در سوهو نوري بيافكند نه‌تنها بر آن دوران، و جايگاه ماركس در آن، كه هم‌چنين بر زمانه ما، و جايگاه ما در آن.» به همين‌خاطر است كه در اين نمايشنامه به‌جاي اين‌كه تصويري از ماركس در قرن نوزدهم به دست داده شود، ماركس به زمان معاصر احضار شده تا او بتواند به‌واسطه ايده‌هايش جهان فعلي را نقد كند.نمایشنامه زین اگرچه بيش از آن‌كه ارزش زيبايي‌شناسي داشته باشد ارزش تاريخي دارد، اما با‌اين‌حال تلاش شده كه تا جاي ممكن ماركس بدل به شخصيتي نمايشي شود. عنوان فرعي «ماركس در سوهو»، نمايشي درباره تاريخ است اما برخي صحنه‌ها و ديالوگ‌ها باعث شده‌اند كه متن نمايش از حالت تخت و بي‌روح‌بودن فاصله بگيرد.
«ماركس در سوهو» اگرچه متني نمايشي است اما می‌توان آن را در دسته‌ای از آثار قرار دارد که از آن به‌عنوان داستان یا «رمان ایده‌ها» یاد می‌شود. دیوید لاج، این نوع رمان‌ها را رمانی می‌داند که در آن کشش روایت سبک‌تر است و کاراکترهایی که عادی حرف نمی‌زنند سؤال‌های فلسفی ردوبدل می‌کنند و در وقفه‌های کوتاهی نیز می‌خورند و می‌نوشند و می‌خوابند. او اين شيوه روايت را سنتي قديمي مي‌داند و سابقه‌اش را تا گفت‌وگوهاي افلاطون پي مي‌گيرد. البته لاج مي‌گويد كه هر رمان قابل‌اعتنايي ايده‌هايي را دربر مي‌گيرد و برسازنده ايده‌هايي نيز هست. اما وجه تمايز رمان ايده‌ها يا رمان تزدار، در اين است كه در اين‌گونه از رمان‌ها ايده‌ها «منبع انرژي» اثرند و پديدآورنده و شكل‌دهنده و نگه‌دارنده سير روايت هستند. در «ماركس در سوهو» نيز ايده‌هاي ماركس سازنده اصلي روايت‌ به‌شمار مي‌روند. صحنه‌اي در نمايش هست كه در آن باكونين و ماركس با هم ملاقات مي‌كنند و اين يكي از بهترين بخش‌هاي نمايشنامه هووارد زين است. باكونين درباره شيوه شكل‌گيري انقلاب با نظر ماركس مخالف بود. اگرچه هيچ مدركي مبني‌بر ملاقات ماركس و باكونين وجود ندارد، اما هووارد زين در درون متن نمايشش اين دو را روبروي هم قرار داده تا تقابل آنارشيسم و ماركسيسم را نشان دهد. هريك از اين دو نماينده دو ايدئولوژي يا دو نوع تفكر هستند كه در متن اثري نمايشي روبروي هم قرار گرفته‌اند.

«نظریه رمان» لوکاچ خاصه برای عصر ما که عصر تردیدهای بزرگ است شروعی تکان‌دهنده دارد: «خوشا به سعادت دوران‌هایی که آسمان پرستاره نقشه تمام راه‌های ممکن است». چنین بود عصر حماسی جهان، عصری که در آن هر پرسشی پاسخی روشن داشت. جهان امروز اما جهان پرسش‌های نامفهوم و بی‌پاسخ است و جهان آدم‌های سرگشته. از‌این‌روست که پاسخ هرچه باید کردي نیشخندی است بر گوشه لب و فکرکردن به هر جهان دیگری جنونی مضحک مي‌نمايد. فروپاشی حکومت شوروی برای بسیاری نه‌فقط شکست یک دولت بلکه به‌طورکلی فروپاشی ایده کمونیسم بود. گويي با شكست شوروي مارکس و ایده‌هایش یکبار برای همیشه دود شده و به هوا رفتند. دیگر هیچ مانعی پیش‌روي بازار آزاد نبود و سرمایه بی‌کم‌ترین دردسری به هرجا که مي‌خواست مي‌توانست سرک بکشد. سرمایه بي‌مزاحمتي جهانی می‌شد اما جهاني‌شدنش نتايجي در پي داشت که حتی در غیاب هر نوع آلترناتیو مشخصی جنبش‌های اعتراضی عظیم به راه افتادند. با وقوع بحران مالي نظام سرمايه‌داري در سال‌ 2007 فروش آثار ماركس و خاصه «سرمايه» چندين‌‌برابر شد و شبح ماركس در سال‌هاي آغازين قرن بيست‌ويكم بر فراز جهان سرمايه‌داري نمايان شد. در آن ايام وزير دارايي آلمان گفته بود كه ماركس خيلي هم اشتباه نمي‌كرد و سرمايه‌داري افسارگسيخته در نهايت خودش را هم خواهد بلعيد. بحران سرمايه‌داري بار ديگر ماركس را به عرصه آورده بود.
