شمساردکاني در گفتوگو با «شرق»:
اين يارانه نقدي، آب ريختن به بيابان است
مهدی افشارنیک
شرق: محضر گرمي دارد. نميشود ساعتي با او نشست و خاطرهاي بانمک از او نياموخت. اما سختمصاحبه است. منبر و خطابهباز خوبي است اما حتما بايد وسط جملاتش ورود کرد و بحث را به دست گرفت وگرنه «شمساردکاني» توانايي اين را دارد يک ساعت يکنفس سخن بگويد. پرسيدم آقاي دکتر چرا بخش خصوصي فقط سروصداست و نميتواند حق و سهم خود را از دولت بگيرد؟ زد به دل تاريخ و از هفتاد سال اقتصاد دولتي ايران سخن گفت. در ابتدا سوال اين بود شما از مدافعان افزايش قيمت بنزين بوديد، با اين وضعيت پيشآمده باز هم از نظرات خود دفاع ميکنيد؟ گفتوگو با رييس «دفتر انرژي» اتاق بازرگاني ايران در دفتر سنديکاي برق ايران صورت گرفت.
سال 88 در گفتوگويي، مهمترين اتفاق اقتصادي ايران را به روز و بازاريکردن قيمت حاملهاي انرژي برشمرديد. آنجا معتقد بوديد که بهترين راه کاهش مصرف سوخت، اعمال سياست قيمتي است اما اين اتفاق هم رخ داد و باز روند رشد مصرف، صعودي شده است و ضمن اينکه تخصيص منابع آنگونه نشد که توليدکنندگان و حتي مصرفکنندگان راضي باشند. هنوز به نظرتان سياست قيمتي براي کنترل مصرف بنزين درست است؟ يا درست بود؟
نقطه کليدي بحث من اين بود که نفت و گاز و حاملهاي انرژي، سرمايه هستند و بايد درآمد حاصل از آن در حساب سرمايه ريخته شود، درآمد بالارفتن قيمت براي کاهش مصرف، يک طرف داستان بود مهم اما اين بخش حساب سرمايه بودنش بود. من هرگز نگفتم پول «يارانه» را اينطوري توزيع کنند. اين مدل که اجرا شد مثل اين است که آب را بريزيد توي ريگ بيابان. همانجا هم گفته بودم که قيمت بنزين ترکيه 10 برابر ايران است حالا جنس ترک بازار ايران را پر کرده يا جنس ايراني بازار ترک را پر کرده است؟ همان موقع ما ميگفتيم ارزان فروشي سرمايه، اشتباه است. مکانيسم افزايش قيمت بنزين با سازوکارهاي ديگري است که ما فکر کرده بوديم آنها درست است. وقتي بچه را صبح زود از خواب ناز بيدارش ميکني که برود مدرسه، اگر قرار نيست برود مدرسه خب بگذار بخوابد.
و گويا بچه نرفت مدرسه...
(ميخندد) پيشنهاد ما در اتاق اين بود که در سال اول، 50درصد درآمد حاصل افزايش قيمت حاملهاي انرژي را بدهيم به توليد، 50درصد بقيه را نصفش را بدهيم به نيازهاي بين نسلي... چون سرمايه ملي سرمايهاي بين نسلي است. مثل مدرسه و دانشگاه، آدم پرورش بدهيم. 25درصد هم بين مردم توزيع کنيم که آن هم بايد بين دهکهاي پايين توزيع ميشد. بعد هر سال پنجدرصد از اينها کم کنيم بدهيم به توليد تا بعد از پنج سال به صد برسيم. ولي اينطوري نشد و سرمايه ملي ايران هدر رفت و موجب خوشحالي دشمنان ما شد. هدف تحريمها کاهش اشتغال، ایجاد نارضايتي و ناکارآمدسازي سيستم در ايران بود که با بيتدبيري داخلي، بخشي از اهداف آنان برآورده شد. رهبری گفته بود ما 1404 ميخواهيم اول منطقه در اقتصاد و پيشرفت باشيم با اين مدلي که اينها رفتار کردند برخلاف خواست و اراده ايشان عمل شد.
البته اين مشکل، ريشه تاريخي دارد. ريشهاش همين است که پول نفت، در واقع درآمد سرمايه دست دولت است. وقتي قانون برنامه در سال 1327 تصويب شد يک عدهاي دنبال اين بودند که در عرض هفت سال کل درآمد نفت را تخصيص دهيم به سازمان برنامه که پروژههاي عمراني را انجام دهد. اين مساله مصادف شد با نهضت مليشدن نفت و اولويت مليشدن صنعت نفت مورد توجه قرار گرفت و اين آرزو که کل درآمد نفت را به حساب سرمايه ببريم محقق نشد. دولت ملي هم چگونگي سرمايهگذاري از پول نفت را زياد جدي نگرفت.
البته خب بخش عمدهاي از دولت ملي مصادف شد با تحريم خريد نفت ايران...
بله دولت ملي اصلا خبر نداشت که ما را از بازار نفت بيرون کردند و دنيا شش ماه آخر، ديگر در مذاکرات جدياش نميگرفت. وقتي ما شرکت ملي نفت ايران را درست کرديم، شد شرکت نفت دولتي ايران که حق داشت درآمد نفت را در دست بگيرد و به دولت بدهد تا خرج اتيناي روزانهاش کند. در واقع ما نفت را «ملي» نکرديم «دولتي» کرديم. اگر اوراق مشارکت شرکت ملي نفت بين مردم توزيع ميشد و چهارميليون ايراني سهامدار شرکت نفت ميشدند کودتا موفق نميشد. بعد هم شرکت نفتي که چهارميليون سهامدار داشته باشد ميدانست چطور بايد منافعش را حداکثري کند و نميگذاشت نفت ايران سه سال تحريم شود... بعد از کودتا، 18ماه طول کشيد تا اولين محموله نفتي ايران دوباره صادر شد. کويت و عراق و ونزوئلا، جاي ايران را گرفته بودند. از اين روز، دولت آيزنهاور هر ماه 10ميليون دلار صدقهسري ميداد به دولت زاهدي که سرپا بماند متاسفانه الان باز ما را از بازار نفت دنيا خارج کردند و تا 10سال ديگر هم برنميگرديم. پول نفت هم ديگر به اندازه کافي وجود ندارد.
