|

تمدید تحریم‌ها به ضرر ایران است؟

نعمت احمدی- حقوق‌دان

در هفته‌های پایانی ریاست‌جمهوری باراک حسین اوباما، سنای آمریکا با 99 رأی موافق و بدون رأی مخالف طرح قانونی‌شده تحریم‌های ایران، معروف به داماتو را برای یک دوره 10ساله دیگر تمدید کرد. برابر این مصوبه شرکت‌هایی که در صنایع نفت و گاز ایران بیش از 20‌ میلیون دلار سرمایه‌گذاری کنند، مورد تحریم بانکی آمریکا قرار خواهند گرفت. قانون داماتو که در زمان بیل کلینتون، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، تصویب شد، سیمای سرمایه‌گذاری در حوزه نفت و گاز ایران را به‌کلی دگرگون کرد و باعث ترک شرکت‌های مهم نفتی از قبیل توتال از ایران شد و صحنه را برای شرکت‌های نه‌چندان معتبر آسیایی به‌ویژه چینی باز گذاشت. ایران کوشید با تشکیل شرکت پتروپارس راه‌حل حقوقی برای سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی پیدا کند. شرکت پتروپارس که در لندن ثبت شده بود به‌عنوان شرکت واسطه درصدد برآمد قانون داماتو را دور بزند که چنین نشد. قانون داماتو صنعت نفت ایران را تا اندازه‌ای به حاشیه راند و دولت سابق هم با شعارهای خود بر خاکستری‌کردن فضای نفتی افزود. حضور دولت اعتدال و مدیریت نفتی مهندس زنگنه که در دنیای نفتی شخصیتی قاطع و قدرتمند شناخته می‌شود، باعث شد او در همان روزهای اول ورود مجدد به ساختمان وزارت نفت با قاطعیت تأکید کند ایران باید سهم خود را به میزان قبل از تحریم‌ها به دست بیاورد؛ حتی اگر نفت به بشکه‌ای 20 دلار برسد. این کلام وزیر کارساز شد و بعد از سه‌سال‌و چند ماه از آن روز سرانجام در وین وزرای نفتی اوپک پذیرفتند که هم تولید نفت را برای تعادل بازار کم کنند و هم به ایران اجازه دهند تولید خود را تا سقف قبل از تحریم‌ها یعنی حدود چهار ‌میلیون بشکه در روز افزایش دهد. وقتی با وجود اعتبار قانون داماتو ایران توانست بر مشکلات سر راه خود درباره میزان استخراج و فروش و بازاریابی نفت فائق آید، بدون اینکه مشمول قانون داماتو شود، تمدید این قانون چه ثمری آن‌هم بعد از فضای مطلوب به‌دست‌آمده متعاقب امضای برجام خواهد داشت؟ تغییر دولت در آمریکا تأثیری در نگاه آمریکاییان نخواهد داشت. می‌دانیم حتی اگر خانم کلینتون هم برنده انتخابات می‌شد، با انقضای مهلت قانون تحریم‌ها، مجلس نمایندگان و سنای آمریکا به تمدید مجدد آن رأی می‌داد. حال پرسش این است که اوباما با این قانون چه خواهد کرد؟ براساس روش قانون‌گذاری در آمریکا، طرحی که در مجلس نمایندگان از تصویب نمایندگان می‌گذرد، به سنا ارسال می‌شود و در صورت تصویب سنا برای صدور دستور اجرا به دفتر رئیس‌جمهوری فرستاده می‌شود تا اگر مصوبه را امضا کرد، موقعیت اجرائی به خود بگیرد. رئیس‌جمهوری آمریکا از این اختیار برخوردار است که مصوبه مجلس را وتو کند و در مقابل، نمایندگان مجلس هم از این اختیار برخوردارند که با درخواست «سه‌چهارم» نمایندگان، وتوی رئیس‌جمهوری را ملغی کنند؛ عددی که اوباما می‌داند به‌سادگی به دست نخواهد آمد و اکثریت هم‌حزبی‌های او هم موافق تمدید تحریم‌ها هستند.
