|

کژتابی‌های تفکر سیاسی در ایران

فهم اوضاع کنونی و اندیشه و سیاست در ایران، مستلزم گفت‌وگوی انتقادی با گذشته است. این گفت‌وگو نیز در پرتو بررسی چیستی‌ها، چگونگی‌ها و چرایی‌ها میسر است. از این‌رو برای فهم وضعیت امروز ایران بررسی سیر تطور تاریخی فکر ایرانی امری ضروری است. ازآنجاکه مفهوم دولت به معنای مدرن آن در بافت سیاسی امروز متأثر از دوره اسلامی و به‌خصوص دوره صفویه است پرسش‌هایی از این دست برای فهم اندیشه سیاسی اسلامی امروز اهمیت می‌یابد: ماهیت دانش سیاسی در ایران دوره اسلامی چیست؟ گفتارهای دانش سیاسی چگونه ظاهر شدند؟ آیا می‌توان ظهور آنها را بر مبنای بستر اجتماعی و ساختار قدرت تبیین و تحلیل کرد؟ چه نسبتی میان دانش سیاسی و قدرت در هر دوره وجود دارد؟ نظریه‌پردازان این دانش کدام‌اند؟
اندیشه و سیاست امروز ایران محصول سه میراث فکری است: یکی اندیشه شاهی ایران باستان، دوم عقلانیت سیاسی سنتی ایران دوره‌ اسلامی و سوم وجوه عمده‌ای از تمدن و تجدد غربی است که در آستانه انقلاب مشروطه و پس از آن در ایران رسوخ کرد. کتاب «قدرت و دانش در ایران دوره اسلامی» ماهیت دانش سیاسی ایران را از خلال رابطه‌ قدرت‌ بررسی می‌کند. ایده اصلی کتاب این است که گفتار سیاسی دوره‌ میانه و جدید ضمن آنکه متأثر از ساخت و روابط قدرت است، خود بر نهادهای سیاسی تأثیر می‌گذارد.
اندیشه سیاسی ایران در دوره اسلامی از زوایای مختلفی بررسی شده است. اکثر مطالعات به ‌لحاظ معرفت‌شناختی بر مبنای تقدم نظر بر عمل یا تأثیر تحولات ذهنی در شکل‌دهی به ساختار قدرت انجام شده‌اند. کتاب حاضر مدعی است این تحقیقات با غفلت از سنت، آن را نفی می‌کنند یا به تفسیری عصری از آن پرداخته‌اند. حال آنکه کتاب با استفاده از دو منبع گفتارهای دانش در دوره جدید و رویکرد فوکویی، نقد سنت را از ضروریات مطالعه مربوط به اندیشه سیاسی در ایران و اسلام می‌داند.
اندیشه‌ مذکور به سبب ارائه تصویری اقتدارگرا از متون در هر دو ساحت عقلی و نقلی، خصلتی اقتدارگرا یافت. در دوره‌ جدید نیز، به علت تداوم سلطنت، در نتیجه حاکمیت دولت‌های خودکامه متأثر از حاکمیت مغولان و گسترش گرایش‌های صوفیانه و خردگریز از سویی و مواجهه با تجدد غربی از سوی دیگر، دانش سیاسی دچار انحرافات شد که کتاب حاضر می‌کوشد به برخی از وجوه آن بپردازد.
کتاب حاضر با استفاده از نظریه-روش تحلیل گفتار، دانش سیاسی مسلمانان یعنی فلسفه سیاسی و شریعت‌نامه‌های سیاسی را بازتاب ساخت کلی قدرت می‌داند؛ ازاین‌رو می‌کوشد گفت‌وگویی انتقادی با دیدگاهی برقرار کند که شکل‌گیری این جریانات را بریده از مناسبات قدرت و منحل در نفسیات دانشمندان می‌داند. دانش سیاسی ایران دوره اسلامی در هر دو حوزه فلسفه و شریعت‌نامه‌های سیاسی با گفتار مذهبی ارتباط دارد. اگرچه فلاسفه بزرگ اسلامی مانند فارابی وام‌دار فلسفه یونان‌اند، اما با الهام از پیوند دین و دولت که ریشه در تفکر ایران باستان دارد، فلسفه سیاسی را با مذهب آشتی داده‌اند.