دولت احمدينژاد در دور اول سياست تثبيت قيمتها را داشت حتي مجلس که افزايش قيمت بنزين و گازوييل را تصويب کرد مخالفت کرد و اجرا نکرد اما در دولت دوم که دچار کاهش درآمدهاي نفتي شد رو به سياست افزايش قيمت حاملهاي انرژي آورد، فکر نميکنيد اين تئوري سياست قيمتي که شما و اقتصاددانهاي بازارگرا دنبال ميکردید اين فضا را براي دولت مهيا کرد؟
از حرف خوب که همهجا و اوقات سوءاستفاده شده است. بايد مجلس نظارت ميکرد که قانون، درست اجرا شود. بايد جلويش را ميگرفت که نگرفت. الان خودشان از همه بيشتر ناراحتند. خب از روز اول بايد فکر اين روزها را ميکرديد. اگر 30درصد سهم توليد را داده بود و سالانه 10درصد را اضافه کرده بود الان رسيده بود به 60درصد. اثرات تورمي امروز را هم نداشتيم. بنده ميگويم بد عملکردن يک کاري موجب زير سوالرفتن اصل و فلسفه آن کار که نميشود. ميشود؟ به نظر شما؟
اما توجهي به اين نشد که صنعت و توليد در ايران خيلي پرمصرف است. همين خودروهايي که توليد ميکنيم بالاي 10ليتر مصرف سوختشان است.
اينها حرفهايي است که ما همان موقع زديم.
کمتر زديد. بيشتر بر افزايش قيمت تاکيد داشتيد.
شما بروید توي سايت «اتاق بازرگاني» ببينید که مقالاتش موجود است.
بحث من تاکيد و تمرکز است.
شما روزنامهنگارها معذوريت داريد در چاپ کردن همه حرفها.
آخر اين از جنس مسايلي نيست که شامل محدوديت باشد.
قبل از آن شما مراجعه کنید به مقالاتي که راجع به «گازآباد» و «توليد ملي» نوشتم، ببينید چه نکاتي در آنها آمده است.
و اينها چاپ شدند؟
بله. خودتان فکر کنم 10 سال پيش در دنيای اقتصاد چاپ کردي.
بله 10 سال پيش. خدا را شکر ثابت شد ما معذوريت نداشتيم.
من هم يک جا نگفتم که پول نفت و بنزين را اين مدلي توزيع کنيم. متاسفانه اين سري هم نتوانستيم بودجه را غيرنفتياش کنيم و اساس بودجه بر اين قرار است: ميزان صادرات نفت ضربدر قيمت نفت ضربدر قيمت دلار و آخر هم تبديل به ريال.
ما همان سال براي شروع هدفمندي مجلس که رفته بوديم، همينها را گفتيم که تخصيص درآمد سرمايه بايد به حساب سرمايه برود. مجلسيها هم موافق بودند ميگفتند 50درصدش را بدهيم به حساب سرمايه. ولي خب، آقايان وقتي شما همان ماه اول ديديد که درآمد به حساب سرمايه نرفت، بايد جلويش را ميگرفتيد. بايد نامه مينوشتيد به مقاممعظمرهبري که «آقا» داستان اينطوري است و اينها دارند خلاف انجام ميدهند. آقايان مجلسي، چرا شما ايستاديد، تماشا کرديد؟ هدفمندي يارانهها را برنامهاي ميدانستیم براي حصول به ايران چشمانداز 20ساله، حصول به ايران 1404. اما وقتي رفيقمان ميگويد من برنامه را قبول ندارم چه بايد کرد؟ بايد مثل خودش به وی ميگفتند تو چه کارهاي که برنامه را قبول نداري؟
پس قبول داريد سياست افزايش قيمت بنزين در ايران شکست خورد؟
سياست افزايش قيمت بنزين در هزينهکردن شکست خورد. چرا؟ چون درآمد حاصل از هدفمندي به حساب سرمايه نرفت و ريخته شد در بيابان.
به سال 88 برگرديم باز هم همين توصيهها را داريد؟
مگر ما حرف بدي زديم؟ بد اجرا شد.
خب الان به خاطرگرانشدن ارز باز بايد بنزين گران شود تا به قيمت «فوب» خليجفارس، نزديک شود.
بايد اين را به صورت يک «پکيج» ديد تا افزايش دهيم و بعد آن را بايد ببريم درحساب سرمايه، نه اينکه بريزيم در بودجه جاري و خودپرداز مردم. اين بعد از يک دوره زماني تبديل ميشود به «توليد ناخالص ملي» و «اشتغال». بنابراين ما ميگوييم که قيمتهاي حاملهاي انرژي را به قيمتهاي مناسب برسانيد و آن را در حساب سرمايه بريزيد تا توليد ملي رشد کند.
پس باز توصيه به افزايش قيمت ميکنيد؟
خدا کند اين سري کهگران شد پول به جاي درست هدايت شود و به توليد برسد. براي پايينآوردن مصرف هم که شما مطرح ميکنيد، من چهار سال پيش مقالهاش را نوشتم که بياييد با توليدکنندههاي لوازم انرژيبر وارد مذاکره شويد که مثلا يکميليون ماشين لباسشويي توليد کن اما مصرف انرژيات را ازB برسان بهA. بعد هم به مردم قسطي بفروشيم. اينطوري هم به مردم کمک شده است هم مصرف انرژي کشور را پايينتر آورديم. من فرمول اين را درآوردم و با وزارت صنايع چند جلسه گذاشتم اما آخر سر فهميدم اينها اصلا از خودشان اختياري ندارند و مدام دور خودشان ميچرخند. الان هم معتقدم اگر دوباره ميخواهيم بنزين راگران کنيم چون در دور اول سهم توليد را ندادیم، برگرديم به همان فرمول، يعني نصف درآمد را بدهيم به توليد نه 30درصد آن را. سالي هم 10درصد به سهم توليد اضافه کنيم. اينکه مردم فقيرند به خاطر اين است که توليد ندارند.
