«ضدنو» به مثابه «موسیقی معاصر» در ایران
چرا همه میخواهند آهنگساز «معاصر» باشند؟
سینا صدقی
در این نوشته، سعی برآن است بر وضعیت position/situation و جهتِ ـmodalityـ «موسیقی معاصر» contemporary music در ایران تأمل شود. این نوشته حامل یک مقدمه و نتیجه است که به پرسش اصلی پیشِرو میانجامد: چرا همه میخواهند آهنگساز «معاصر» باشند؟ همچنین با پیگیری خاستگاه اصلی «موسیقی معاصر» در اروپای مرکزی، دوگانه «نو» و «معاصر» و چگونگی شکلگیری آن در محدوده این نوشته بررسی، با تذکر بنیان «موسیقی معاصر»، چرایی امتناع طرح آن در ایران توضیح و ضرورت طرح «موسیقی نو» تبیین میشود. همچنین نسبت بنیانی میان «نو»، «پرسش» و «تفکر» یادآوری و تذکر داده میشود.
پیشاز هر اظهاری درباره «موسیقی معاصر» در ایران، منطقی است این موضوع از خاستگاه اصلی آن بررسی شود. آنچه با عنوان «موسیقی معاصر» نامگذاری شده، در وهله نخست حاصل دستهبندیهایی است که مراکز تولید و نشر موسیقی اختراع کردهاند تا بهسبب این دستهبندی، برخی از آثار موسیقایی که خارج از نهادهای رسمی آموزش موسیقی شکل گرفته بودند، جایگاهی در بازار عرضهوتقاضا بیابند. بهبیان دیگر، با این دستهبندی، نامی بر شکلی از موسیقی اطلاق شد که حامل اوصاف و ویژگیهایی بود که به آن «موسیقی معاصر» میگفتند. در همان زمان، نامگذاری اوصاف و برشماری ویژگیهای این نوع از موسیقی، از سوی آهنگساز انجام میگرفت. بهبیان دیگر، این آهنگساز بود که بهسبب تلقی و تعریف ویژهای از «صدا»، مصادیق و ویژگیهای «موسیقی معاصر» را تبیین میکرد. اما بهسبب تسلط سرمایه و مناسبات حاصل از آن بر ساختار فرایند اجرای موسیقی، بهتدریج این شرکتهای نشر موسیقی بودند که ویژگی «موسیقی معاصر» را تعیین میکردند. بههمینسبب، آهنگساز «معاصر» آن کسی بود که منطبق با تبیین این شرکتها از «موسیقی معاصر»، آثاری را تصنیف کند. توجه به این نکته، ضروری است این
وضعیت به دوگانه «نو» و «معاصر» منجر میشود. «نو» از اوصافِ بنیادین آثار آهنگسازانی است که در طول تاریخ موسیقی ماندگار شدهاند و تعین آن تابعی از ساختار و وضعوحال اجتماعی نیست، بلکه حامل تلقی و نسبت آهنگساز از «صدا» است. بههمینسبب، میتوان نتیجه گرفت «نو» از تقدم اُنتولوژیک نسبت به «معاصر» برخوردار است. پس، «نوبودن» در نسبت مستقیم با تلقی آهنگساز از «صدا» ممکن میشود. خاستگاه این نسبت و تلقی از «صدا»، اندیشیدن به آن و پرسش از آن است. ازاینرو مهمترین مؤلفه و مقوِّم «نو» و «موسیقی نو» پرسشگری است؛ «موسیقی نو» میپرسد، ازاینرو پایبند به اِستتیک نمیماند. در مقابل، «موسیقی معاصر» تماما محصور در استتیک است و هرگز از چیستی آن نمیپرسد. توجه به این نکته ضروری است، در دورهای که سرمایه بر فرایند اجرای موسیقی مسلط نبود، نقش تعینبخشی به ویژگی موسیقی را نداشت و «معاصر» از «نو» بهرهمند بود؛ «معاصر» و «نو» ازآنِ یکدیگر بودند و گسستی میان آنها نبود. اما پساز تسلط سرمایه بر همه وجوه چرخه موسیقی، دوگانه «نو» و «معاصر» پدیدار، در تداوم خود مضاعف شد و «گسست» میان آن دو حاصل آمد. تاآنجاکه آثاری قابل بازشناسی
هستند که از مؤلفه «نو» بیبهرهاند، اما «معاصر» نامیده میشوند. ازآنپس شرکتهای نشر موسیقی، «موسیقی معاصر» را بهعنوان یک پدیده نوظهور فرهنگی- تکنولوژیکی معرفی میکردند. با دقت در شکلگیری جریانی با عنوان «موسیقی معاصر»، میتوان همزمانی آن را با اِعمال و اتخاذ اقتصاد مبتنی بر بازار و تجارت آزاد و گسترش لیبرالیسم اقتصادی، که بهسمت افزایش سرمایه از طریق رقابت میل میکند، پیگیری کرد. استودیوهای موسیقی الکترونیک و کامپیوتر که پس از جنگ جهانی دوم تأسیس شده بودند، در کشورهایی شکل گرفتند که بیدرنگ مبانی