در فصل اول کتاب با تکیه بر مورد ابن‌خلدون، شرایط امکان دانش سیاسی در بستر قدرت بررسی شده است. در فصل دوم ضمن نقد روش‌های سنتی و شرق‌شناسی از روش تحلیل گفتاری استفاده شده است تا نقطه ضعف مورد غزالی تبیین شود که دانش را نه متأثر از شرایط عینی و بیرونی بلکه در نفسانیات عالم می‌دانست و ارتباطی میان قدرت و دانش قائل نبود.
این روش نقطه مقابل دیدگاه این کتاب است و به این دلیل به آن می‌پردازد که نشان دهد با نگاه عقل‌محور عصر جدید چقدر فاصله دارد. فصل سوم با تکیه بر خصال ماهوی، نیروها و نهادهای سلطنت، ویژگی اطلاق قدرت را در گفتمان سنتی بررسی می‌شود.
فصل چهارم با تکیه بر نامدارترین چهره فلسفی سیاسی ایران، ابونصر فارابی، ‌ضمن تأکید بر قدرت عقلانیت سنتی ایران، ‌ابعاد و مختصات دانش رئیس‌محور و اقتداری آن را می‌نمایاند و ‌فصل پنجم نیز نگاهی دارد به اندرزنامه‌ها، سیاست‌نامه‌ها و فقه سیاسی در حکم ستون دیگر دانش سیاسی. در انتهای کتاب نیز قدرت و دانش در ایران دوره جدید پس از تداوم سلطنت بعد از مغولان تا دوره جدید و ظهور و گسترش اندیشه‌های جامعه و خرد‌گریز و بالاخره تصادم با تمدن مغرب‌زمین به‌مثابه متغیری جدید در حوزه مناسبات فکری ایران تبیین می‌شود.

فهم اوضاع کنونی و اندیشه و سیاست در ایران، مستلزم گفت‌وگوی انتقادی با گذشته است. این گفت‌وگو نیز در پرتو بررسی چیستی‌ها، چگونگی‌ها و چرایی‌ها میسر است. از این‌رو برای فهم وضعیت امروز ایران بررسی سیر تطور تاریخی فکر ایرانی امری ضروری است. ازآنجاکه مفهوم دولت به معنای مدرن آن در بافت سیاسی امروز متأثر از دوره اسلامی و به‌خصوص دوره صفویه است پرسش‌هایی از این دست برای فهم اندیشه سیاسی اسلامی امروز اهمیت می‌یابد: ماهیت دانش سیاسی در ایران دوره اسلامی چیست؟ گفتارهای دانش سیاسی چگونه ظاهر شدند؟ آیا می‌توان ظهور آنها را بر مبنای بستر اجتماعی و ساختار قدرت تبیین و تحلیل کرد؟ چه نسبتی میان دانش سیاسی و قدرت در هر دوره وجود دارد؟ نظریه‌پردازان این دانش کدام‌اند؟
اندیشه و سیاست امروز ایران محصول سه میراث فکری است: یکی اندیشه شاهی ایران باستان، دوم عقلانیت سیاسی سنتی ایران دوره‌ اسلامی و سوم وجوه عمده‌ای از تمدن و تجدد غربی است که در آستانه انقلاب مشروطه و پس از آن در ایران رسوخ کرد. کتاب «قدرت و دانش در ایران دوره اسلامی» ماهیت دانش سیاسی ایران را از خلال رابطه‌ قدرت‌ بررسی می‌کند. ایده اصلی کتاب این است که گفتار سیاسی دوره‌ میانه و جدید ضمن آنکه متأثر از ساخت و روابط قدرت است، خود بر نهادهای سیاسی تأثیر می‌گذارد.
