|

«ضدنو» به ‏مثابه «موسیقی معاصر» در ایران

چرا همه می‌خواهند آهنگ‌ساز «معاصر» باشند؟

سینا صدقی

در این نوشته‏، سعی ‏برآن ‏است بر وضعیت position/situation و جهتِ ـmodality‏ـ «موسیقی معاصر» contemporary music در ایران تأمل شود. این نوشته حامل یک مقدمه و نتیجه‏ است که به پرسش اصلی پیشِ‌رو می‏انجامد: چرا همه می‌خواهند آهنگ‌ساز «معاصر» باشند؟ همچنین با پیگیری خاستگاه اصلی «موسیقی معاصر» در اروپای مرکزی، دوگانه‏ «نو» و «معاصر» و چگونگی شکل‏گیری آن در محدوده‏ این نوشته بررسی، با تذکر بنیان «موسیقی معاصر»، چرایی امتناع طرح آن در ایران توضیح و ضرورت طرح «موسیقی نو» تبیین می‌شود. همچنین نسبت بنیانی میان «نو»، «پرسش» و «تفکر» یادآوری و تذکر داده می‌شود.
پیش‏از هر اظهاری درباره‏ «موسیقی معاصر» در ایران، منطقی ا‏ست این موضوع از خاستگاه اصلی آن بررسی شود. آنچه با عنوان «موسیقی معاصر» نام‌گذاری شده، در وهله‏ نخست حاصل دسته‏بندی‏هایی‏ است که مراکز تولید و نشر موسیقی اختراع کرده‏اند تا به‏سبب این دسته‏بندی، برخی از آثار موسیقایی که خارج از نهادهای رسمی آموزش موسیقی شکل گرفته بودند، جایگاهی در بازار عرضه‏وتقاضا بیابند. به‌بیان دیگر، با این دسته‏بندی، نامی بر شکلی از موسیقی اطلاق شد که حامل اوصاف و ویژگی‌هایی بود که به آن «موسیقی معاصر» می‏گفتند. در همان زمان، نام‌گذاری اوصاف و برشماری ویژگی‌های این نوع از موسیقی، از سوی آهنگ‌ساز انجام می‏گرفت. به‏بیان دیگر، این آهنگ‌ساز بود که به‌سبب تلقی و تعریف ویژه‏ای از «صدا»، مصادیق و ویژگی‌های «موسیقی معاصر» را تبیین می‏کرد. اما به‏سبب تسلط سرمایه و مناسبات حاصل از آن بر ساختار فرایند اجرای موسیقی، به‏تدریج این شرکت‌های نشر موسیقی بودند که ویژگی «موسیقی معاصر» را تعیین می‏کردند. به‏همین‏سبب، آهنگ‌ساز «معاصر» آن کسی بود که منطبق با تبیین این شرکت‌ها از «موسیقی معاصر»، آثاری را تصنیف کند. توجه به این نکته، ضروری است این وضعیت به دوگانه «نو» و «معاصر» منجر می‌شود. «نو» از اوصافِ بنیادین آثار آهنگ‌سازانی‌ است که در طول تاریخ موسیقی ماندگار شده‌اند و تعین آن تابعی از ساختار و وضع‌وحال اجتماعی نیست، بلکه حامل تلقی و نسبت آهنگ‌ساز از «صدا» است. به‌همین‏سبب، می‌توان نتیجه گرفت «نو» از تقدم اُنتولوژیک نسبت به «معاصر» برخوردار است. پس، «نوبودن» در نسبت مستقیم با تلقی آهنگ‌ساز از «صدا» ممکن می‌شود. خاستگاه این نسبت و تلقی از «صدا»، اندیشیدن به آن و پرسش از آن