اقتصاد بازار آزاد را برای جبران خسارتهای ناشی از جنگ پذیرفته بودند. ازاینرو با ورود سرمایه حاصل از اقتصاد لیبرالیستی به نهادهای فرهنگی، امکان نشر و گسترش «موسیقی معاصر» نیز به تابعی از شرایط و مناسبات سرمایه تبدیل شد. بهبیان دیگر، در عرصه موسیقی، «موسیقی معاصر» به ترجمان آن «آینده»ای تبدیل شد که در مبانی لیبرالیسم برای انسان بهتصویر درآمده است. بههمیندلیل مهمترین آهنگسازان این نوع از موسیقی، در کشورهای صنعتی و توسعهیافته گردهم آمده بودند و به مصادیق سیاسی و اقتصادی لیبرالیسم - دموکراسی و اقتصاد
بازار آزاد پایبند بودند و با آن همدلی داشتند. اما «موسیقی معاصر» در ایران، فارغ از ابتنا بر چنین پیشینه سیاسی- اقتصادیای شکل گرفته است. به دو دلیل ساده: در ایران امکان اِعمال مبانی لیبرالیسم و مصادیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن میسر نیست و مهمتر از آن، موسیقی در آکادمی بسط نیافته است. بهبیان دیگر، اگر قائل به شکلگیری و پاگرفتن جریانی با عنوان «موسیقی معاصر» در ایران هستیم، باید بپذیریم «موسیقی معاصر» فارغ از آن مبنای فکری، فرهنگی و اقتصادیای که در غرب یافته بود، در حال شکلگیری است. از سوی دیگر، آهنگسازانی که آثار خود را «معاصر» مینامند، پرسشی درباره چیستی «موسیقی معاصر» ندارند. گویی پرسش از «موسیقی معاصر»، پرسش از امری بدیهی و فاقد ضرورت کشف است. بههمیندلیل به تعریف یا تعاریف عام از «موسیقی معاصر» قائلند، به تعاریف عام دایرهالمعارفهای موسیقی بسنده کردهاند، آن تعاریف را بهعنوان تعاریف معیار پذیرفتهاند و بدون توجه به خاستگاه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی «موسیقی معاصر»، آثار خود را ذیل نوع «معاصر» میدانند. با پذیرفتن اینکه در ایران امکان طرح مفهوم «موسیقی معاصر» و در تداوم آن «آهنگساز
معاصر» مطابق تعاریف عام و معیار، ممتنع است، دو راه پیش پای آهنگسازان موسوم به «معاصر» قرار دارد: یا آنها باید تعریفی از «موسیقی معاصر» فارغ از تعاریف دایرهالمعارفها ارائه دهند، یا اینکه از الصاق اصطلاح «موسیقی معاصر» بر آثار خود خودداری کنند. توجه به این نکته ضروری است که این تأکید بهواسطه قائلبودن به «موسیقی معاصر ایرانی» و مفاهیم نظیر آن نیست؛ بلکه بر ضرورت نسبت و تلقی آهنگساز از «صدا» تأکید دارد. تاکنون آهنگسازانی که آثار خود را «معاصر» مینامند، تعریف، نسبت و تلقی ویژهای را از «صدا» در آثار و گفتههای خود تبیین نکردهاند - با فرض امکان طرح پرسش بنیادین از «صدا» از سوی آنها- و در تداوم آن، به همان تعاریف دایرهالمعارفی از «موسیقی معاصر» بسنده کردهاند. ازاینرو آثار آنها بیبهره و تهی از «نوبودن» است. چون بهسبب پایبندی به تعاریف عام از «موسیقی معاصر»، در آثار آنها امکان طرح پرسش ممتنع است. ازاینرو آثار آنها به حذف پرسش و در گامی فراتر، حذف تفکر از موسیقی میانجامد و باعث جدایی موسیقی و تفکر میشود. با توجه به مقدمه و نتیجه حاصل از آن، میتوان پرسش اصلی این نوشته را بازیافت: چرا همه
میخواهند آهنگساز «معاصر» باشند؟
در این نوشته، سعی برآن است بر وضعیت position/situation و جهتِ ـmodalityـ «موسیقی معاصر» contemporary music در ایران تأمل شود. این نوشته حامل یک مقدمه و نتیجه است که به پرسش اصلی پیشِرو میانجامد: چرا همه میخواهند آهنگساز «معاصر» باشند؟ همچنین با پیگیری خاستگاه اصلی «موسیقی معاصر» در اروپای مرکزی، دوگانه «نو» و «معاصر» و چگونگی شکلگیری آن در محدوده این نوشته بررسی، با تذکر بنیان «موسیقی معاصر»، چرایی امتناع طرح آن در ایران توضیح و ضرورت طرح «موسیقی نو» تبیین میشود. همچنین نسبت بنیانی میان «نو»، «پرسش» و «تفکر» یادآوری و تذکر داده میشود.