الان باز هم براي توجيه قيمت آن مثال معروفتان را ميزنيد که آب معدني قيمتش بيشتر از بنزين است؟
بله. الان 9 ليتر آب معدني اگر گفتي چند است؟ سههزارو900 تومان. 9 ليتر بنزين هم تقريبا اين قيمت است.
تا وقتي مصرف انرژي صنايع از سويي بالاست و از طرفي هم ميل مردم براي دريافت يارانه بالا و بالاتر از همه اين موارد مساله قيمت ارز... اين چرخ همينطوري ميچرخد و افزايش قيمت موجب تحرک در اقتصاد نميشود و مانند کشورهاي آمريکاي لاتين در دهه 70 مدام بايد قيمت بنزين را افزايش داد.
شما خلط مبحث ميکنيد ما ميگوييم چون اين نفت و گاز و بنزين سرمايه است وقتي ميخواهيد بفروشيد هم بايد به حساب سرمايه ريخته شود. اما اگر يک نفر درست پول را خرج نميکند اين توجيه آن نيست که مال را آتش بزنيم. چون او بلد نیست و نميتواند خوب خرج کند آن يک تلاش ديگري ميطلبد اما مال را هم نباید ريخت در جوي يا ريگ بيابان.
مساله مهم ديگر توان بخش خصوصي و اتاق بازرگاني است. بخش خصوصي ايران فقط سر وصدايش زياد است اما قدرت لازم را ندارد وگرنه سهم خودش را از دولت ميگرفت.
دست و پايش را بستند بعد ميگويند شنا کن. شما هم حرفهايي ميزنيد. از زمان قبل از انقلاب دست بخش خصوصي را بستهاند. اگر ميخواهيم بخش خصوصي درست راه بیندازيم بايد مثل ماهاتير محمد عمل کنيم. ما هيچ راهي نداريم اقتصاد با هر اسمي غير از توليد و کار وکوشش فقط يک اقتصاد ربوي وتورمي است.
خب با اين جايگاه چه تضميني وجود دارد که در اين مرحله افزايش قيمت بنزين بتواند سهمش را بگيرد؟ باز گرانتر ميشود و بخش خصوصي بينصيب.
آقا جان، اينها ميگويند بخش خصوصي، بخش خصوصي. به ما ميگويند بيايید در فروش نفت به ما کمک کنيد بعد ما فرمول ميدهيم که چه و چه بايد کرد فرمول را از ما ميگيرند ميدهند به يکي که پول نفت مملکت را برداشته، فرار کرده و رفته است.
فرمولتان چه بود؟
ما گفتيم اينهايي که از دولت بهطور کلي در همه بخشها طلب دارند حدود 40ميليارد دلار است. گفتيم به جاي طلب به اينها نفت بدهيد که بروند در بازارهاي جهاني بفروشند. کمکم هم بدهيد مثلا از روزي 30هزار بشکه شروع کنيد اگر ديديد توانمند است بيشتر بهش بدهيد.
فروش نفت خيلي پيچيده است اينطوري که شلخته بازار ميشد...
هيچ هم نميشد. الان اين دلالها که دست سوم نفت ايران را معامله ميکنند مگر کي هستند؟ از مريخ آمدهاند؟ يک کسي که براي وزارت نفت توانسته اينقدر کار کند که دوهزارميلياردتومان طلبکار است حتما اينقدري هوش و سوادش را دارد که نفت هم بفروشد. البته اگر بگذاريد.
کسي که طلب دارد براي کار پيمانکارياش طلب دارد، فروش نفت خيلي تخصصي است.
ببين متوسط هوش آدمهاي پيمانکار و بخش خصوصي درجه يک ما از متوسط هوش کارمندهاي شرکت نفت قطعا بالاتر است اين را حتما لحاظ کن. بحث سواد هم خيلي مهم است. يک نفري را فرستادند برود رييس اوپک شود که انگليسي بلد نيست، از راست به چپ ميخواند بعد تو ببين افشار! ، همين آدم تصميم ميگرفت که نفت ايران را کي بفروشد کجا بفروشد و چه وچه. من ميگویم کسيکه «استکر» پالايشگاه ميسازد بدون شک ميتواند پيچيدگي فروش نفت را هم مديريت کند. ضمن اينکه طلبش را از دولت ميگيرد. اگر شما طلب اين را ندهيد سال ديگر اين نميتواند استکر بسازد و بايد یک خارجي بيايد برایمان بسازد.
به هر حال، سرمايه ملي را نميشود به راحتي دست کسي داد.
بله حتما بايد از کسي که ميخواهد نفت بفروشد اسناد مثبتهگرفته شود و از اول محمولههاي کوچک تحويلش داد تا بعد که رشد کرد بيشتر بتواند معامله کند.
قبول کنيد فسادبرانگيز ميشود مگر اينکه يک شکل منسجم وسازمان داده شده باشد.
الان اينطوري شده که يک عده پول نفت را ميبرند در حسابهاي خودشان يک عده هم در داخل از دولت طلب دارند. کارخانه صفا که لولههاي نفت وگاز را ميسازد هفتهزار نفر نيرو دارد، اما شش ماه نتوانسته حقوق بدهد.
خب اينکه سازوکار ديگري دارد نه اينکه فروش نفت را بدهيم دست بخش خصوصي فقط چون از دولت طلب دارد.
من ميگويم بورس نفت را بدهيم به همين شرکتها.
