تخممرغ و دیوار
ديويد كيشيك . ترجمه: فرشید فرهمندنیا
«این وظیفه انسانی ماست: اینکه تخممرغها را دوباره کنار هم قرار دهیم، چون هر کدام از ما یک هامپتیدامپتی است و کمک به هر یکی، کمک به همه ماست». (پل استر، شهر شیشهای، فصل 9)
هاروکی موراکامی، نویسنده مشهور ژاپنی، در خطابه خود به هنگام دریافت جایزه ادبی اورشلیم، در پاسخ به کسانی که از او خواسته بودند در اعتراض به کشتار مردم غزه از پذیرش این جایزه امتناع کند، گفت: «در رویارویی میان دیواری بلند و مستحکم و تخممرغی شکننده، من همواره طرف تخممرغ خواهم ایستاد؛ اما لازم است بدانیم که هر یک از ما جانی یگانه و بیهمتا داریم که در پوستهای شکننده مثل تخممرغ محصور است. این حقیقت وجودی هر یک از ماست. هر کدام از ما کموبیش در مقابل خود دیواری بلند و مستحکم مییابیم. نام این دیوار سیستم است. سیستم اگرچه برای حفاظت از ما ایجاد شده؛ اما گاهی حفاظت از خودش را بر ما مقدم میشمارد. بنابراین شروع میکند به کشتن ما یا باعث میشود ما خودمان با خونسردی و به صورت سیستماتیک، یکدیگر را بکشیم».
در اینجا تخممرغ میتواند استعارهای از مردم بیدفاع فلسطین و دیوار، نماد ارتش بیرحم و سراپا مسلح رژیم صهیونیستی باشد. اشاره موراکامی به شرایطی است که بنا به تحلیل آگامبن، تقابلهای دوتایی میان ابژه/ سوژه، توانمندی/ فعلیت و غیره رد نمیشوند بلکه در موقعیت حذف ادغامی قرار میگیرند؛ موقعیتی که عملا آنها را تمییزناپذیر و غیرقابل تفکیک از یکدیگر میکند. حال چه میشود اگر تخممرغ خود به بخشی از دیوار تبدیل شود؟
یک راه برای پاسخ به این پرسش، این است که به منشأ قصه تخممرغ و دیوار بازگردیم: شعری کودکانه و چیستانوار از زبان آلیس درباره هامپتیدامپتی تخممرغ شکل در کتاب «آن سوی آینه» اثر لوئیس کارول که چنین روایت میکند: «هامپتیدامپتی مانند ترکهای عثمانی پاهایش را چلیپا کرده بود و روی دیوار بلندی نشسته بود، دیواری آنقدر نازک که آلیس متحیر ماند چگونه میتواند تعادل خود را حفظ کند. چشمانش کاملا خیره به مقابل دوخته شده بود و کوچکترین توجهی به آلیس نداشت. آلیس که فکر میکرد او هر لحظه امکان دارد بیفتد با دستانی گشوده که آماده گرفتنش بودند، پیش خودش میخواند: هامپتیدامپتی روی دیوار نشست/ هامپتیدامپتی سقوط سختی کرد/ همه اسبهای شاه و همه مردان شاه/ نتوانستند او را دوباره سرجایش برگردانند. و بعد با خودش گفت: سطر آخر برای این شعر خیلی طولانی است. آلیس با نگرانی مشفقانهای به آن موجود عجیب گفت: فکر نمیکنی پایین، روی زمین جایت امنتر است؟ آخر آن دیوار خیلی نازک و بلند است. هامپتیدامپتی جواب داد: البته من اینطور فکر نمیکنم؛ بااینحال اگر بیفتم، که احتمالش ضعیف است، پادشاه به من قول داده از زبان خودش شنیدم که...
که... همه اسبها و همه مردانش را به کمکم میفرستد. آنها سر یک دقیقه من را دوباره این بالا میگذارند».
