|

آینده روابط تهران - قاهره در گفت‌وگو با حجت‌الله جودکی

همسویی شاید، همدلی نه

مصر را باید در پازل پیچیده منطقه دید؛ منطقه پرآشوبی که هرکس در آن سهمی دارد. برخی آشوبگرند و برخی آشوب‌کش. شدت و ضعف ماجرا هم بسته به هر کشوری متفاوت است. مصر بعد از بهار عربی و بعد از درگیری‌های داخلی که رئيس‌جمهور قانوني را خائن خواند و کار را به دست رئیس بعدی سپرد، حالا تلاش دارد در برخی جریان‌ها نقش ایفا کند؛ مثل بحران سوریه. چه آنکه سوریه‌ای که دو دهه پیش بازیگر فعال منطقه‌ای بود، اکنون آنچنان اوضاعي دارد که همه قصد دارند او را برای خروج از اين وضعيت كمك كنند. مصر هم در تلاش است گوشه‌ای از این ماجرا را بگیرد؛ پیشنهاد آتش‌بس می‌دهد، ولی وتو می‌شود و او می‌گوید از پا نمی‌نشیند. نشانه‌های تغییروتحول در رابطه ایران و مصر را در گپ‌وگفتی با حجت‌الله جودکی، دیپلمات پیشین و وابسته اسبق فرهنگی تهران در قاهره، در میان گذاشتیم. او معتقد است همسویی دو کشور نانوشته و اجباری است. ‌‌‌‌

‌چندین دهه است که رابطه مصر و ایران در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد، اما مصر بعد از مرسی تلاش می‌کند در برخی حوزه‌های سیاسی منطقه نقش ایفا کند، از قبیل موضوع سوریه و طرح آتش‌بس یک‌هفته‌ای که از سوی روسیه و چین وتو شده ‌است، اما موضوع سوریه به‌نوعی موجب شده ایران و مصر در همسویی نانوشته‌ای با هم قرار گیرند. آیا شما این‌ را همسویی می‌بینید یا نه؟
قطعا این مسئله نوعی همسویی اجباری است؛ یعنی شرایط جدید منطقه موجب این نزدیکی ظاهری شده است و دو کشور برنامه ازپیش‌تعیین‌شده‌ای برای حل مشکلات گذشته خود ندارند، بنابراین پایداری این همسویی زیر سؤال است. ایران همواره از دولت بشار اسد حمایت کرده است، اما مصر در دوران حکومت اخوان‌المسلمین از مخالفان دمشق حمایت کرد و اکنون بعد از سرنگونی محمد مرسی، راه دیگری برگزیده و از تندروها حمایت نمی‌‌کند، زیرا دولت مصر نیز با آنها در ستیز است و تاکنون نتوانسته به فرجامی در مبارزه با آنها برسد. از سوی دیگر لیبی، همسایه غربی مصر، نیز در بحران به‌سر می‌برد؛ بحرانی که تندروها، آتش‌‌بیار آن هستند. همچنین دولت مصر از سوی حماس در نوار غزه که شاخه‌ای از اخوان‌المسلمین است، احساس خطر می‌‌کند. تضاد با حکومت اردوغان در ترکیه را باید به این فهرست افزود. اسلام‌گرایان یادشده در چند سال اخیر ضربات هولناکی بر ساختار مصر وارد کرده‌اند. آنان توانسته‌‌اند صنعت توریسم این کشور را زمین‌‌گیر کنند. موارد یادشده می‌‌تواند انگیزه دولت مصر در همسویی با ایران در مسئله سوریه باشد.