هووارد زین نمايشنامه‌اي دارد با نام «ماركس در سوهو». نمایشنامه‌اي تک‌پرده‌ای و کوتاه كه تنها یک شخصیت دارد که آن هم مارکس است. هووارد زين در اين نمايشنامه به شكلي نمادين مارکس را از تاریخ به صحنه نمایش احضار کرده تا هم تصویری از بحرانی‌ترین بخش زندگی او به دست دهد و هم در ساحت نمایش فرصتی به مارکس دهد تا او جهان سرمایه‌داری را به محاکمه بکشد و از حقيقت ایده‌هایش دفاع کند. مارکس در این‌ نمايشنامه، بيش از هرچيز پرسوناژي نمایشی است كه به‌ صحنه آمده و با مخاطبانش رودررو حرف مي‌زند. او آدمی است که سال‌ها بعد از مرگش فرصت این را یافته تا برای چندساعتی بازگردد تا سرمایه‌داری را محاکمه کند. در اين‌جا، ماركس نه از ميان مردگان كه از میان خرابه‌های به‌جامانده از حکومت شوروی برخاسته است تا بگوید که فروشکستن حکومت شوروی مرگ کمونیسم نیست.
عنوان نمايش هووارد زين، سوهوي لندن را به ياد مي‌آورد اما با شروع نمايش ماركس مي‌گويد كه اگرچه قصد داشته به سوهوي لندن بازگردد اما بر اثر يك اشتباه به سوهوي نيويورك آمده است. حالا ماركس در نيويورك است و كمي فرصت دارد كه از زندگي و ايده‌هايش بگويد. انتخاب سوهو انتخابي هوشمندانه است. در اغلب كتاب‌هايي كه به زندگي ماركس مربوط‌اند، بخشی مهم به دوران تبعید او به لندن مربوط است. دوره‌ای که تکه‌ای مهم از زندگي مارکس به‌شمار مي‌رود و البته از تلخ‌ترین روزهای زندگی او نيز محسوب مي‌شود. آیزایا برلین درباره این دوره از زندگی مارکس می‌گوید: «نابغه‌ای که مجبور باشد در اتاق زیرشیروانی زندگی کند، وقتی طاقت طلبکاران طاق می‌شود مجبور باشد مخفی بشود، یا توی تخت دراز بکشد چون لباس‌هایش را گرو گذاشته است، سوژه مناسبی برای یک کمدی خنده‌دار و بااحساس است.» هووارد زین در نمايشنامه‌اش به سراغ همين دوره از زندگي ماركس رفته اما اگرچه اثر او یک کمدی خنده‌دار نیست اما طنزی ظریف در آن نهفته است. ماركس در سال 1849 در حالي به لندن وارد شد كه فكر مي‌كرد اقامتي كوتاه در آنجا خواهد داشت اما شرايط طوري پيش رفت كه مجبور شد تا آخر عمرش در لندن زندگي كند. ماركس در لندن بيش از هرچيز مردي آواره و خانه‌به‌دوش است و در همين وضعيت است كه در طي چند سال «سرمايه» را مي‌نويسد. ماركس كه همواره در طول زندگي‌اش آدمي خوددار بود، وقتي در سال 1856 پسرش را از دست داد در نامه‌اي به انگلس نوشت: «من طعم هر نوع فلاکتی را چشیده‌ام، اما تازه فهمیده‌ام که بدبختی واقعی یعنی چه... در بحبوحه تمامی این مصیبتی که این روزها کشیده‌ام، فکر تو و دوستی تو و امید به اینکه شاید هنوز کار معقولی هست که در این دنیا بکنیم، مرا سرپا نگه می‌دارد... بیکن می‌گوید که آدم‌های واقعا مهم آنقدر پیوندهای زیاد با طبیعت و جهان دارند، آن‌قدر چیزهای زیاد علاقه‌شان را برمی‌انگیزد، که راحت از زیر بار هر مصیبتی کمر راست می‌کنند. من جزو این آدم‌های مهم نیستم. مرگ فرزندم چنان تأثیری بر من گذاشته که من هنوز همان احساس تلخ روز اول را دارم. همسرم نیز به‌کلی درهم شکسته است.» اين تصويري از همان نابغه‌اي است كه لباس‌ها و حتي كتاب‌هايش را گرو مي‌گذارد تا خود و خانواده‌اش زنده بمانند و در همين وضعيت در حال نوشتن مهم‌ترين اثرش است. هووارد زين مي‌گويد تجسم خانه و زندگي ماركس در محله كثيف سوهو در لندن درحالي‌كه انقلابي‌هاي سراسر اروپا به خانه او رفت‌وآمد داشتند شيفته‌اش كرده و تصميم گرفته ماركسي را نشان دهد كه كم‌تر ديده شده. ماركسي كه جدا از تمام مشغله‌هايش قرار است مرد خانواده نيز باشد.