به نظر میرسد که تصور جورجو آگامبن هم از اعضای «اجتماع آینده» مورد بحث خود، به همین صورت است: هامپتیدامپتیهایی نشسته بر دیواری نازک و مرتفع که دو قلمروی متفاوت را از یکدیگر جدا میکند. در دایره واژگان آگامبن، این دیوار آستانه نامیده میشود و آن قلمروهایی که بینشان دیوار کشیده شده است، به اسامی مختلفی خوانده میشوند: طبیعت و تمدن، امر جهانی و امر محلی، حیات سیاسی و حیات بیولوژیک، انسان و حیوان و هر دو قطبی دیگری که وضعیت جاری ما را مسئلهدار میکند. کنکاش در ماهیت و نسبت این تقابلهای دوتایی، مضمون تعدادی از کتابهای او از جمله کتاب «انسان و حیوان: امر گشوده» بوده است.
بههرصورت گویا بهزعم آگامبن بهترین موضع و مناسبترین مکان برای انسان اجتماع آینده، این است که در عوض جانبداری از یکی از طرفین تقابل یا محوکردن تقابلهای دوتایی، بهطورکلی (همانند آنچه به دریدا نسبت داده میشود) موضعی شبیه به هامپتیدامپتی اتخاذ کند: نشستن روی دیوار مرزی و آمادهشدن برای سقوطی سخت.
آگامبن در فصول مختلف کتاب «اجتماع آینده»، برای تشریح سیالیت «هر سان»، تقابلهای دوتایی متعددی همچون تقابل عمومی/ خصوصی، درون/ بیرون، متبرک/ نفرینشده، فعلیت/ بالقوگی، ایده/ مفهوم، جزئی/ کلی را به کار میگیرد؛ اما همیشه طرفین تقابل را در موقعیت درآستانگی نسبت به یکدیگر (نه درون و نه بیرون) نگه میدارد. بهعنوان مثال، در فصل «هالهها» مینویسد: «مادهای که مادون صورت نمیماند بلکه آن را با هالهای دربر میگیرد». (ص74)
اجتماع آینده مدنظر آگامبن، اجتماعی است که در آن شرط تعلق داشتن یا باهمبودن افراد، بازنماییپذیری نیست (چراکه تعلق به شرط بازنماییپذیری بهواسطه یک منطق حذف/ ادغامی خشونتبار عمل میکند، منطقی که کار اصلیاش بخشبندی افراد و بهطور خلاصه «ما» را در مقابل «آنها» قراردادن، است و همچنین شرط بازنماییپذیری به شکلگیری قطعیتهای جزمی نیاز دارد: قطعیتهایی درباره هویت، نژاد، ملیت و...) بلکه اجتماع مدنظر او، اجتماعی است بدون پیشفرض، شامل موجوداتی تکینه و عاری از اینهمانی، استقراریافته در مکانی خالی و نمونهوار. آنها در یک زندگانی زبانی آشکار میشوند که از سویی تعریفناپذیر و از سوی دیگر فارغ از هرگونه تعلق به طبقهای خاص هستند».
ولی از فحوای کلام آگامبن چنین برمیآید که اطمینان دارد هامپتیدامپتی تخممرغیشکل بر اثر این سقوط نخواهد شکست. در ظاهر چنین امیدی واهی به نظر میرسد؛ اما با توجه به نحوه بازسرایی آن شعر کودکانه توسط لوئیس کارول، امید و امکان بالقوه چنین رخدادی در شعری که آلیس میخواند، پیشبینی شده است؛ آنجاکه آلیس متوجه میشود سطر آخر شعرش که پیشبینی سقوط نجاتناپذیر تخممرغ بوده، قدری طولانی و نامتناسب است و سرانجام میبینیم که هامپتیدامپتی در پایان آن فصل از کتاب، نشکسته و هنوز سالم است. پس میتوان با توجه به همین دغدغه آلیس و با لحاظکردن ایده آگامبن، شعر را متناسب با حال و هوای مردمان اجتماع آینده و به صورتی طنزآمیز، اینگونه بازنویسی و اصلاح کرد: هامپتیدامپتی روی دیوار نشست/ هامپتیدامپتی سقوط سختی کرد/ همه اسبهای شاه و همه مردان شاه/ نتوانستند کاری کنند که او دوباره سقوط کند!