‌ایران حضورش در نشست سوریه را مشروط به حضور مصر در نشست کرد. این شرط از سوی ایران با رفتارهای پیشینش تقارن چندانی ندارد. اگرچه می‌دانیم تهران معتقد است صلح در سوریه نتیجه تلاش‌های همه طرفین است، شما این شرط را نشانه و پیام متفاوتی از سوی ایران قلمداد نمی‌کنید؟
ایران برای موفقیت سیاسی در مسئله سوریه نیازمند اجماعی از کشورهای مختلف است. غرب با وجود ادعای مبارزه با داعش، از پیروزی مخالفان اصلی داعش؛ یعنی دولت سوریه، ایران و حزب‌الله خرسند نیست. غرب تمایل دارد در سوریه دولت بشار سرنگون شده و مخالفان وفادار به این کشور زمام امور را به دست بگیرند که با شرایط موجود در منطقه ممکن نیست. ترکیه با غرب همسو است، با این تفاوت که مایل است کردها هم به‌شدت تضعیف شوند. کشورهای عربی از مخالفان اسلام‌گرا حمایت می‌کنند. در نتیجه ایران نیازمند این است که دیگر کشورها در مسئله سوریه به حمایت از مواضع این کشور اقدام کنند. براین‌اساس ایران این همسویی‌‌ها را غنیمت می‌شمارد.
‌مصر اکنون درگیر مسائل مختلفی است، از قبیل مشکلات اقتصادی. با قطع جریان نفت رایگان عربستان، رابطه گرم و صمیمی دو کشور هم دست‌خوش تغییر شده است. حتی قراردادی که در سفر پادشاه عربستان به مصر درباره واگذاری دو جزیره به ریاض بسته شده بود، در دادگاه لغو شد. از آنجا که شرکای منطقه‌ای عربستان نقش مهمی در رابطه تهران و ریاض دارند، آیا دوری ریاض و قاهره از هم بر رابطه آنها با تهران تأثیر می‌گذارد؟
درباره روابط مصر و عربستان باید چند نکته مهم را در نظر داشت. مردم مصر از رفتار سعودی‌‌ها همواره شکایت داشته‌‌اند، با وجود اینکه تعداد زیادی نیروی کار مصری (از معلم مهدکودک تا استاد دانشگاه، از کارگر تا نیروی مزدور نظامی و اطلاعاتی) در این کشور مشغول فعالیت هستند و دولت مصر به درآمد آنان نیازمند است و عربستان همواره به‌عنوان تهدید، اخراج آنان را به‌عنوان یکی از گزینه‌‌های روی میز مد نظر دارد. دولت عربستان در دوران اقتصاد طلایی‌‌اش بسیار مایل بود با استفاده از اهرم اقتصادی، دولت مصر را دنباله‌‌رو سیاست‌های کشورش کند که مصری‌‌ها نیز با زیرکی از این فرصت استفاده کردند. درباره واگذاری دو جزیره مصری به عربستان، دولت عربستان فریب سیاست‌‌های زیرکانه سیاست‌مداران مصری را خورد. آقای السیسی، رئیس دولت، جزایر را به عربستان واگذار کرد و از مزایای آن برخوردار شد و پارلمان مصر اقدام رئیس‌جمهور را مردود دانست!
‌قاهره از انتخاب ترامپ هم بی‌تأثیر نخواهد ماند و به نظر نمی‌رسد که ترامپ تمایل چندانی برای ارتباط با کشوری درگیر مسائل اقتصادی داشته باشد. آیا همین موضوع نمی‌تواند موجب ایجاد بستر تعامل تهران و قاهره شود؟
احتمالا همین‌گونه خواهد شد. مصر و ایران فعلا مشکلات مهمی دارند که باید بتوانند آنها را به سرانجام برسانند، بنابراین موقعیت هر دو کشور برای بهبود روابط، مستحکم نیست. باوجوداین، احتمال دارد مصر و ایران با وجود نداشتن رابطه سیاسی در شرایط فعلی، در برخی مسائل بین‌المللی با یکدیگر همسو شوند. این همسویی می‌تواند فضای جدیدی برای دو کشور ایجاد کند تا دیوار بی‌‌اعتمادی موجود میان دو کشور کوتاه شود و آنان در جهت برقراری رابطه از آن بهره‌برداری کنند.
‌آیا فضای موجود در اطراف مصر برای تغییر رابطه تهران و قاهره مناسب نیست؟
فضای موجود می‌‌تواند برای تغییر رابطه تهران و قاهره مناسب باشد، به شرطی که هر دو کشور از فضای موجود حداکثر استفاده را کرده و از بزرگ‌کردن مشکلات فی‌مابین بپرهیزند. همچنین نباید به برخي‌ها این فرصت را بدهند که سکاندار سیاست خارجی کشور شده و بر طبل تفرقه بکوبند.