همين اسناد مثبته که اشاره کرديد، الان ما شرکتي داريم که بتواند ضمانتنامه يک نفتکش را بدهد؟
نه نداريم. بانکها هم نميتوانند اصلا چنين ضمانتنامهاي را صادر کنند. الان اگر کسي باشد که به اندازه قيمت يک نفتکش ملک و سند در شميران داشته باشد و بخواهد ضمانتنامه از بانک بگيرد، نميتواند. چون بانک فقط ضمانتنامه ريالي بلد است صادر کند و اين را بلد نيست که تبديل به ضمانتنامه دلاري کند. اما حرف من اين است که دولت به اينها بدهکار است و ديگر ضمانتنامه نميخواهد. شما به اين بدهي داري به جاي بدهیهایت به اينها نفت بده.
همه اينها که طلبکارهاي وزارت نفت نيستند، از دولت طلب دارند.
بله اين 40ميليارد دلار از دولت است. نفت که براي وزارت نفت نيست که...
اما اين وزارتخانه بايد بدهي ديگر بخشها را بدهد؟
درآمد نفت ميرود در خزانه کشور. همين خزانه هم به اين شرکتها، بدهکار است. خب بهجاي بدهيشان نفت تحويلشان ميداديد الان از دل اينها يک چند تا معاملهگر نفتي خوب درميآمد که براي کشور سرمايه بود تحريمها را هم با اين روش بهتر ميشد دور زد. اینها که بهتر از [...] هستند.
البته وزارت نفت، معامله با اين آقا را تکذيب کرد.
آنکه مجبور بود اين کار را بکند. من ميدانم که حداقل 300ميليون دلار را بالا کشيده همين آقا. شما که با اين آزمايش کرديد، با طلبکارهاي خودت هم اين کار را ميکردي. دولت اجازه قانوني دارد که بدهيهايش را با اموالش متعادل کند. اين چيزي که من ميگويم اصلا غيرقانوني نيست.
ته سخن شما اين است که چرا به اين آقا نفت داديد به ما ولي نداديد، اينطور نيست؟
نه من ميگويم که شما بدهکار بودي و بايد اين بدهيها را پرداخت ميکردي. قانون هم بهشما اين اجازه را داده است که بدهيها را با اموالت تهاتر کني. خب از نفت چه اموالي بهتر؟ اينها نشستند که نفت را بفروشند دلارش را به ريال تبديل کنند، بعد به طلبکاران بدهند که نه آن را دادند نه خود نفت را. شما تعجب نميکنيد که بالاترين بدهيهاي دولتي در بخش انرژي کشور است!؟ يعني تمام شرکتهايي که براي نفت و نيرو کار ميکنند بايد زمين بخورند. مثل اينکه يک دستي در کار باشد. آقا بعضي ميخواهند کاري کنند که خوشحالي آتاتورکها، وهابيها و صهیونيستها بيشتر شود.
اصلا خود صادرات نفت اين روزها مساله مهمي شده است. به نظرتان اين ميزان که در بودجه آمده است ميتوانيم صادرات کنيم؟
شايد بتوانيم. اما مهم اين است که بتوانيم پولش را بگيريم و به داخل بياوريم. فکر کنم نهايتا روزي 500هزار بشکه را بتوانيم پولش را بگيرم. اين در حالي است که قرار بود 5/14درصد از درآمد نفت به خود شرکت نفت اختصاص يابد. با اين ميزان درآمد که وزارت نفت نميتواند خرج توسعه بکند. هزينه جاري چاههاي نفت هم در نميآید، بعد اگر اين هزينه صورت نگيرد افت توليد خيلي بيشتر از زماني است که به طور معمول شما افت داريد.
البته يک نکته مثبت ميتواند داشته باشد، آن هم اينکه خوشبختانه الان درآمد ارز نفتمان آمده پايين و درآمدهاي بسيار بالايي ميتوانيم در داخل داشته باشيم، به شرطي که پول فروش گاز و نفت و برق به حساب سرمايه برود، نه مثل اب باشه که بريزيم روي خاک بيابان.
يعني براي مقابله با تحريم، قيمتها را در داخل بالا ببريم؟
ما روزانه يکميليونوهشتصدهزار بشکه نفت مصرف داخلي مان است. از طرفي هم روزي 500ميليون مترمکعب گاز که ميفروشيم، سر جمع با آن ميزان نفت ميشود روزانه 5/5ميليون بشکه نفت روزانه. خب اين را ضربدر ريال شود ميشود درآمد که بايد برود در حساب سرمايه. ما الان گاز ميفروشيم چيزي به خود شرکت گاز براي سرمايهگذارياش نميدهند. تازه کميسيون تلفيق تصويب کرده که از هر متر مکعب 10 تومنش را بدهند به شرکت گاز.
خب افزايش قيمت گاز براي صنايع، موجب رکود بيشتر و بالا رفتن هزينههاي توليد را ميشود.
براي صنايع، بايد ارزان باشد. قيمت گاز در ايران بايد مانند قيمت گاز در عربستان باشد. هرکس ميگويد قيمت گاز براي توليد و کارخانهها بايد اندازه قيمت ترکيه باشد، بايد محاسبه شود. بايد برود حقوقش را از ترکيه بگيرد، برود حقوقش را از عربها بگيرد، چون در واقع کارمند آنهاست. قيمت گاز براي صنايع، منطقهاي است و قيمت بينالملي براي گاز وجود ندارد مثل نفت نيست که...
قبلا ميگفتيد کسي که در «سرخس» است بايد گازگران بخرد هر صدکيليومتر 10 تومان بايد بيشتر بدهد.
بله آنجا منظورم اين بود که مابهالتفاوت توليد تا محل مصرف بايد محاسبه شود. مصرفکننده پول حملش را بدهد. کسي که در اصفهان گاز مصرف ميکند نبايد قيمتش با عسلويه يکي باشد.
و اينطوري گازآباد درست ميشود؟
بله. ما بايد ايران را تبديل کنيم به گازآباد. بايد در مثلث بندرعباس برازجان و عسلويه تمرکز صنايع انرژي برقرار کنيم وکارخانههاي سيمان و نيروگاههاي برق. کساني که روزانه 44ميليون مترمکعب گاز را فلر ميکنند و مفت مفت ميسوزانند بهتر است در مورد مقايسه قيمت گاز در ايران و ترکيه سخن نگويند.