تیم مذاکره‌کننده ایرانی که در مذاکراتی نفس‌گیر اتفاقا خوش درخشیدند و اجازه ندادند ایرانی تهدید شود و دستاوردی قابل احترام در مصاف با شش کشور بزرگ و قدرتمند جهانی و سازمان ملل نصیب ایران کنند، به موضوع قانون داماتو هم توجه داشتند. آنان ذیل بندهای 21 به ویژه قسمت‌های 9 تا 12 این بند در برجام و در قسمت 19 این بند، لغو دستورهای اجرائی را به‌عنوان تعهد آمریکا در متن برجام آورده‌اند که با دستور رئیس‌جمهوری آمریکا باراک اوباما لازم‌الاجرا شده‌اند. می‌دانیم مذاکرات منتهی به تصویب برجام فقط مربوط به تحریم‌های اتمی به ویژه قطع‌نامه‌های شورای امنیت سازمان ملل بود و اشاره طرف غربی به همین موضوع است. اینکه تحریم‌های موضوع قانون داماتو ربطی به فعالیت‌های اتمی ایران ندارد و در زمان تصویب این قانون در دولت بیل کلینتون، هنوز فعالیت‌های اتمی ایران مورد ایراد مجامع بین‌المللی و کشورهای دیگر نبود؛ اما صرف‌نظر از این استدلال که موافقان و مخالفانی دارد، به باور نگارنده، دولت جدید آمریکا هم در شرایطی نیست که با تکیه بر قانون تحریم‌ها دست به اقدامی علیه برجام بزند. می‌دانیم ترامپ بدون سابقه اجرائی بر مسند ریاست‌جمهوری تکیه زده است و در ایام فعالیت انتخاباتی، مطالبی درباره ایران و دشمنی و عناد با کشورمان بیان کرد و در انتخاب اعضای کابینه نیز چهره‌هایی که تا امروز انتخاب کرده است، وجهه غالبشان مخالفت با ایران و به‌ویژه با برجام است. با همه این اوصاف آیا ترامپ از نظر مقررات بین‌المللی و شرایط منطقه‌ای قادر خواهد بود برجام را به گفته خود پاره یا حتی در متن برجام تجدیدنظر کند؟ برجام یک توافق بین دولتی یا بهتر بگویم توافق بین ایران و آمریکا نیست که یک طرف به‌راحتی قادر باشد آن را پاره کند. برجام نه اینکه توافق‌نامه بین‌المللی است؛ بلکه برجام در قالب قطع‌نامه شورای امنیت به تصویب رسیده و اتفاقا هر 15 عضو شورای امنیت به آن رأی دادند، رئیس سازمان سیا همین چند روز پیش در مصاحبه با بی‌بی‌سی به‌صراحت ترامپ را مخاطب قرار داد و گفت سابقه ندارد دولت آمریکا توافق‌نامه بین‌المللی را پاره کرده باشد و حتی نقض یک‌طرفه برجام به وسیله رئیس‌جمهوری جدید آمریکا را نوعی دیوانگی دانست. آمریکا یا باید با قبول انزوای شرکای عمده خود ازجمله انگلیس، فرانسه و آلمان و دو کشور مهم روسیه و چین -که در برنامه ترامپ رویکردی جدید با هریک خواهد داشت- با برجام برخورد کند و تبعات بین‌المللی آن را بپذیرد (که به گفته رئیس فعلی سازمان سیا نوعی دیوانگی است) یا باید نظر کشورهای 1+5 را جلب کند. ترامپ حداقل با دو کشور چین و روسیه راه پرمخاطره و حساسی را در پیش دارد. چین مهم‌ترین کشوری است که ترامپ درباره فرار مشاغل و جلب و جذب آنها از سوی آن کشور سخن گفته است. او مدعی است سرمایه‌دارانی که به بهانه ارزان‌بودن نیروی کار، صنایع آمریکایی را به کشورهایی مانند چین برده‌اند؛ یا