مصر را باید در پازل پیچیده منطقه دید؛ منطقه پرآشوبی که هرکس در آن سهمی دارد. برخی آشوبگرند و برخی آشوب‌کش. شدت و ضعف ماجرا هم بسته به هر کشوری متفاوت است. مصر بعد از بهار عربی و بعد از درگیری‌های داخلی که رئيس‌جمهور قانوني را خائن خواند و کار را به دست رئیس بعدی سپرد، حالا تلاش دارد در برخی جریان‌ها نقش ایفا کند؛ مثل بحران سوریه. چه آنکه سوریه‌ای که دو دهه پیش بازیگر فعال منطقه‌ای بود، اکنون آنچنان اوضاعي دارد که همه قصد دارند او را برای خروج از اين وضعيت كمك كنند. مصر هم در تلاش است گوشه‌ای از این ماجرا را بگیرد؛ پیشنهاد آتش‌بس می‌دهد، ولی وتو می‌شود و او می‌گوید از پا نمی‌نشیند. نشانه‌های تغییروتحول در رابطه ایران و مصر را در گپ‌وگفتی با حجت‌الله جودکی، دیپلمات پیشین و وابسته اسبق فرهنگی تهران در قاهره، در میان گذاشتیم. او معتقد است همسویی دو کشور نانوشته و اجباری است. ‌‌‌‌

‌چندین دهه است که رابطه مصر و ایران در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد، اما مصر بعد از مرسی تلاش می‌کند در برخی حوزه‌های سیاسی منطقه نقش ایفا کند، از قبیل موضوع سوریه و طرح آتش‌بس یک‌هفته‌ای که از سوی روسیه و چین وتو شده ‌است، اما موضوع سوریه به‌نوعی موجب شده ایران و مصر در همسویی نانوشته‌ای با هم قرار گیرند. آیا شما این‌ را همسویی می‌بینید یا نه؟
قطعا این مسئله نوعی همسویی اجباری است؛ یعنی شرایط جدید منطقه موجب این نزدیکی ظاهری شده است و دو کشور برنامه ازپیش‌تعیین‌شده‌ای برای حل مشکلات گذشته خود ندارند، بنابراین پایداری این همسویی زیر سؤال است. ایران همواره از دولت بشار اسد حمایت کرده است، اما مصر در دوران حکومت اخوان‌المسلمین از مخالفان دمشق حمایت کرد و اکنون بعد از سرنگونی محمد مرسی، راه دیگری برگزیده و از تندروها حمایت نمی‌‌کند، زیرا دولت مصر نیز با آنها در ستیز است و تاکنون نتوانسته به فرجامی در مبارزه با آنها برسد. از سوی دیگر لیبی، همسایه غربی مصر، نیز در بحران به‌سر می‌برد؛ بحرانی که تندروها، آتش‌‌بیار آن هستند. همچنین دولت مصر از سوی حماس در نوار غزه که شاخه‌ای از اخوان‌المسلمین است، احساس خطر می‌‌کند. تضاد با حکومت اردوغان در ترکیه را باید به این فهرست افزود. اسلام‌گرایان یادشده در چند سال اخیر ضربات هولناکی بر ساختار مصر وارد کرده‌اند. آنان توانسته‌‌اند صنعت توریسم این کشور را زمین‌‌گیر کنند. موارد یادشده می‌‌تواند انگیزه دولت مصر در همسویی با ایران در مسئله سوریه باشد.
‌ایران حضورش در نشست سوریه را مشروط به حضور مصر در نشست کرد. این شرط از سوی ایران با رفتارهای پیشینش تقارن چندانی ندارد. اگرچه می‌دانیم تهران معتقد است صلح در سوریه نتیجه تلاش‌های همه طرفین است، شما این شرط را نشانه و پیام متفاوتی از سوی ایران قلمداد نمی‌کنید؟
ایران برای موفقیت سیاسی در مسئله سوریه نیازمند اجماعی از کشورهای مختلف است. غرب با وجود ادعای مبارزه با داعش، از پیروزی مخالفان اصلی داعش؛ یعنی دولت سوریه، ایران و حزب‌الله خرسند نیست. غرب تمایل دارد در سوریه دولت بشار سرنگون شده و مخالفان وفادار به این کشور زمام امور را به دست بگیرند که با شرایط موجود در منطقه ممکن نیست. ترکیه با غرب همسو است، با این تفاوت که مایل است کردها هم به‌شدت تضعیف شوند. کشورهای عربی از مخالفان اسلام‌گرا حمایت می‌کنند. در نتیجه ایران نیازمند این است که دیگر کشورها در مسئله سوریه به حمایت از مواضع این کشور اقدام کنند. براین‌اساس ایران این همسویی‌‌ها را غنیمت می‌شمارد.