اندیشه سیاسی ایران در دوره اسلامی از زوایای مختلفی بررسی شده است. اکثر مطالعات به ‌لحاظ معرفت‌شناختی بر مبنای تقدم نظر بر عمل یا تأثیر تحولات ذهنی در شکل‌دهی به ساختار قدرت انجام شده‌اند. کتاب حاضر مدعی است این تحقیقات با غفلت از سنت، آن را نفی می‌کنند یا به تفسیری عصری از آن پرداخته‌اند. حال آنکه کتاب با استفاده از دو منبع گفتارهای دانش در دوره جدید و رویکرد فوکویی، نقد سنت را از ضروریات مطالعه مربوط به اندیشه سیاسی در ایران و اسلام می‌داند.
اندیشه‌ مذکور به سبب ارائه تصویری اقتدارگرا از متون در هر دو ساحت عقلی و نقلی، خصلتی اقتدارگرا یافت. در دوره‌ جدید نیز، به علت تداوم سلطنت، در نتیجه حاکمیت دولت‌های خودکامه متأثر از حاکمیت مغولان و گسترش گرایش‌های صوفیانه و خردگریز از سویی و مواجهه با تجدد غربی از سوی دیگر، دانش سیاسی دچار انحرافات شد که کتاب حاضر می‌کوشد به برخی از وجوه آن بپردازد.
کتاب حاضر با استفاده از نظریه-روش تحلیل گفتار، دانش سیاسی مسلمانان یعنی فلسفه سیاسی و شریعت‌نامه‌های سیاسی را بازتاب ساخت کلی قدرت می‌داند؛ ازاین‌رو می‌کوشد گفت‌وگویی انتقادی با دیدگاهی برقرار کند که شکل‌گیری این جریانات را بریده از مناسبات قدرت و منحل در نفسیات دانشمندان می‌داند. دانش سیاسی ایران دوره اسلامی در هر دو حوزه فلسفه و شریعت‌نامه‌های سیاسی با گفتار مذهبی ارتباط دارد. اگرچه فلاسفه بزرگ اسلامی مانند فارابی وام‌دار فلسفه یونان‌اند، اما با الهام از پیوند دین و دولت که ریشه در تفکر ایران باستان دارد، فلسفه سیاسی را با مذهب آشتی داده‌اند.
در فصل اول کتاب با تکیه بر مورد ابن‌خلدون، شرایط امکان دانش سیاسی در بستر قدرت بررسی شده است. در فصل دوم ضمن نقد روش‌های سنتی و شرق‌شناسی از روش تحلیل گفتاری استفاده شده است تا نقطه ضعف مورد غزالی تبیین شود که دانش را نه متأثر از شرایط عینی و بیرونی بلکه در نفسانیات عالم می‌دانست و ارتباطی میان قدرت و دانش قائل نبود.
این روش نقطه مقابل دیدگاه این کتاب است و به این دلیل به آن می‌پردازد که نشان دهد با نگاه عقل‌محور عصر جدید چقدر فاصله دارد. فصل سوم با تکیه بر خصال ماهوی، نیروها و نهادهای سلطنت، ویژگی اطلاق قدرت را در گفتمان سنتی بررسی می‌شود.
فصل چهارم با تکیه بر نامدارترین چهره فلسفی سیاسی ایران، ابونصر فارابی، ‌ضمن تأکید بر قدرت عقلانیت سنتی ایران، ‌ابعاد و مختصات دانش رئیس‌محور و اقتداری آن را می‌نمایاند و ‌فصل پنجم نیز نگاهی دارد به اندرزنامه‌ها، سیاست‌نامه‌ها و فقه سیاسی در حکم ستون دیگر دانش سیاسی. در انتهای کتاب نیز قدرت و دانش در ایران دوره جدید پس از تداوم سلطنت بعد از مغولان تا دوره جدید و ظهور و گسترش اندیشه‌های جامعه و خرد‌گریز و بالاخره تصادم با تمدن مغرب‌زمین به‌مثابه متغیری جدید در حوزه مناسبات فکری ایران تبیین می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.