شرق: محضر گرمي دارد. نميشود ساعتي با او نشست و خاطرهاي بانمک از او نياموخت. اما سختمصاحبه است. منبر و خطابهباز خوبي است اما حتما بايد وسط جملاتش ورود کرد و بحث را به دست گرفت وگرنه «شمساردکاني» توانايي اين را دارد يک ساعت يکنفس سخن بگويد. پرسيدم آقاي دکتر چرا بخش خصوصي فقط سروصداست و نميتواند حق و سهم خود را از دولت بگيرد؟ زد به دل تاريخ و از هفتاد سال اقتصاد دولتي ايران سخن گفت. در ابتدا سوال اين بود شما از مدافعان افزايش قيمت بنزين بوديد، با اين وضعيت پيشآمده باز هم از نظرات خود دفاع ميکنيد؟ گفتوگو با رييس «دفتر انرژي» اتاق بازرگاني ايران در دفتر سنديکاي برق ايران صورت گرفت.
سال 88 در گفتوگويي، مهمترين اتفاق اقتصادي ايران را به روز و بازاريکردن قيمت حاملهاي انرژي برشمرديد. آنجا معتقد بوديد که بهترين راه کاهش مصرف سوخت، اعمال سياست قيمتي است اما اين اتفاق هم رخ داد و باز روند رشد مصرف، صعودي شده است و ضمن اينکه تخصيص منابع آنگونه نشد که توليدکنندگان و حتي مصرفکنندگان راضي باشند. هنوز به نظرتان سياست قيمتي براي کنترل مصرف بنزين درست است؟ يا درست بود؟
نقطه کليدي بحث من اين بود که نفت و گاز و حاملهاي انرژي، سرمايه هستند و بايد درآمد حاصل از آن در حساب سرمايه ريخته شود، درآمد بالارفتن قيمت براي کاهش مصرف، يک طرف داستان بود مهم اما اين بخش حساب سرمايه بودنش بود. من هرگز نگفتم پول «يارانه» را اينطوري توزيع کنند. اين مدل که اجرا شد مثل اين است که آب را بريزيد توي ريگ بيابان. همانجا هم گفته بودم که قيمت بنزين ترکيه 10 برابر ايران است حالا جنس ترک بازار ايران را پر کرده يا جنس ايراني بازار ترک را پر کرده است؟ همان موقع ما ميگفتيم ارزان فروشي سرمايه، اشتباه است. مکانيسم افزايش قيمت بنزين با سازوکارهاي ديگري است که ما فکر کرده بوديم آنها درست است. وقتي بچه را صبح زود از خواب ناز بيدارش ميکني که برود مدرسه، اگر قرار نيست برود مدرسه خب بگذار بخوابد.
و گويا بچه نرفت مدرسه...
(ميخندد) پيشنهاد ما در اتاق اين بود که در سال اول، 50درصد درآمد حاصل افزايش قيمت حاملهاي انرژي را بدهيم به توليد، 50درصد بقيه را نصفش را بدهيم به نيازهاي بين نسلي... چون سرمايه ملي سرمايهاي بين نسلي است. مثل مدرسه و دانشگاه، آدم پرورش بدهيم. 25درصد هم بين مردم توزيع کنيم که آن هم بايد بين دهکهاي پايين توزيع ميشد. بعد هر سال پنجدرصد از اينها کم کنيم بدهيم به توليد تا بعد از پنج سال به صد برسيم. ولي اينطوري نشد و سرمايه ملي ايران هدر رفت و موجب خوشحالي دشمنان ما شد. هدف تحريمها کاهش اشتغال، ایجاد نارضايتي و ناکارآمدسازي سيستم در ايران بود که با بيتدبيري داخلي، بخشي از اهداف آنان برآورده شد. رهبری گفته بود ما 1404 ميخواهيم اول منطقه در اقتصاد و پيشرفت باشيم با اين مدلي که اينها رفتار کردند برخلاف خواست و اراده ايشان عمل شد.
البته اين مشکل، ريشه تاريخي دارد. ريشهاش همين است که پول نفت، در واقع درآمد سرمايه دست دولت است. وقتي قانون برنامه در سال 1327 تصويب شد يک عدهاي دنبال اين بودند که در عرض هفت سال کل درآمد نفت را تخصيص دهيم به سازمان برنامه که پروژههاي عمراني را انجام دهد. اين مساله مصادف شد با نهضت مليشدن نفت و اولويت مليشدن صنعت نفت مورد توجه قرار گرفت و اين آرزو که کل درآمد نفت را به حساب سرمايه ببريم محقق نشد. دولت ملي هم چگونگي سرمايهگذاري از پول نفت را زياد جدي نگرفت.
البته خب بخش عمدهاي از دولت ملي مصادف شد با تحريم خريد نفت ايران...
بله دولت ملي اصلا خبر نداشت که ما را از بازار نفت بيرون کردند و دنيا شش ماه آخر، ديگر در مذاکرات جدياش نميگرفت. وقتي ما شرکت ملي نفت ايران را درست کرديم، شد شرکت نفت دولتي ايران که حق داشت درآمد نفت را در دست بگيرد و به دولت بدهد تا خرج اتيناي روزانهاش کند. در واقع ما نفت را «ملي» نکرديم «دولتي» کرديم. اگر اوراق مشارکت شرکت ملي نفت بين مردم توزيع ميشد و چهارميليون ايراني سهامدار شرکت نفت ميشدند کودتا موفق نميشد. بعد هم شرکت نفتي که چهارميليون سهامدار داشته باشد ميدانست چطور بايد منافعش را حداکثري کند و نميگذاشت نفت ايران سه سال تحريم شود... بعد از کودتا، 18ماه طول کشيد تا اولين محموله نفتي ايران دوباره صادر شد. کويت و عراق و ونزوئلا، جاي ايران را گرفته بودند. از اين روز، دولت آيزنهاور هر ماه 10ميليون دلار صدقهسري ميداد به دولت زاهدي که سرپا بماند متاسفانه الان باز ما را از بازار نفت دنيا خارج کردند و تا 10سال ديگر هم برنميگرديم. پول نفت هم ديگر به اندازه کافي وجود ندارد.
