|

حفظ رنگ‌وبوی سال‌ها شاعری

آمنه رئیسی.کارشناس ارشد حفاظت و مرمت بناهای تاریخی

هرگاه جامعه‌ای به آن حد از آگاهی رسیده باشد که بتواند ردپای روزها و سال‌های حضور بزرگانش مثل شاعر، نقاش، معلم، محقق، دانشمند و... را در مکان حضورش درک کند، برای حفظ نشانه‌های این حضور تلاش می‌کند. به‌اين‌سان دامنه تأثیر این بزرگان و نخبگان از حد خانواده و شهر فراتر می‌رود و مبدائی می‌شود در ارتقاي شئون کل سرزمینشان. اینجاست که خاطرات و یادگارهای منقول و غیرمنقول ایشان جایگاهی ملی و فراملی می‌یابد. به‌تبع آن همه چیزهایی که یادگار او باشد؛ مثل سکونتگاه، اثاث خانه، کاغذها، یادداشت‌ها، مبلمان و خلاصه هرچه متعلق به روزهای حضور شخص در خانه‌اش بوده، ارزش یک میراث فرهنگی را پیدا می‌کند. از اینجا به‌بعد صاحبان این یادگارها فقط خانواده و بازماندگان نیستند، بلکه تمام افراد سرزمین و حتی گاهی جهانیان هستند. حفظ این آثار که به‌واسطه حضور ساکنانشان دارای شأن و ارزش ملی شده‌اند برعهده دولت و ملت است.
خانه احمد شاملو نمونه‌ای است از یک بنای معاصر که رنگ‌وبوی صاحبش را دارد؛ رنگ‌وبوی سال‌ها شاعری و تلاش در جهت درک و معرفی ادبیات معاصر ایران و جهان. تصور اینکه خانه این شاعر پیشرو و متقدم را یک بنای شخصی و صرفا متعلق به افراد خانواده‌اش بدانیم، حاصل نوعی نگاه یک‌جانبه است.
در دهه‌های گذشته قوانین و ضوابطی تصویب شده که ثبت و حفاظت میراث فرهنگي را جزء وظایف دولت می‌شمرد. از آن جمله، در قانون حفظ آثار ملی مصوب 12 آبان‌ماه 1309 شمسی، ماده اول و ماده دوم و در قانون ثبت آثار ملی مصوب اول آبان‌ماه 1352، ماده‌واحده یک و دو، به ثبت، حفاظت و نظارت دولت بر میراث منقول و غیرمنقول اشاره شده است. مؤسسه الف. بامداد که زیر نظر خانم شاملو به حفظ و نشر آثار احمد شاملو می‌پردازد، مطابق این قوانین و در جهت دوام و بهبود عملکرد خانه شاملو، داوطلب ثبت این خانه شد و بنده از جانب اداره کل ثبت آثار و حفظ و احیاي میراث معنوی و طبیعی سازمان میراث فرهنگی مأمور به انجام این کار شدم.
اولین ملاقاتم با آیدا شاملو در مهرماه 1393، روزی که برای بازدید و بررسی خانه احمد شاملو به منزل ایشان رفته بودم، صورت گرفت. این خانه در منطقه فردیس البرز و در شهرک زیبا و آرام دهکده (شهرک خانه) قرار دارد. یک خانه دوطبقه چوبی میان یک باغ کوچک پر از گل‌های شاداب و درختان سرزنده. خانه‌ای با سقف شیب‌دار. این خانه دوطبقه با پله‌های ساده چوبی به طبقه بالا مرتبط می‌شود و در تمام فضای زیر شیروانی قفسه‌های کتاب چیده شده است. یک مبل راحتی یک‌نفره در کنار قفسه‌ها قرار گرفته؛ مبلی که محل نشستن و مطالعه احمد شاملو بوده است. تابلوهایی از عکس‌ها و نقاشی‌هایی که دوستان هنرمند احمد شاملو به این خانواده هدیه داده بودند در اتاق‌ها نصب شده است. در طبقه همکف، کنار خانم شاملو نشستم. مبلمان طبقه اول متأسفانه ارتباطی به سال‌های حضور احمد شاملو نداشت. مبلمان آن دوران را برخلاف میل خانم شاملو، از خانه برده بودند. خانم شاملو با قهوه و مهربانی‌اش از ما پذیرایی کرد و خواست که درباره روندی که برای انجام کار در پیش‌رو داریم برایش توضیح دهيم. در پاسخ گفتم که به حدود سه یا چهار روز وقت، برای رسم کروکی و برداشت و عکاسی از خانه نیاز داریم و بعد از آن حدود دو یا سه‌هفته ترسیم نرم‌افزاری و جمع‌آوری اطلاعات برای تنظیم گزارش. مرحله نهایی هم ارائه گزارش و دفاع از آن در جلسه کمیته ثبت و در نهایت ثبت خانه احمد شاملو خواهد بود.