است. ازاین‏رو مهم‌ترین مؤلفه و مقوِّم «نو» و «موسیقی نو» پرسشگری است؛ «موسیقی نو» می‏پرسد، ازاین‏رو پایبند به اِستتیک نمی‏ماند. در مقابل، «موسیقی معاصر» تماما محصور در استتیک است و هرگز از چیستی آن نمی‏پرسد. توجه به ‏این نکته ضروری است، در دوره‌ای که سرمایه بر فرایند اجرای موسیقی مسلط نبود، نقش تعین‌بخشی به ویژگی موسیقی را نداشت و «معاصر» از «نو» بهره‌مند بود؛ «معاصر» و «نو» ازآنِ یکدیگر بودند و گسستی میان آنها نبود. اما پس‏از تسلط سرمایه بر همه وجوه چرخه موسیقی، دوگانه «نو» و «معاصر» پدیدار، در تداوم خود مضاعف شد و «گسست» میان آن‌ دو حاصل آمد. تاآنجاکه آثاری قابل بازشناسی‌ هستند که از مؤلفه «نو» بی‌بهره‌اند، اما «معاصر» نامیده می‌شوند. ازآن‏پس شرکت‌های نشر موسیقی، «موسیقی معاصر» را به‏عنوان یک پدیده‏ نوظهور فرهنگی‏- ‏تکنولوژیکی معرفی می‏کردند. با دقت در شکل‏گیری جریانی با عنوان «موسیقی معاصر»، می‌توان هم‌زمانی آن را با اِعمال و اتخاذ اقتصاد مبتنی بر بازار و تجارت آزاد و گسترش لیبرالیسم اقتصادی، که به‏سمت افزایش سرمایه از طریق رقابت میل می‌کند، پیگیری کرد. استودیوهای موسیقی الکترونیک و کامپیوتر که پس از جنگ جهانی دوم تأسیس شده بودند، در کشورهایی شکل گرفتند که بی‏درنگ مبانی اقتصاد بازار آزاد را برای جبران خسارت‏های ناشی از جنگ پذیرفته بودند. ازاین‏رو با ورود سرمایه‏ حاصل از اقتصاد لیبرالیستی به نهادهای فرهنگی، امکان نشر و گسترش «موسیقی معاصر» نیز به تابعی از شرایط و مناسبات سرمایه تبدیل شد. به‏بیان دیگر، در عرصه‏ موسیقی، «موسیقی معاصر» به ترجمان آن «آینده‏»ای تبدیل شد که در مبانی لیبرالیسم برای انسان به‏تصویر درآمده است. به‏همین‏دلیل مهم‌ترین آهنگ‌سازان این نوع از موسیقی، در کشورهای صنعتی و توسعه‏یافته گردهم آمده بودند و به مصادیق سیاسی و اقتصادی لیبرالیسم - دموکراسی و اقتصاد بازار آزاد پایبند بودند و با آن همدلی داشتند. اما «موسیقی معاصر» در ایران، فارغ از ابتنا بر چنین پیشینه‏ سیاسی‏- اقتصادی‏ای شکل گرفته است. به‏ دو دلیل ساده: در ایران امکان اِعمال مبانی لیبرالیسم و مصادیق سیاسی، اقتصادی و ‏اجتماعی آن میسر نیست و مهم‌تر از آن، موسیقی در آکادمی بسط نیافته است. به‏بیان دیگر، اگر قائل به شکل‏گیری و پاگرفتن جریانی با عنوان «موسیقی معاصر» در ایران هستیم، باید بپذیریم «موسیقی معاصر» فارغ از آن مبنای فکری، ‏فرهنگی و ‏‏اقتصادی‏ای که در غرب یافته‌ بود، در حال شکل‏گیری است. از سوی