باید کارخانجات خود را در آمریکا راه‌اندازی کنند یا تعرفه بسیار بالایی را درباره اجناس آمریکایی ساخت خارج بپردازند که در هر دو مورد با مخالفت چین روبه‌رو خواهد شد و طبیعی است ترامپ مسئله مهمی را که باعث پیروزی وی در آمریکا شد، با تغییر برجام عوض نخواهد کرد. درباره روسیه هم شرایط تفاوتی ندارد. بعد از جنگ جهانی دوم این نخستین‌بار است که رئیس‌جمهوری آمریکا خود را دوست رئیس‌جمهوری روسیه می‌داند؛ آن‌هم پوتین که به باور آمریکاییان اشتهای سیری‌ناپذیری برای رسیدن به ابرقدرتی قبل از فروپاشی دارد. وضع سوریه هم بر پیچیدگی روابط آمریکا و روسیه در دوره ترامپ خواهد افزود. اوباما و جان کری هیچ‌گاه نقش و جایگاهی برای بشار اسد در مذاکره با روسیه قائل نبودند؛ اما ترامپ با قبول بشاراسد عمده برنامه خود را به‌اصطلاح بر نابودی داعش که با بشار اسد می‌جنگد، قرار داده و این یعنی قبول دولت بشار اسد و تحصیل حاصل اهداف روسیه در سوریه. حال با فرض شرایط بالا و با وجود اینکه اوباما نه می‌تواند و نه می‌خواهد که قانون تحریم‌های 10 ساله را وتو کند، نباید تمدید آن را به مسئله و موضوعی مهم تبدیل کرد، به باور نگارنده تمدید تحریم‌ها با توجه به موقعیت ایران در عرصه نفت و اوپک و نیز امکان‌نداشتن نقض برجام به وسیله طرف آمریکایی، تأثیری در موقعیت پیروز و موفق ایران نخواهد گذاشت.

در هفته‌های پایانی ریاست‌جمهوری باراک حسین اوباما، سنای آمریکا با 99 رأی موافق و بدون رأی مخالف طرح قانونی‌شده تحریم‌های ایران، معروف به داماتو را برای یک دوره 10ساله دیگر تمدید کرد. برابر این مصوبه شرکت‌هایی که در صنایع نفت و گاز ایران بیش از 20‌ میلیون دلار سرمایه‌گذاری کنند، مورد تحریم بانکی آمریکا قرار خواهند گرفت. قانون داماتو که در زمان بیل کلینتون، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، تصویب شد، سیمای سرمایه‌گذاری در حوزه نفت و گاز ایران را به‌کلی دگرگون کرد و باعث ترک شرکت‌های مهم نفتی از قبیل توتال از ایران شد و صحنه را برای شرکت‌های نه‌چندان معتبر آسیایی به‌ویژه چینی باز گذاشت. ایران کوشید با تشکیل شرکت پتروپارس راه‌حل حقوقی برای سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی پیدا کند. شرکت پتروپارس که در لندن ثبت شده بود به‌عنوان شرکت واسطه درصدد برآمد قانون داماتو را دور بزند که چنین نشد. قانون داماتو صنعت نفت ایران را تا اندازه‌ای به حاشیه راند و دولت سابق هم با شعارهای خود بر خاکستری‌کردن فضای نفتی افزود. حضور دولت اعتدال و مدیریت نفتی مهندس زنگنه که در دنیای نفتی شخصیتی قاطع و قدرتمند شناخته می‌شود، باعث شد او در همان روزهای اول ورود مجدد به ساختمان وزارت نفت با قاطعیت تأکید کند ایران باید سهم خود را به میزان قبل از تحریم‌ها به دست بیاورد؛ حتی اگر نفت به بشکه‌ای 20 دلار برسد. این کلام وزیر کارساز شد و بعد از سه‌سال‌و چند ماه از