خانم شاملو خاطرنشان کرد که تابه‌حال چندمرتبه این مراحل ازسوي گروه‌هایی انجام شده، ولی متأسفانه هنوز خانه ثبت نشده است. در پاسخ گفتم که من به انجام این کار امیدوارم و فکر می‌کنم که این‌بار موفق خواهیم شد. از فردای آن روز مشغول عکاسی و نقشه‌برداری شدیم و غروب‌ها با عطر قهوه و شیرینی گرم در کنار خانم شاملو به گپ و شنیدن خاطرات آقای شاملو و جمع‌آوری اطلاعات می‌پرداختیم. روزی که خانه احمد شاملو به ثبت ملی رسید، با آیدا شاملو تماس گرفتم و تبریک گفتم، چراکه می‌دانستم ثبت خانه احمد شاملو، برای ایشان مهم بود تا یاد احمد شاملو حفظ شود و مسیرش ادامه یابد. او بابت امیدواری‌اي که در آغاز کار داشتم از من تشکر و آرزو کرد که همیشه با همین نیروی امیدواری موفق به به‌پایان‌رساندن کارهایم شوم که این اتفاق برای من بسیار شیرین و گوارا بود.
خانه شاملو، طبق گفته‌های خانم آیدا شاملو (ریتا آتانث سرکیسیان)، به‌نقل از عیسی‌خان (عیسی مقدم)، باغبان شهرک دهکده، جزء اولین خانه‌هایی بوده که در شهرک دهکده به‌عنوان نمونه ازسوي یک شرکت اتریشی در فردیس کرج ساخته شده است. این خانه به صورت پیش‌ساخته، شامل بلوک‌ها و قطعات چوبی از اتریش واردشده و قرار بود اگر از آن استقبال شود، نمونه‌های بیشتری ساخته شود. مالک ابتدایی ساختمان، خانم مریم معینی‌کرمانشاهی بوده است که در سال 1368 خانه ازسوي خانواده شاملو خریداری شد. این بنا از نظر پایداری و سلامتی در شرایط خوبی به‌سر می‌برد و تنها تغییری که در آن ایجاد شده، در طبقه همکف است. در خردادماه 1377 به دلیل بیماری آقای شاملو، استخر و جکوزی داخل ساختمان در طبقه همکف، به اتاق کار برای ایشان تبدیل می‌شود. این استخر که در ضلع جنوب‌شرقی طبقه همکف ساختمان قرار داشته، ازسوي معماری به نام اوستا اکبر با خاک و مصالح پر می‌شود. احمد شاملو در دوم مردادماه سال ۱۳۷۹ در همین خانه، چشم از جهان فروبست و در مراسم باشکوهی در امامزاده‌طاهر کرج به خاک سپرده شد. مالکیت خانه، بعد از درگذشت احمد شاملو، به خانم آیدا شاملو، همسر ایشان، واگذار شد و در سال 1393 مالکیت خانه به‌همراه تمام وسایل آن، ازسوي خانم آیدا شاملو (ریتا آتانث سرکیسیان) به صورت وقف خصوصی، به مؤسسه الف. بامداد انتقال یافت.