منبع:
وبسایت دیوید کیشیک با اندکی دخل و تصرف. کیشیک مترجم انگلیسی آثار جورجو آگامبن و دانشیار فلسفه دانشگاه امرسون در بوستون آمریکا است. آخرین کتاب او «پروژه منهتن: نظریه یک شهر» است.
«این وظیفه انسانی ماست: اینکه تخممرغها را دوباره کنار هم قرار دهیم، چون هر کدام از ما یک هامپتیدامپتی است و کمک به هر یکی، کمک به همه ماست». (پل استر، شهر شیشهای، فصل 9)
هاروکی موراکامی، نویسنده مشهور ژاپنی، در خطابه خود به هنگام دریافت جایزه ادبی اورشلیم، در پاسخ به کسانی که از او خواسته بودند در اعتراض به کشتار مردم غزه از پذیرش این جایزه امتناع کند، گفت: «در رویارویی میان دیواری بلند و مستحکم و تخممرغی شکننده، من همواره طرف تخممرغ خواهم ایستاد؛ اما لازم است بدانیم که هر یک از ما جانی یگانه و بیهمتا داریم که در پوستهای شکننده مثل تخممرغ محصور است. این حقیقت وجودی هر یک از ماست. هر کدام از ما کموبیش در مقابل خود دیواری بلند و مستحکم مییابیم. نام این دیوار سیستم است. سیستم اگرچه برای حفاظت از ما ایجاد شده؛ اما گاهی حفاظت از خودش را بر ما مقدم میشمارد. بنابراین شروع میکند به کشتن ما یا باعث میشود ما خودمان با خونسردی و به صورت سیستماتیک، یکدیگر را بکشیم».
در اینجا تخممرغ میتواند استعارهای از مردم بیدفاع فلسطین و دیوار، نماد ارتش بیرحم و سراپا مسلح رژیم صهیونیستی باشد. اشاره موراکامی به شرایطی است که بنا به تحلیل آگامبن، تقابلهای دوتایی میان ابژه/ سوژه، توانمندی/ فعلیت و غیره رد نمیشوند بلکه در موقعیت حذف ادغامی قرار میگیرند؛ موقعیتی که عملا آنها را تمییزناپذیر و غیرقابل تفکیک از یکدیگر میکند. حال چه میشود اگر تخممرغ خود به بخشی از دیوار تبدیل شود؟
یک راه برای پاسخ به این پرسش، این است که به منشأ قصه تخممرغ و دیوار بازگردیم: شعری کودکانه و چیستانوار از زبان آلیس درباره هامپتیدامپتی تخممرغ شکل در کتاب «آن سوی آینه» اثر لوئیس کارول که چنین روایت میکند: «هامپتیدامپتی مانند ترکهای عثمانی پاهایش را چلیپا کرده بود و روی دیوار بلندی نشسته بود، دیواری آنقدر نازک که آلیس متحیر ماند چگونه میتواند تعادل خود را حفظ کند. چشمانش کاملا خیره به مقابل دوخته شده بود و کوچکترین توجهی به آلیس نداشت. آلیس که فکر میکرد او هر لحظه امکان دارد بیفتد با دستانی گشوده که آماده گرفتنش بودند، پیش خودش میخواند: هامپتیدامپتی روی دیوار نشست/ هامپتیدامپتی سقوط سختی کرد/ همه اسبهای شاه و همه مردان شاه/ نتوانستند او را دوباره سرجایش برگردانند. و بعد با خودش گفت: سطر آخر برای این شعر خیلی طولانی است. آلیس با نگرانی مشفقانهای به آن موجود عجیب گفت: فکر نمیکنی پایین، روی زمین جایت امنتر است؟ آخر آن دیوار خیلی نازک و بلند است. هامپتیدامپتی جواب داد: البته من اینطور فکر نمیکنم؛ بااینحال اگر بیفتم، که احتمالش ضعیف است، پادشاه به من قول داده از زبان خودش شنیدم که...