دولت احمدينژاد در دور اول سياست تثبيت قيمتها را داشت حتي مجلس که افزايش قيمت بنزين و گازوييل را تصويب کرد مخالفت کرد و اجرا نکرد اما در دولت دوم که دچار کاهش درآمدهاي نفتي شد رو به سياست افزايش قيمت حاملهاي انرژي آورد، فکر نميکنيد اين تئوري سياست قيمتي که شما و اقتصاددانهاي بازارگرا دنبال ميکردید اين فضا را براي دولت مهيا کرد؟
از حرف خوب که همهجا و اوقات سوءاستفاده شده است. بايد مجلس نظارت ميکرد که قانون، درست اجرا شود. بايد جلويش را ميگرفت که نگرفت. الان خودشان از همه بيشتر ناراحتند. خب از روز اول بايد فکر اين روزها را ميکرديد. اگر 30درصد سهم توليد را داده بود و سالانه 10درصد را اضافه کرده بود الان رسيده بود به 60درصد. اثرات تورمي امروز را هم نداشتيم. بنده ميگويم بد عملکردن يک کاري موجب زير سوالرفتن اصل و فلسفه آن کار که نميشود. ميشود؟ به نظر شما؟
اما توجهي به اين نشد که صنعت و توليد در ايران خيلي پرمصرف است. همين خودروهايي که توليد ميکنيم بالاي 10ليتر مصرف سوختشان است.
اينها حرفهايي است که ما همان موقع زديم.
کمتر زديد. بيشتر بر افزايش قيمت تاکيد داشتيد.
شما بروید توي سايت «اتاق بازرگاني» ببينید که مقالاتش موجود است.
بحث من تاکيد و تمرکز است.
شما روزنامهنگارها معذوريت داريد در چاپ کردن همه حرفها.
آخر اين از جنس مسايلي نيست که شامل محدوديت باشد.
قبل از آن شما مراجعه کنید به مقالاتي که راجع به «گازآباد» و «توليد ملي» نوشتم، ببينید چه نکاتي در آنها آمده است.
و اينها چاپ شدند؟
بله. خودتان فکر کنم 10 سال پيش در دنيای اقتصاد چاپ کردي.
بله 10 سال پيش. خدا را شکر ثابت شد ما معذوريت نداشتيم.
من هم يک جا نگفتم که پول نفت و بنزين را اين مدلي توزيع کنيم. متاسفانه اين سري هم نتوانستيم بودجه را غيرنفتياش کنيم و اساس بودجه بر اين قرار است: ميزان صادرات نفت ضربدر قيمت نفت ضربدر قيمت دلار و آخر هم تبديل به ريال.
ما همان سال براي شروع هدفمندي مجلس که رفته بوديم، همينها را گفتيم که تخصيص درآمد سرمايه بايد به حساب سرمايه برود. مجلسيها هم موافق بودند ميگفتند 50درصدش را بدهيم به حساب سرمايه. ولي خب، آقايان وقتي شما همان ماه اول ديديد که درآمد به حساب سرمايه نرفت، بايد جلويش را ميگرفتيد. بايد نامه مينوشتيد به مقاممعظمرهبري که «آقا» داستان اينطوري است و اينها دارند خلاف انجام ميدهند. آقايان مجلسي، چرا شما ايستاديد، تماشا کرديد؟ هدفمندي يارانهها را برنامهاي ميدانستیم براي حصول به ايران چشمانداز 20ساله، حصول به ايران 1404. اما وقتي رفيقمان ميگويد من برنامه را قبول ندارم چه بايد کرد؟ بايد مثل خودش به وی ميگفتند تو چه کارهاي که برنامه را قبول نداري؟
پس قبول داريد سياست افزايش قيمت بنزين در ايران شکست خورد؟
سياست افزايش قيمت بنزين در هزينهکردن شکست خورد. چرا؟ چون درآمد حاصل از هدفمندي به حساب سرمايه نرفت و ريخته شد در بيابان.
به سال 88 برگرديم باز هم همين توصيهها را داريد؟
مگر ما حرف بدي زديم؟ بد اجرا شد.
خب الان به خاطرگرانشدن ارز باز بايد بنزين گران شود تا به قيمت «فوب» خليجفارس، نزديک شود.
بايد اين را به صورت يک «پکيج» ديد تا افزايش دهيم و بعد آن را بايد ببريم درحساب سرمايه، نه اينکه بريزيم در بودجه جاري و خودپرداز مردم. اين بعد از يک دوره زماني تبديل ميشود به «توليد ناخالص ملي» و «اشتغال». بنابراين ما ميگوييم که قيمتهاي حاملهاي انرژي را به قيمتهاي مناسب برسانيد و آن را در حساب سرمايه بريزيد تا توليد ملي رشد کند.
پس باز توصيه به افزايش قيمت ميکنيد؟
خدا کند اين سري کهگران شد پول به جاي درست هدايت شود و به توليد برسد. براي پايينآوردن مصرف هم که شما مطرح ميکنيد، من چهار سال پيش مقالهاش را نوشتم که بياييد با توليدکنندههاي لوازم انرژيبر وارد مذاکره شويد که مثلا يکميليون ماشين لباسشويي توليد کن اما مصرف انرژيات را ازB برسان بهA. بعد هم به مردم قسطي بفروشيم. اينطوري هم به مردم کمک شده است هم مصرف انرژي کشور را پايينتر آورديم. من فرمول اين را درآوردم و با وزارت صنايع چند جلسه گذاشتم اما آخر سر فهميدم اينها اصلا از خودشان اختياري ندارند و مدام دور خودشان ميچرخند. الان هم معتقدم اگر دوباره ميخواهيم بنزين راگران کنيم چون در دور اول سهم توليد را ندادیم، برگرديم به همان فرمول، يعني نصف درآمد را بدهيم به توليد نه 30درصد آن را. سالي هم 10درصد به سهم توليد اضافه کنيم. اينکه مردم فقيرند به خاطر اين است که توليد ندارند.