دیگر، آهنگ‌سازانی که آثار خود را «معاصر» می‏نامند، پرسشی درباره‏ چیستی «موسیقی معاصر» ندارند. گویی پرسش از «موسیقی معاصر»، پرسش از امری بدیهی و فاقد ضرورت کشف است. به‏همین‏دلیل به تعریف یا تعاریف عام از «موسیقی معاصر» قائلند، به تعاریف عام دایره‏المعارف‏های موسیقی بسنده کرده‏اند، آن تعاریف را به‏عنوان تعاریف معیار پذیرفته‏اند و بدون توجه به خاستگاه فرهنگی، ‏اقتصادی و ‏اجتماعی «موسیقی معاصر»، آثار خود را ذیل نوع «معاصر» می‏دانند. با پذیرفتن اینکه در ایران امکان طرح مفهوم «موسیقی معاصر» و در تداوم آن «آهنگ‌ساز معاصر» مطابق تعاریف عام و معیار، ممتنع است، دو راه پیش پای آهنگ‌سازان موسوم به «معاصر» قرار دارد: یا آنها باید تعریفی از «موسیقی معاصر» فارغ از تعاریف دایره‏المعارف‏ها ارائه دهند، یا اینکه از الصاق اصطلاح «موسیقی معاصر» بر آثار خود خودداری کنند. توجه به این نکته ضروری ا‏ست که این تأکید به‏واسطه‏ قائل‏بودن به «موسیقی معاصر ایرانی» و مفاهیم نظیر آن نیست؛ بلکه بر ضرورت نسبت و تلقی آهنگ‌ساز از «صدا» تأکید دارد. تاکنون آهنگ‌سازانی که آثار خود را «معاصر» می‏نامند، تعریف، نسبت و تلقی ویژه‏ای را از «صدا» در آثار و گفته‌های خود تبیین نکرده‏اند - با فرض امکان طرح پرسش‏ بنیادین از «صدا» از سوی آنها‏- و در تداوم آن، به همان تعاریف دایره‏المعارفی از «موسیقی معاصر» بسنده کرده‏اند. ازاین‏رو آثار آنها بی‏بهره و تهی از «نوبودن» است. چون به‏سبب پایبندی به تعاریف عام از «موسیقی معاصر»، در آثار آنها امکان طرح پرسش ممتنع است. ازاین‏رو آثار آنها به حذف پرسش و در گامی فراتر، حذف تفکر از موسیقی می‏انجامد و باعث جدایی موسیقی و تفکر می‌شود. با توجه به مقدمه و نتیجه‏ حاصل از آن، می‌توان پرسش اصلی این نوشته را بازیافت: چرا همه می‌خواهند آهنگ‌ساز «معاصر» باشند؟

در این نوشته‏، سعی ‏برآن ‏است بر وضعیت position/situation و جهتِ ـmodality‏ـ «موسیقی معاصر» contemporary music در ایران تأمل شود. این نوشته حامل یک مقدمه و نتیجه‏ است که به پرسش اصلی پیشِ‌رو می‏انجامد: چرا همه می‌خواهند آهنگ‌ساز «معاصر» باشند؟ همچنین با پیگیری خاستگاه اصلی «موسیقی معاصر» در اروپای مرکزی، دوگانه‏ «نو» و «معاصر» و چگونگی شکل‏گیری آن در محدوده‏ این نوشته بررسی، با تذکر بنیان «موسیقی معاصر»، چرایی امتناع طرح آن در ایران توضیح و ضرورت طرح «موسیقی نو» تبیین می‌شود. همچنین نسبت بنیانی میان «نو»، «پرسش» و «تفکر» یادآوری و تذکر داده می‌شود.