پرونده ثبت خانه احمد شاملو به سفارش دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاي میراث معنوی و طبیعی سازمان میراث فرهنگی به مدیریت آقای فرهاد نظری آماده شد. این پرونده مانند سایر پرونده‌های ثبتی حاوی اطلاعاتی در جهت معرفی ارزش‌های این اثر است که به‌دلیل دارابودن شأن ملی، همچنین به‌دلیل اینکه از نمونه‌های اولیه خانه‌های پیش‌ساخته در ایران است، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

هرگاه جامعه‌ای به آن حد از آگاهی رسیده باشد که بتواند ردپای روزها و سال‌های حضور بزرگانش مثل شاعر، نقاش، معلم، محقق، دانشمند و... را در مکان حضورش درک کند، برای حفظ نشانه‌های این حضور تلاش می‌کند. به‌اين‌سان دامنه تأثیر این بزرگان و نخبگان از حد خانواده و شهر فراتر می‌رود و مبدائی می‌شود در ارتقاي شئون کل سرزمینشان. اینجاست که خاطرات و یادگارهای منقول و غیرمنقول ایشان جایگاهی ملی و فراملی می‌یابد. به‌تبع آن همه چیزهایی که یادگار او باشد؛ مثل سکونتگاه، اثاث خانه، کاغذها، یادداشت‌ها، مبلمان و خلاصه هرچه متعلق به روزهای حضور شخص در خانه‌اش بوده، ارزش یک میراث فرهنگی را پیدا می‌کند. از اینجا به‌بعد صاحبان این یادگارها فقط خانواده و بازماندگان نیستند، بلکه تمام افراد سرزمین و حتی گاهی جهانیان هستند. حفظ این آثار که به‌واسطه حضور ساکنانشان دارای شأن و ارزش ملی شده‌اند برعهده دولت و ملت است.
خانه احمد شاملو نمونه‌ای است از یک بنای معاصر که رنگ‌وبوی صاحبش را دارد؛ رنگ‌وبوی سال‌ها شاعری و تلاش در جهت درک و معرفی ادبیات معاصر ایران و جهان. تصور اینکه خانه این شاعر پیشرو و متقدم را یک بنای شخصی و صرفا متعلق به افراد خانواده‌اش بدانیم، حاصل نوعی نگاه یک‌جانبه است.
در دهه‌های گذشته قوانین و ضوابطی تصویب شده که ثبت و حفاظت میراث فرهنگي را جزء وظایف دولت می‌شمرد. از آن جمله، در قانون حفظ آثار ملی مصوب 12 آبان‌ماه 1309 شمسی، ماده اول و ماده دوم و در قانون ثبت آثار ملی مصوب اول آبان‌ماه 1352، ماده‌واحده یک و دو، به ثبت، حفاظت و نظارت دولت بر میراث منقول و غیرمنقول اشاره شده است. مؤسسه الف. بامداد که زیر نظر خانم شاملو به حفظ و نشر آثار احمد شاملو می‌پردازد، مطابق این قوانین و در جهت دوام و بهبود عملکرد خانه شاملو، داوطلب ثبت این خانه شد و بنده از جانب اداره کل ثبت آثار و حفظ و احیاي میراث معنوی و طبیعی سازمان میراث فرهنگی مأمور به انجام این کار شدم.
اولین ملاقاتم با آیدا شاملو در مهرماه 1393، روزی که برای بازدید و بررسی خانه احمد شاملو به منزل ایشان رفته بودم، صورت گرفت. این خانه در منطقه فردیس البرز و در شهرک زیبا و آرام دهکده (شهرک خانه) قرار دارد. یک خانه دوطبقه چوبی میان یک باغ کوچک پر از گل‌های شاداب و درختان سرزنده. خانه‌ای با سقف شیب‌دار. این خانه دوطبقه با پله‌های ساده چوبی به طبقه بالا مرتبط می‌شود و در تمام فضای زیر شیروانی قفسه‌های کتاب چیده شده است. یک مبل راحتی یک‌نفره در کنار قفسه‌ها قرار گرفته؛ مبلی که محل نشستن و مطالعه احمد شاملو بوده است. تابلوهایی از عکس‌ها و نقاشی‌هایی که دوستان هنرمند احمد شاملو به این خانواده هدیه داده بودند در اتاق‌ها نصب شده است. در طبقه همکف، کنار خانم شاملو نشستم. مبلمان طبقه اول متأسفانه ارتباطی به سال‌های حضور احمد شاملو نداشت. مبلمان آن دوران را برخلاف میل خانم شاملو، از خانه برده بودند. خانم شاملو با قهوه و مهربانی‌اش از ما پذیرایی کرد و خواست که درباره روندی که برای انجام کار در پیش‌رو داریم برایش توضیح دهيم. در پاسخ گفتم که به حدود سه یا چهار روز وقت، برای رسم کروکی و برداشت و عکاسی از خانه نیاز داریم و بعد از آن حدود دو یا سه‌هفته ترسیم نرم‌افزاری و جمع‌آوری اطلاعات برای تنظیم گزارش. مرحله نهایی هم ارائه گزارش و دفاع از آن در جلسه کمیته ثبت و در نهایت ثبت خانه احمد شاملو خواهد بود.