الان باز هم براي توجيه قيمت آن مثال معروفتان را ميزنيد که آب معدني قيمتش بيشتر از بنزين است؟
بله. الان 9 ليتر آب معدني اگر گفتي چند است؟ سههزارو900 تومان. 9 ليتر بنزين هم تقريبا اين قيمت است.
تا وقتي مصرف انرژي صنايع از سويي بالاست و از طرفي هم ميل مردم براي دريافت يارانه بالا و بالاتر از همه اين موارد مساله قيمت ارز... اين چرخ همينطوري ميچرخد و افزايش قيمت موجب تحرک در اقتصاد نميشود و مانند کشورهاي آمريکاي لاتين در دهه 70 مدام بايد قيمت بنزين را افزايش داد.
شما خلط مبحث ميکنيد ما ميگوييم چون اين نفت و گاز و بنزين سرمايه است وقتي ميخواهيد بفروشيد هم بايد به حساب سرمايه ريخته شود. اما اگر يک نفر درست پول را خرج نميکند اين توجيه آن نيست که مال را آتش بزنيم. چون او بلد نیست و نميتواند خوب خرج کند آن يک تلاش ديگري ميطلبد اما مال را هم نباید ريخت در جوي يا ريگ بيابان.
مساله مهم ديگر توان بخش خصوصي و اتاق بازرگاني است. بخش خصوصي ايران فقط سر وصدايش زياد است اما قدرت لازم را ندارد وگرنه سهم خودش را از دولت ميگرفت.
دست و پايش را بستند بعد ميگويند شنا کن. شما هم حرفهايي ميزنيد. از زمان قبل از انقلاب دست بخش خصوصي را بستهاند. اگر ميخواهيم بخش خصوصي درست راه بیندازيم بايد مثل ماهاتير محمد عمل کنيم. ما هيچ راهي نداريم اقتصاد با هر اسمي غير از توليد و کار وکوشش فقط يک اقتصاد ربوي وتورمي است.
خب با اين جايگاه چه تضميني وجود دارد که در اين مرحله افزايش قيمت بنزين بتواند سهمش را بگيرد؟ باز گرانتر ميشود و بخش خصوصي بينصيب.
آقا جان، اينها ميگويند بخش خصوصي، بخش خصوصي. به ما ميگويند بيايید در فروش نفت به ما کمک کنيد بعد ما فرمول ميدهيم که چه و چه بايد کرد فرمول را از ما ميگيرند ميدهند به يکي که پول نفت مملکت را برداشته، فرار کرده و رفته است.
فرمولتان چه بود؟
ما گفتيم اينهايي که از دولت بهطور کلي در همه بخشها طلب دارند حدود 40ميليارد دلار است. گفتيم به جاي طلب به اينها نفت بدهيد که بروند در بازارهاي جهاني بفروشند. کمکم هم بدهيد مثلا از روزي 30هزار بشکه شروع کنيد اگر ديديد توانمند است بيشتر بهش بدهيد.
فروش نفت خيلي پيچيده است اينطوري که شلخته بازار ميشد...
هيچ هم نميشد. الان اين دلالها که دست سوم نفت ايران را معامله ميکنند مگر کي هستند؟ از مريخ آمدهاند؟ يک کسي که براي وزارت نفت توانسته اينقدر کار کند که دوهزارميلياردتومان طلبکار است حتما اينقدري هوش و سوادش را دارد که نفت هم بفروشد. البته اگر بگذاريد.
کسي که طلب دارد براي کار پيمانکارياش طلب دارد، فروش نفت خيلي تخصصي است.
ببين متوسط هوش آدمهاي پيمانکار و بخش خصوصي درجه يک ما از متوسط هوش کارمندهاي شرکت نفت قطعا بالاتر است اين را حتما لحاظ کن. بحث سواد هم خيلي مهم است. يک نفري را فرستادند برود رييس اوپک شود که انگليسي بلد نيست، از راست به چپ ميخواند بعد تو ببين افشار! ، همين آدم تصميم ميگرفت که نفت ايران را کي بفروشد کجا بفروشد و چه وچه. من ميگویم کسيکه «استکر» پالايشگاه ميسازد بدون شک ميتواند پيچيدگي فروش نفت را هم مديريت کند. ضمن اينکه طلبش را از دولت ميگيرد. اگر شما طلب اين را ندهيد سال ديگر اين نميتواند استکر بسازد و بايد یک خارجي بيايد برایمان بسازد.
به هر حال، سرمايه ملي را نميشود به راحتي دست کسي داد.
بله حتما بايد از کسي که ميخواهد نفت بفروشد اسناد مثبتهگرفته شود و از اول محمولههاي کوچک تحويلش داد تا بعد که رشد کرد بيشتر بتواند معامله کند.
قبول کنيد فسادبرانگيز ميشود مگر اينکه يک شکل منسجم وسازمان داده شده باشد.
الان اينطوري شده که يک عده پول نفت را ميبرند در حسابهاي خودشان يک عده هم در داخل از دولت طلب دارند. کارخانه صفا که لولههاي نفت وگاز را ميسازد هفتهزار نفر نيرو دارد، اما شش ماه نتوانسته حقوق بدهد.
خب اينکه سازوکار ديگري دارد نه اينکه فروش نفت را بدهيم دست بخش خصوصي فقط چون از دولت طلب دارد.
من ميگويم بورس نفت را بدهيم به همين شرکتها.