پیش‏از هر اظهاری درباره‏ «موسیقی معاصر» در ایران، منطقی ا‏ست این موضوع از خاستگاه اصلی آن بررسی شود. آنچه با عنوان «موسیقی معاصر» نام‌گذاری شده، در وهله‏ نخست حاصل دسته‏بندی‏هایی‏ است که مراکز تولید و نشر موسیقی اختراع کرده‏اند تا به‏سبب این دسته‏بندی، برخی از آثار موسیقایی که خارج از نهادهای رسمی آموزش موسیقی شکل گرفته بودند، جایگاهی در بازار عرضه‏وتقاضا بیابند. به‌بیان دیگر، با این دسته‏بندی، نامی بر شکلی از موسیقی اطلاق شد که حامل اوصاف و ویژگی‌هایی بود که به آن «موسیقی معاصر» می‏گفتند. در همان زمان، نام‌گذاری اوصاف و برشماری ویژگی‌های این نوع از موسیقی، از سوی آهنگ‌ساز انجام می‏گرفت. به‏بیان دیگر، این آهنگ‌ساز بود که به‌سبب تلقی و تعریف ویژه‏ای از «صدا»، مصادیق و ویژگی‌های «موسیقی معاصر» را تبیین می‏کرد. اما به‏سبب تسلط سرمایه و مناسبات حاصل از آن بر ساختار فرایند اجرای موسیقی، به‏تدریج این شرکت‌های نشر موسیقی بودند که ویژگی «موسیقی معاصر» را تعیین می‏کردند. به‏همین‏سبب، آهنگ‌ساز «معاصر» آن کسی بود که منطبق با تبیین این شرکت‌ها از «موسیقی معاصر»، آثاری را تصنیف کند. توجه به این نکته، ضروری است این وضعیت به دوگانه «نو» و «معاصر» منجر می‌شود. «نو» از اوصافِ بنیادین آثار آهنگ‌سازانی‌ است که در طول تاریخ موسیقی ماندگار شده‌اند و تعین آن تابعی از ساختار و وضع‌وحال اجتماعی نیست، بلکه حامل تلقی و نسبت آهنگ‌ساز از «صدا» است. به‌همین‏سبب، می‌توان نتیجه گرفت «نو» از تقدم اُنتولوژیک نسبت به «معاصر» برخوردار است. پس، «نوبودن» در نسبت مستقیم با تلقی آهنگ‌ساز از «صدا» ممکن می‌شود. خاستگاه این نسبت و تلقی از «صدا»، اندیشیدن به آن و پرسش از آن است. ازاین‏رو مهم‌ترین مؤلفه و مقوِّم «نو» و «موسیقی نو» پرسشگری است؛ «موسیقی نو» می‏پرسد، ازاین‏رو پایبند به اِستتیک نمی‏ماند. در مقابل، «موسیقی معاصر» تماما محصور در استتیک است و هرگز از چیستی آن نمی‏پرسد. توجه به ‏این نکته ضروری است، در دوره‌ای که سرمایه بر فرایند اجرای موسیقی مسلط نبود، نقش تعین‌بخشی به ویژگی موسیقی را نداشت و «معاصر» از «نو» بهره‌مند بود؛ «معاصر» و «نو» ازآنِ یکدیگر بودند و گسستی میان آنها نبود. اما پس‏از تسلط سرمایه بر همه وجوه چرخه موسیقی، دوگانه «نو» و «معاصر» پدیدار، در تداوم خود مضاعف شد و «گسست» میان آن‌ دو حاصل آمد. تاآنجاکه آثاری قابل بازشناسی‌ هستند که از مؤلفه «نو» بی‌بهره‌اند، اما «معاصر» نامیده می‌شوند. ازآن‏پس شرکت‌های نشر موسیقی، «موسیقی معاصر» را به‏عنوان یک پدیده‏ نوظهور فرهنگی‏- ‏تکنولوژیکی معرفی می‏کردند. با دقت در شکل‏گیری جریانی با عنوان «موسیقی معاصر»، می‌توان هم‌زمانی آن را با اِعمال و اتخاذ اقتصاد مبتنی بر بازار و تجارت آزاد و گسترش لیبرالیسم اقتصادی، که به‏سمت افزایش سرمایه از طریق رقابت میل می‌کند، پیگیری کرد. استودیوهای موسیقی الکترونیک و کامپیوتر که پس از جنگ جهانی دوم تأسیس شده بودند، در کشورهایی شکل گرفتند که بی‏درنگ مبانی اقتصاد بازار آزاد را برای جبران خسارت‏های