پیشاز هر اظهاری درباره «موسیقی معاصر» در ایران، منطقی است این موضوع از خاستگاه اصلی آن بررسی شود. آنچه با عنوان «موسیقی معاصر» نامگذاری شده، در وهله نخست حاصل دستهبندیهایی است که مراکز تولید و نشر موسیقی اختراع کردهاند تا بهسبب این دستهبندی، برخی از آثار موسیقایی که خارج از نهادهای رسمی آموزش موسیقی شکل گرفته بودند، جایگاهی در بازار عرضهوتقاضا بیابند. بهبیان دیگر، با این دستهبندی، نامی بر شکلی از موسیقی اطلاق شد که حامل اوصاف و ویژگیهایی بود که به آن «موسیقی معاصر» میگفتند. در همان زمان، نامگذاری اوصاف و برشماری ویژگیهای این نوع از موسیقی، از سوی آهنگساز انجام میگرفت. بهبیان دیگر، این آهنگساز بود که بهسبب تلقی و تعریف ویژهای از «صدا»، مصادیق و ویژگیهای «موسیقی معاصر» را تبیین میکرد. اما بهسبب تسلط سرمایه و مناسبات حاصل از آن بر ساختار فرایند اجرای موسیقی، بهتدریج این شرکتهای نشر موسیقی بودند که ویژگی «موسیقی معاصر» را تعیین میکردند. بههمینسبب، آهنگساز «معاصر» آن کسی بود که منطبق با تبیین این شرکتها از «موسیقی معاصر»، آثاری را تصنیف کند. توجه به این نکته، ضروری است این
وضعیت به دوگانه «نو» و «معاصر» منجر میشود. «نو» از اوصافِ بنیادین آثار آهنگسازانی است که در طول تاریخ موسیقی ماندگار شدهاند و تعین آن تابعی از ساختار و وضعوحال اجتماعی نیست، بلکه حامل تلقی و نسبت آهنگساز از «صدا» است. بههمینسبب، میتوان نتیجه گرفت «نو» از تقدم اُنتولوژیک نسبت به «معاصر» برخوردار است. پس، «نوبودن» در نسبت مستقیم با تلقی آهنگساز از «صدا» ممکن میشود. خاستگاه این نسبت و تلقی از «صدا»، اندیشیدن به آن و پرسش از آن است. ازاینرو مهمترین مؤلفه و مقوِّم «نو» و «موسیقی نو» پرسشگری است؛ «موسیقی نو» میپرسد، ازاینرو پایبند به اِستتیک نمیماند. در مقابل، «موسیقی معاصر» تماما محصور در استتیک است و هرگز از چیستی آن نمیپرسد. توجه به این نکته ضروری است، در دورهای که سرمایه بر فرایند اجرای موسیقی مسلط نبود، نقش تعینبخشی به ویژگی موسیقی را نداشت و «معاصر» از «نو» بهرهمند بود؛ «معاصر» و «نو» ازآنِ یکدیگر بودند و گسستی میان آنها نبود. اما پساز تسلط سرمایه بر همه وجوه چرخه موسیقی، دوگانه «نو» و «معاصر» پدیدار، در تداوم خود مضاعف شد و «گسست» میان آن دو حاصل آمد. تاآنجاکه آثاری قابل بازشناسی
هستند که از مؤلفه «نو» بیبهرهاند، اما «معاصر» نامیده میشوند. ازآنپس شرکتهای نشر موسیقی، «موسیقی معاصر» را بهعنوان یک پدیده نوظهور فرهنگی- تکنولوژیکی معرفی میکردند. با دقت در شکلگیری جریانی با عنوان «موسیقی معاصر»، میتوان همزمانی آن را با اِعمال و اتخاذ اقتصاد مبتنی بر بازار و تجارت آزاد و گسترش لیبرالیسم اقتصادی، که بهسمت افزایش سرمایه از طریق رقابت میل میکند، پیگیری کرد. استودیوهای موسیقی الکترونیک و کامپیوتر که پس از جنگ جهانی دوم تأسیس شده بودند، در کشورهایی شکل گرفتند که بیدرنگ مبانی اقتصاد بازار آزاد را برای جبران خسارتهای ناشی از جنگ پذیرفته بودند. ازاینرو