آن روز سرانجام در وین وزرای نفتی اوپک پذیرفتند که هم تولید نفت را برای تعادل بازار کم کنند و هم به ایران اجازه دهند تولید خود را تا سقف قبل از تحریم‌ها یعنی حدود چهار ‌میلیون بشکه در روز افزایش دهد. وقتی با وجود اعتبار قانون داماتو ایران توانست بر مشکلات سر راه خود درباره میزان استخراج و فروش و بازاریابی نفت فائق آید، بدون اینکه مشمول قانون داماتو شود، تمدید این قانون چه ثمری آن‌هم بعد از فضای مطلوب به‌دست‌آمده متعاقب امضای برجام خواهد داشت؟ تغییر دولت در آمریکا تأثیری در نگاه آمریکاییان نخواهد داشت. می‌دانیم حتی اگر خانم کلینتون هم برنده انتخابات می‌شد، با انقضای مهلت قانون تحریم‌ها، مجلس نمایندگان و سنای آمریکا به تمدید مجدد آن رأی می‌داد. حال پرسش این است که اوباما با این قانون چه خواهد کرد؟ براساس روش قانون‌گذاری در آمریکا، طرحی که در مجلس نمایندگان از تصویب نمایندگان می‌گذرد، به سنا ارسال می‌شود و در صورت تصویب سنا برای صدور دستور اجرا به دفتر رئیس‌جمهوری فرستاده می‌شود تا اگر مصوبه را امضا کرد، موقعیت اجرائی به خود بگیرد. رئیس‌جمهوری آمریکا از این اختیار برخوردار است که مصوبه مجلس را وتو کند و در مقابل، نمایندگان مجلس هم از این اختیار برخوردارند که با درخواست «سه‌چهارم» نمایندگان، وتوی رئیس‌جمهوری را ملغی کنند؛ عددی که اوباما می‌داند به‌سادگی به دست نخواهد آمد و اکثریت هم‌حزبی‌های او هم موافق تمدید تحریم‌ها هستند.
تیم مذاکره‌کننده ایرانی که در مذاکراتی نفس‌گیر اتفاقا خوش درخشیدند و اجازه ندادند ایرانی تهدید شود و دستاوردی قابل احترام در مصاف با شش کشور بزرگ و قدرتمند جهانی و سازمان ملل نصیب ایران کنند، به موضوع قانون داماتو هم توجه داشتند. آنان ذیل بندهای 21 به ویژه قسمت‌های 9 تا 12 این بند در برجام و در قسمت 19 این بند، لغو دستورهای اجرائی را به‌عنوان تعهد آمریکا در متن برجام آورده‌اند که با دستور رئیس‌جمهوری آمریکا باراک اوباما لازم‌الاجرا شده‌اند. می‌دانیم مذاکرات منتهی به تصویب برجام فقط مربوط به تحریم‌های اتمی به ویژه قطع‌نامه‌های شورای امنیت سازمان ملل بود و اشاره طرف غربی به همین موضوع است. اینکه تحریم‌های موضوع قانون داماتو ربطی به فعالیت‌های اتمی ایران ندارد و در زمان تصویب این قانون در دولت بیل کلینتون، هنوز فعالیت‌های اتمی ایران مورد ایراد مجامع بین‌المللی و کشورهای دیگر نبود؛ اما صرف‌نظر از این استدلال که موافقان و مخالفانی دارد، به باور نگارنده، دولت جدید آمریکا هم در شرایطی نیست که با تکیه بر قانون تحریم‌ها دست به اقدامی علیه برجام بزند. می‌دانیم ترامپ بدون سابقه اجرائی بر مسند ریاست‌جمهوری تکیه زده است و در ایام فعالیت انتخاباتی، مطالبی درباره ایران و دشمنی و عناد با کشورمان بیان کرد و در انتخاب اعضای کابینه نیز چهره‌هایی که تا امروز انتخاب کرده است، وجهه غالبشان مخالفت با ایران و به‌ویژه با برجام است. با همه این اوصاف آیا ترامپ از نظر مقررات بین‌المللی و شرایط منطقه‌ای قادر خواهد بود برجام را به گفته خود پاره یا حتی در متن برجام تجدیدنظر کند؟ برجام یک توافق بین دولتی یا بهتر بگویم توافق بین ایران و آمریکا نیست که یک طرف به‌راحتی قادر باشد آن را پاره کند. برجام نه اینکه توافق‌نامه بین‌المللی است؛ بلکه برجام در قالب قطع‌نامه شورای امنیت به تصویب رسیده و اتفاقا هر 15 عضو شورای امنیت به آن رأی دادند، رئیس سازمان سیا همین چند روز پیش در مصاحبه با بی‌بی‌سی به‌صراحت ترامپ را مخاطب قرار داد و گفت سابقه ندارد دولت آمریکا توافق‌نامه بین‌المللی را پاره کرده باشد و حتی نقض یک‌طرفه برجام به وسیله رئیس‌جمهوری جدید آمریکا را نوعی دیوانگی دانست. آمریکا یا باید با قبول انزوای شرکای عمده خود ازجمله انگلیس، فرانسه و آلمان و دو کشور مهم روسیه و چین -که در برنامه ترامپ رویکردی جدید با هریک خواهد داشت- با برجام برخورد کند و تبعات بین‌المللی آن را بپذیرد (که به گفته رئیس فعلی سازمان سیا نوعی دیوانگی است) یا باید نظر کشورهای 1+5 را جلب کند. ترامپ حداقل با دو کشور چین و روسیه راه پرمخاطره و حساسی را در پیش دارد. چین مهم‌ترین کشوری است که ترامپ درباره فرار مشاغل و جلب و جذب آنها از سوی آن کشور سخن گفته است. او مدعی است سرمایه‌دارانی که به بهانه ارزان‌بودن نیروی کار، صنایع آمریکایی را به کشورهایی مانند چین برده‌اند؛ یا باید کارخانجات خود را در آمریکا راه‌اندازی کنند یا تعرفه بسیار بالایی را درباره اجناس آمریکایی ساخت خارج بپردازند که در هر دو مورد با مخالفت چین روبه‌رو خواهد شد و طبیعی است ترامپ مسئله مهمی را که باعث پیروزی وی در آمریکا شد، با تغییر برجام عوض نخواهد کرد. درباره روسیه هم شرایط تفاوتی ندارد. بعد از جنگ جهانی دوم این نخستین‌بار است که رئیس‌جمهوری آمریکا خود را دوست رئیس‌جمهوری روسیه می‌داند؛ آن‌هم پوتین که به باور آمریکاییان اشتهای سیری‌ناپذیری برای رسیدن به ابرقدرتی قبل از فروپاشی دارد. وضع سوریه هم بر پیچیدگی روابط آمریکا و روسیه در دوره ترامپ خواهد افزود. اوباما و جان کری هیچ‌گاه نقش و جایگاهی برای بشار اسد در مذاکره با روسیه قائل نبودند؛ اما ترامپ با قبول بشاراسد عمده برنامه خود را به‌اصطلاح بر نابودی داعش که با بشار اسد می‌جنگد، قرار داده و این یعنی قبول دولت بشار اسد و تحصیل حاصل اهداف روسیه در سوریه. حال با فرض شرایط بالا و با وجود اینکه اوباما نه می‌تواند و نه می‌خواهد که قانون تحریم‌های 10 ساله را وتو کند، نباید تمدید آن را به مسئله و موضوعی مهم تبدیل کرد، به باور نگارنده تمدید تحریم‌ها با توجه به موقعیت ایران در عرصه نفت و اوپک و نیز امکان‌نداشتن نقض برجام به وسیله طرف آمریکایی، تأثیری در موقعیت پیروز و موفق ایران نخواهد گذاشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.