ايده‌ اصلي كه هووارد زين در «ماركس در سوهو» مطح كرده، ايده بازگشت ماركس به جهاني است كه خيلي پيش از اين مرگ هميشگي او را اعلام كرده است. اما بازگشت ماركس مفهومي ديگر در درون خود دارد و آن بازگشت به ماركس است. در غیاب هرشكلي از روایتي بزرگ و در دوره ناتواني چپ از ساختن هر نوع ساختار و نظامی، بازگشت به خود مارکس ضروري‌تر از هر زمان دیگری به نظر می‌آید. بازگشت به ماركس بازگشت به ايده‌هاي او و مشخصا ايده‌هاي او در باب نقد اقتصاد سياسي است. هووارد زين در نمايشنامه‌اش، به دوره‌اي از زندگي ماركس پرداخته كه هم بيشترين قابليت را براي بدل‌شدن به متني ادبي/ هنري دارد و هم دوره‌اي است كه «سرمايه» در آن نوشته شده است. هووارد زين مي‌گويد قصدش از نوشتن اين نمايشنامه اين بوده كه نشان دهد انتقاد ماركس به سرمايه‌داري هنوز و شايد حتي بيش از قبل در دوران ما صدق مي‌كند: «اميد من اين است كه ماركس در سوهو نوري بيافكند نه‌تنها بر آن دوران، و جايگاه ماركس در آن، كه هم‌چنين بر زمانه ما، و جايگاه ما در آن.» به همين‌خاطر است كه در اين نمايشنامه به‌جاي اين‌كه تصويري از ماركس در قرن نوزدهم به دست داده شود، ماركس به زمان معاصر احضار شده تا او بتواند به‌واسطه ايده‌هايش جهان فعلي را نقد كند.نمایشنامه زین اگرچه بيش از آن‌كه ارزش زيبايي‌شناسي داشته باشد ارزش تاريخي دارد، اما با‌اين‌حال تلاش شده كه تا جاي ممكن ماركس بدل به شخصيتي نمايشي شود. عنوان فرعي «ماركس در سوهو»، نمايشي درباره تاريخ است اما برخي صحنه‌ها و ديالوگ‌ها باعث شده‌اند كه متن نمايش از حالت تخت و بي‌روح‌بودن فاصله بگيرد.
«ماركس در سوهو» اگرچه متني نمايشي است اما می‌توان آن را در دسته‌ای از آثار قرار دارد که از آن به‌عنوان داستان یا «رمان ایده‌ها» یاد می‌شود. دیوید لاج، این نوع رمان‌ها را رمانی می‌داند که در آن کشش روایت سبک‌تر است و کاراکترهایی که عادی حرف نمی‌زنند سؤال‌های فلسفی ردوبدل می‌کنند و در وقفه‌های کوتاهی نیز می‌خورند و می‌نوشند و می‌خوابند. او اين شيوه روايت را سنتي قديمي مي‌داند و سابقه‌اش را تا گفت‌وگوهاي افلاطون پي مي‌گيرد. البته لاج مي‌گويد كه هر رمان قابل‌اعتنايي ايده‌هايي را دربر مي‌گيرد و برسازنده ايده‌هايي نيز هست. اما وجه تمايز رمان ايده‌ها يا رمان تزدار، در اين است كه در اين‌گونه از رمان‌ها ايده‌ها «منبع انرژي» اثرند و پديدآورنده و شكل‌دهنده و نگه‌دارنده سير روايت هستند. در «ماركس در سوهو» نيز ايده‌هاي ماركس سازنده اصلي روايت‌ به‌شمار مي‌روند. صحنه‌اي در نمايش هست كه در آن باكونين و ماركس با هم ملاقات مي‌كنند و اين يكي از بهترين بخش‌هاي نمايشنامه هووارد زين است. باكونين درباره شيوه شكل‌گيري انقلاب با نظر ماركس مخالف بود. اگرچه هيچ مدركي مبني‌بر ملاقات ماركس و باكونين وجود ندارد، اما هووارد زين در درون متن نمايشش اين دو را روبروي هم قرار داده تا تقابل آنارشيسم و ماركسيسم را نشان دهد. هريك از اين دو نماينده دو ايدئولوژي يا دو نوع تفكر هستند كه در متن اثري نمايشي روبروي هم قرار گرفته‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.