‌مصر اکنون درگیر مسائل مختلفی است، از قبیل مشکلات اقتصادی. با قطع جریان نفت رایگان عربستان، رابطه گرم و صمیمی دو کشور هم دست‌خوش تغییر شده است. حتی قراردادی که در سفر پادشاه عربستان به مصر درباره واگذاری دو جزیره به ریاض بسته شده بود، در دادگاه لغو شد. از آنجا که شرکای منطقه‌ای عربستان نقش مهمی در رابطه تهران و ریاض دارند، آیا دوری ریاض و قاهره از هم بر رابطه آنها با تهران تأثیر می‌گذارد؟
درباره روابط مصر و عربستان باید چند نکته مهم را در نظر داشت. مردم مصر از رفتار سعودی‌‌ها همواره شکایت داشته‌‌اند، با وجود اینکه تعداد زیادی نیروی کار مصری (از معلم مهدکودک تا استاد دانشگاه، از کارگر تا نیروی مزدور نظامی و اطلاعاتی) در این کشور مشغول فعالیت هستند و دولت مصر به درآمد آنان نیازمند است و عربستان همواره به‌عنوان تهدید، اخراج آنان را به‌عنوان یکی از گزینه‌‌های روی میز مد نظر دارد. دولت عربستان در دوران اقتصاد طلایی‌‌اش بسیار مایل بود با استفاده از اهرم اقتصادی، دولت مصر را دنباله‌‌رو سیاست‌های کشورش کند که مصری‌‌ها نیز با زیرکی از این فرصت استفاده کردند. درباره واگذاری دو جزیره مصری به عربستان، دولت عربستان فریب سیاست‌‌های زیرکانه سیاست‌مداران مصری را خورد. آقای السیسی، رئیس دولت، جزایر را به عربستان واگذار کرد و از مزایای آن برخوردار شد و پارلمان مصر اقدام رئیس‌جمهور را مردود دانست!
‌قاهره از انتخاب ترامپ هم بی‌تأثیر نخواهد ماند و به نظر نمی‌رسد که ترامپ تمایل چندانی برای ارتباط با کشوری درگیر مسائل اقتصادی داشته باشد. آیا همین موضوع نمی‌تواند موجب ایجاد بستر تعامل تهران و قاهره شود؟
احتمالا همین‌گونه خواهد شد. مصر و ایران فعلا مشکلات مهمی دارند که باید بتوانند آنها را به سرانجام برسانند، بنابراین موقعیت هر دو کشور برای بهبود روابط، مستحکم نیست. باوجوداین، احتمال دارد مصر و ایران با وجود نداشتن رابطه سیاسی در شرایط فعلی، در برخی مسائل بین‌المللی با یکدیگر همسو شوند. این همسویی می‌تواند فضای جدیدی برای دو کشور ایجاد کند تا دیوار بی‌‌اعتمادی موجود میان دو کشور کوتاه شود و آنان در جهت برقراری رابطه از آن بهره‌برداری کنند.
‌آیا فضای موجود در اطراف مصر برای تغییر رابطه تهران و قاهره مناسب نیست؟
فضای موجود می‌‌تواند برای تغییر رابطه تهران و قاهره مناسب باشد، به شرطی که هر دو کشور از فضای موجود حداکثر استفاده را کرده و از بزرگ‌کردن مشکلات فی‌مابین بپرهیزند. همچنین نباید به برخي‌ها این فرصت را بدهند که سکاندار سیاست خارجی کشور شده و بر طبل تفرقه بکوبند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.