با ورود سرمایه حاصل از اقتصاد لیبرالیستی به نهادهای فرهنگی، امکان نشر و گسترش «موسیقی معاصر» نیز به تابعی از شرایط و مناسبات سرمایه تبدیل شد. بهبیان دیگر، در عرصه موسیقی، «موسیقی معاصر» به ترجمان آن «آینده»ای تبدیل شد که در مبانی لیبرالیسم برای انسان بهتصویر درآمده است. بههمیندلیل مهمترین آهنگسازان این نوع از موسیقی، در کشورهای صنعتی و توسعهیافته گردهم آمده بودند و به مصادیق سیاسی و اقتصادی لیبرالیسم - دموکراسی و اقتصاد
بازار آزاد پایبند بودند و با آن همدلی داشتند. اما «موسیقی معاصر» در ایران، فارغ از ابتنا بر چنین پیشینه سیاسی- اقتصادیای شکل گرفته است. به دو دلیل ساده: در ایران امکان اِعمال مبانی لیبرالیسم و مصادیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن میسر نیست و مهمتر از آن، موسیقی در آکادمی بسط نیافته است. بهبیان دیگر، اگر قائل به شکلگیری و پاگرفتن جریانی با عنوان «موسیقی معاصر» در ایران هستیم، باید بپذیریم «موسیقی معاصر» فارغ از آن مبنای فکری، فرهنگی و اقتصادیای که در غرب یافته بود، در حال شکلگیری است. از سوی دیگر، آهنگسازانی که آثار خود را «معاصر» مینامند، پرسشی درباره چیستی «موسیقی معاصر» ندارند. گویی پرسش از «موسیقی معاصر»، پرسش از امری بدیهی و فاقد ضرورت کشف است. بههمیندلیل به تعریف یا تعاریف عام از «موسیقی معاصر» قائلند، به تعاریف عام دایرهالمعارفهای موسیقی بسنده کردهاند، آن تعاریف را بهعنوان تعاریف معیار پذیرفتهاند و بدون توجه به خاستگاه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی «موسیقی معاصر»، آثار خود را ذیل نوع «معاصر» میدانند. با پذیرفتن اینکه در ایران امکان طرح مفهوم «موسیقی معاصر» و در تداوم آن «آهنگساز
معاصر» مطابق تعاریف عام و معیار، ممتنع است، دو راه پیش پای آهنگسازان موسوم به «معاصر» قرار دارد: یا آنها باید تعریفی از «موسیقی معاصر» فارغ از تعاریف دایرهالمعارفها ارائه دهند، یا اینکه از الصاق اصطلاح «موسیقی معاصر» بر آثار خود خودداری کنند. توجه به این نکته ضروری است که این تأکید بهواسطه قائلبودن به «موسیقی معاصر ایرانی» و مفاهیم نظیر آن نیست؛ بلکه بر ضرورت نسبت و تلقی آهنگساز از «صدا» تأکید دارد. تاکنون آهنگسازانی که آثار خود را «معاصر» مینامند، تعریف، نسبت و تلقی ویژهای را از «صدا» در آثار و گفتههای خود تبیین نکردهاند - با فرض امکان طرح پرسش بنیادین از «صدا» از سوی آنها- و در تداوم آن، به همان تعاریف دایرهالمعارفی از «موسیقی معاصر» بسنده کردهاند. ازاینرو آثار آنها بیبهره و تهی از «نوبودن» است. چون بهسبب پایبندی به تعاریف عام از «موسیقی معاصر»، در آثار آنها امکان طرح پرسش ممتنع است. ازاینرو آثار آنها به حذف پرسش و در گامی فراتر، حذف تفکر از موسیقی میانجامد و باعث جدایی موسیقی و تفکر میشود. با توجه به مقدمه و نتیجه حاصل از آن، میتوان پرسش اصلی این نوشته را بازیافت: چرا همه
میخواهند آهنگساز «معاصر» باشند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.