خانم شاملو خاطرنشان کرد که تابه‌حال چندمرتبه این مراحل ازسوي گروه‌هایی انجام شده، ولی متأسفانه هنوز خانه ثبت نشده است. در پاسخ گفتم که من به انجام این کار امیدوارم و فکر می‌کنم که این‌بار موفق خواهیم شد. از فردای آن روز مشغول عکاسی و نقشه‌برداری شدیم و غروب‌ها با عطر قهوه و شیرینی گرم در کنار خانم شاملو به گپ و شنیدن خاطرات آقای شاملو و جمع‌آوری اطلاعات می‌پرداختیم. روزی که خانه احمد شاملو به ثبت ملی رسید، با آیدا شاملو تماس گرفتم و تبریک گفتم، چراکه می‌دانستم ثبت خانه احمد شاملو، برای ایشان مهم بود تا یاد احمد شاملو حفظ شود و مسیرش ادامه یابد. او بابت امیدواری‌اي که در آغاز کار داشتم از من تشکر و آرزو کرد که همیشه با همین نیروی امیدواری موفق به به‌پایان‌رساندن کارهایم شوم که این اتفاق برای من بسیار شیرین و گوارا بود.
خانه شاملو، طبق گفته‌های خانم آیدا شاملو (ریتا آتانث سرکیسیان)، به‌نقل از عیسی‌خان (عیسی مقدم)، باغبان شهرک دهکده، جزء اولین خانه‌هایی بوده که در شهرک دهکده به‌عنوان نمونه ازسوي یک شرکت اتریشی در فردیس کرج ساخته شده است. این خانه به صورت پیش‌ساخته، شامل بلوک‌ها و قطعات چوبی از اتریش واردشده و قرار بود اگر از آن استقبال شود، نمونه‌های بیشتری ساخته شود. مالک ابتدایی ساختمان، خانم مریم معینی‌کرمانشاهی بوده است که در سال 1368 خانه ازسوي خانواده شاملو خریداری شد. این بنا از نظر پایداری و سلامتی در شرایط خوبی به‌سر می‌برد و تنها تغییری که در آن ایجاد شده، در طبقه همکف است. در خردادماه 1377 به دلیل بیماری آقای شاملو، استخر و جکوزی داخل ساختمان در طبقه همکف، به اتاق کار برای ایشان تبدیل می‌شود. این استخر که در ضلع جنوب‌شرقی طبقه همکف ساختمان قرار داشته، ازسوي معماری به نام اوستا اکبر با خاک و مصالح پر می‌شود. احمد شاملو در دوم مردادماه سال ۱۳۷۹ در همین خانه، چشم از جهان فروبست و در مراسم باشکوهی در امامزاده‌طاهر کرج به خاک سپرده شد. مالکیت خانه، بعد از درگذشت احمد شاملو، به خانم آیدا شاملو، همسر ایشان، واگذار شد و در سال 1393 مالکیت خانه به‌همراه تمام وسایل آن، ازسوي خانم آیدا شاملو (ریتا آتانث سرکیسیان) به صورت وقف خصوصی، به مؤسسه الف. بامداد انتقال یافت.
پرونده ثبت خانه احمد شاملو به سفارش دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاي میراث معنوی و طبیعی سازمان میراث فرهنگی به مدیریت آقای فرهاد نظری آماده شد. این پرونده مانند سایر پرونده‌های ثبتی حاوی اطلاعاتی در جهت معرفی ارزش‌های این اثر است که به‌دلیل دارابودن شأن ملی، همچنین به‌دلیل اینکه از نمونه‌های اولیه خانه‌های پیش‌ساخته در ایران است، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.