همين اسناد مثبته که اشاره کرديد، الان ما شرکتي داريم که بتواند ضمانتنامه يک نفتکش را بدهد؟
نه نداريم. بانکها هم نميتوانند اصلا چنين ضمانتنامهاي را صادر کنند. الان اگر کسي باشد که به اندازه قيمت يک نفتکش ملک و سند در شميران داشته باشد و بخواهد ضمانتنامه از بانک بگيرد، نميتواند. چون بانک فقط ضمانتنامه ريالي بلد است صادر کند و اين را بلد نيست که تبديل به ضمانتنامه دلاري کند. اما حرف من اين است که دولت به اينها بدهکار است و ديگر ضمانتنامه نميخواهد. شما به اين بدهي داري به جاي بدهیهایت به اينها نفت بده.
همه اينها که طلبکارهاي وزارت نفت نيستند، از دولت طلب دارند.
بله اين 40ميليارد دلار از دولت است. نفت که براي وزارت نفت نيست که...
اما اين وزارتخانه بايد بدهي ديگر بخشها را بدهد؟
درآمد نفت ميرود در خزانه کشور. همين خزانه هم به اين شرکتها، بدهکار است. خب بهجاي بدهيشان نفت تحويلشان ميداديد الان از دل اينها يک چند تا معاملهگر نفتي خوب درميآمد که براي کشور سرمايه بود تحريمها را هم با اين روش بهتر ميشد دور زد. اینها که بهتر از [...] هستند.
البته وزارت نفت، معامله با اين آقا را تکذيب کرد.
آنکه مجبور بود اين کار را بکند. من ميدانم که حداقل 300ميليون دلار را بالا کشيده همين آقا. شما که با اين آزمايش کرديد، با طلبکارهاي خودت هم اين کار را ميکردي. دولت اجازه قانوني دارد که بدهيهايش را با اموالش متعادل کند. اين چيزي که من ميگويم اصلا غيرقانوني نيست.
ته سخن شما اين است که چرا به اين آقا نفت داديد به ما ولي نداديد، اينطور نيست؟
نه من ميگويم که شما بدهکار بودي و بايد اين بدهيها را پرداخت ميکردي. قانون هم بهشما اين اجازه را داده است که بدهيها را با اموالت تهاتر کني. خب از نفت چه اموالي بهتر؟ اينها نشستند که نفت را بفروشند دلارش را به ريال تبديل کنند، بعد به طلبکاران بدهند که نه آن را دادند نه خود نفت را. شما تعجب نميکنيد که بالاترين بدهيهاي دولتي در بخش انرژي کشور است!؟ يعني تمام شرکتهايي که براي نفت و نيرو کار ميکنند بايد زمين بخورند. مثل اينکه يک دستي در کار باشد. آقا بعضي ميخواهند کاري کنند که خوشحالي آتاتورکها، وهابيها و صهیونيستها بيشتر شود.
اصلا خود صادرات نفت اين روزها مساله مهمي شده است. به نظرتان اين ميزان که در بودجه آمده است ميتوانيم صادرات کنيم؟
شايد بتوانيم. اما مهم اين است که بتوانيم پولش را بگيريم و به داخل بياوريم. فکر کنم نهايتا روزي 500هزار بشکه را بتوانيم پولش را بگيرم. اين در حالي است که قرار بود 5/14درصد از درآمد نفت به خود شرکت نفت اختصاص يابد. با اين ميزان درآمد که وزارت نفت نميتواند خرج توسعه بکند. هزينه جاري چاههاي نفت هم در نميآید، بعد اگر اين هزينه صورت نگيرد افت توليد خيلي بيشتر از زماني است که به طور معمول شما افت داريد.
البته يک نکته مثبت ميتواند داشته باشد، آن هم اينکه خوشبختانه الان درآمد ارز نفتمان آمده پايين و درآمدهاي بسيار بالايي ميتوانيم در داخل داشته باشيم، به شرطي که پول فروش گاز و نفت و برق به حساب سرمايه برود، نه مثل اب باشه که بريزيم روي خاک بيابان.
يعني براي مقابله با تحريم، قيمتها را در داخل بالا ببريم؟
ما روزانه يکميليونوهشتصدهزار بشکه نفت مصرف داخلي مان است. از طرفي هم روزي 500ميليون مترمکعب گاز که ميفروشيم، سر جمع با آن ميزان نفت ميشود روزانه 5/5ميليون بشکه نفت روزانه. خب اين را ضربدر ريال شود ميشود درآمد که بايد برود در حساب سرمايه. ما الان گاز ميفروشيم چيزي به خود شرکت گاز براي سرمايهگذارياش نميدهند. تازه کميسيون تلفيق تصويب کرده که از هر متر مکعب 10 تومنش را بدهند به شرکت گاز.
خب افزايش قيمت گاز براي صنايع، موجب رکود بيشتر و بالا رفتن هزينههاي توليد را ميشود.
براي صنايع، بايد ارزان باشد. قيمت گاز در ايران بايد مانند قيمت گاز در عربستان باشد. هرکس ميگويد قيمت گاز براي توليد و کارخانهها بايد اندازه قيمت ترکيه باشد، بايد محاسبه شود. بايد برود حقوقش را از ترکيه بگيرد، برود حقوقش را از عربها بگيرد، چون در واقع کارمند آنهاست. قيمت گاز براي صنايع، منطقهاي است و قيمت بينالملي براي گاز وجود ندارد مثل نفت نيست که...
قبلا ميگفتيد کسي که در «سرخس» است بايد گازگران بخرد هر صدکيليومتر 10 تومان بايد بيشتر بدهد.
بله آنجا منظورم اين بود که مابهالتفاوت توليد تا محل مصرف بايد محاسبه شود. مصرفکننده پول حملش را بدهد. کسي که در اصفهان گاز مصرف ميکند نبايد قيمتش با عسلويه يکي باشد.
و اينطوري گازآباد درست ميشود؟
بله. ما بايد ايران را تبديل کنيم به گازآباد. بايد در مثلث بندرعباس برازجان و عسلويه تمرکز صنايع انرژي برقرار کنيم وکارخانههاي سيمان و نيروگاههاي برق. کساني که روزانه 44ميليون مترمکعب گاز را فلر ميکنند و مفت مفت ميسوزانند بهتر است در مورد مقايسه قيمت گاز در ايران و ترکيه سخن نگويند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.