ناشی از جنگ پذیرفته بودند. ازاین‏رو با ورود سرمایه‏ حاصل از اقتصاد لیبرالیستی به نهادهای فرهنگی، امکان نشر و گسترش «موسیقی معاصر» نیز به تابعی از شرایط و مناسبات سرمایه تبدیل شد. به‏بیان دیگر، در عرصه‏ موسیقی، «موسیقی معاصر» به ترجمان آن «آینده‏»ای تبدیل شد که در مبانی لیبرالیسم برای انسان به‏تصویر درآمده است. به‏همین‏دلیل مهم‌ترین آهنگ‌سازان این نوع از موسیقی، در کشورهای صنعتی و توسعه‏یافته گردهم آمده بودند و به مصادیق سیاسی و اقتصادی لیبرالیسم - دموکراسی و اقتصاد بازار آزاد پایبند بودند و با آن همدلی داشتند. اما «موسیقی معاصر» در ایران، فارغ از ابتنا بر چنین پیشینه‏ سیاسی‏- اقتصادی‏ای شکل گرفته است. به‏ دو دلیل ساده: در ایران امکان اِعمال مبانی لیبرالیسم و مصادیق سیاسی، اقتصادی و ‏اجتماعی آن میسر نیست و مهم‌تر از آن، موسیقی در آکادمی بسط نیافته است. به‏بیان دیگر، اگر قائل به شکل‏گیری و پاگرفتن جریانی با عنوان «موسیقی معاصر» در ایران هستیم، باید بپذیریم «موسیقی معاصر» فارغ از آن مبنای فکری، ‏فرهنگی و ‏‏اقتصادی‏ای که در غرب یافته‌ بود، در حال شکل‏گیری است. از سوی دیگر، آهنگ‌سازانی که آثار خود را «معاصر» می‏نامند، پرسشی درباره‏ چیستی «موسیقی معاصر» ندارند. گویی پرسش از «موسیقی معاصر»، پرسش از امری بدیهی و فاقد ضرورت کشف است. به‏همین‏دلیل به تعریف یا تعاریف عام از «موسیقی معاصر» قائلند، به تعاریف عام دایره‏المعارف‏های موسیقی بسنده کرده‏اند، آن تعاریف را به‏عنوان تعاریف معیار پذیرفته‏اند و بدون توجه به خاستگاه فرهنگی، ‏اقتصادی و ‏اجتماعی «موسیقی معاصر»، آثار خود را ذیل نوع «معاصر» می‏دانند. با پذیرفتن اینکه در ایران امکان طرح مفهوم «موسیقی معاصر» و در تداوم آن «آهنگ‌ساز معاصر» مطابق تعاریف عام و معیار، ممتنع است، دو راه پیش پای آهنگ‌سازان موسوم به «معاصر» قرار دارد: یا آنها باید تعریفی از «موسیقی معاصر» فارغ از تعاریف دایره‏المعارف‏ها ارائه دهند، یا اینکه از الصاق اصطلاح «موسیقی معاصر» بر آثار خود خودداری کنند. توجه به این نکته ضروری ا‏ست که این تأکید به‏واسطه‏ قائل‏بودن به «موسیقی معاصر ایرانی» و مفاهیم نظیر آن نیست؛ بلکه بر ضرورت نسبت و تلقی آهنگ‌ساز از «صدا» تأکید دارد. تاکنون آهنگ‌سازانی که آثار خود را «معاصر» می‏نامند، تعریف، نسبت و تلقی ویژه‏ای را از «صدا» در آثار و گفته‌های خود تبیین نکرده‏اند - با فرض امکان طرح پرسش‏ بنیادین از «صدا» از سوی آنها‏- و در تداوم آن، به همان تعاریف دایره‏المعارفی از «موسیقی معاصر» بسنده کرده‏اند. ازاین‏رو آثار آنها بی‏بهره و تهی از «نوبودن» است. چون به‏سبب پایبندی به تعاریف عام از «موسیقی معاصر»، در آثار آنها امکان طرح پرسش ممتنع است. ازاین‏رو آثار آنها به حذف پرسش و در گامی فراتر، حذف تفکر از موسیقی می‏انجامد و باعث جدایی موسیقی و تفکر می‌شود. با توجه به مقدمه و نتیجه‏ حاصل از آن، می‌توان پرسش اصلی این نوشته را بازیافت: چرا همه می‌خواهند آهنگ‌ساز «معاصر» باشند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.