که... همه اسبها و همه مردانش را به کمکم میفرستد. آنها سر یک دقیقه من را دوباره این بالا میگذارند».
به نظر میرسد که تصور جورجو آگامبن هم از اعضای «اجتماع آینده» مورد بحث خود، به همین صورت است: هامپتیدامپتیهایی نشسته بر دیواری نازک و مرتفع که دو قلمروی متفاوت را از یکدیگر جدا میکند. در دایره واژگان آگامبن، این دیوار آستانه نامیده میشود و آن قلمروهایی که بینشان دیوار کشیده شده است، به اسامی مختلفی خوانده میشوند: طبیعت و تمدن، امر جهانی و امر محلی، حیات سیاسی و حیات بیولوژیک، انسان و حیوان و هر دو قطبی دیگری که وضعیت جاری ما را مسئلهدار میکند. کنکاش در ماهیت و نسبت این تقابلهای دوتایی، مضمون تعدادی از کتابهای او از جمله کتاب «انسان و حیوان: امر گشوده» بوده است.
بههرصورت گویا بهزعم آگامبن بهترین موضع و مناسبترین مکان برای انسان اجتماع آینده، این است که در عوض جانبداری از یکی از طرفین تقابل یا محوکردن تقابلهای دوتایی، بهطورکلی (همانند آنچه به دریدا نسبت داده میشود) موضعی شبیه به هامپتیدامپتی اتخاذ کند: نشستن روی دیوار مرزی و آمادهشدن برای سقوطی سخت.
آگامبن در فصول مختلف کتاب «اجتماع آینده»، برای تشریح سیالیت «هر سان»، تقابلهای دوتایی متعددی همچون تقابل عمومی/ خصوصی، درون/ بیرون، متبرک/ نفرینشده، فعلیت/ بالقوگی، ایده/ مفهوم، جزئی/ کلی را به کار میگیرد؛ اما همیشه طرفین تقابل را در موقعیت درآستانگی نسبت به یکدیگر (نه درون و نه بیرون) نگه میدارد. بهعنوان مثال، در فصل «هالهها» مینویسد: «مادهای که مادون صورت نمیماند بلکه آن را با هالهای دربر میگیرد». (ص74)
اجتماع آینده مدنظر آگامبن، اجتماعی است که در آن شرط تعلق داشتن یا باهمبودن افراد، بازنماییپذیری نیست (چراکه تعلق به شرط بازنماییپذیری بهواسطه یک منطق حذف/ ادغامی خشونتبار عمل میکند، منطقی که کار اصلیاش بخشبندی افراد و بهطور خلاصه «ما» را در مقابل «آنها» قراردادن، است و همچنین شرط بازنماییپذیری به شکلگیری قطعیتهای جزمی نیاز دارد: قطعیتهایی درباره هویت، نژاد، ملیت و...) بلکه اجتماع مدنظر او، اجتماعی است بدون پیشفرض، شامل موجوداتی تکینه و عاری از اینهمانی، استقراریافته در مکانی خالی و نمونهوار. آنها در یک زندگانی زبانی آشکار میشوند که از سویی تعریفناپذیر و از سوی دیگر فارغ از هرگونه تعلق به طبقهای خاص هستند».
ولی از فحوای کلام آگامبن چنین برمیآید که اطمینان دارد هامپتیدامپتی تخممرغیشکل بر اثر این سقوط نخواهد شکست. در ظاهر چنین امیدی واهی به نظر میرسد؛ اما با توجه به نحوه بازسرایی آن شعر کودکانه توسط لوئیس کارول، امید و امکان بالقوه چنین رخدادی در شعری که آلیس میخواند، پیشبینی شده است؛ آنجاکه آلیس متوجه میشود سطر آخر شعرش که پیشبینی سقوط نجاتناپذیر تخممرغ بوده، قدری طولانی و نامتناسب است و سرانجام میبینیم که هامپتیدامپتی در پایان آن فصل از کتاب، نشکسته و هنوز سالم است. پس میتوان با توجه به همین دغدغه آلیس و با لحاظکردن ایده آگامبن، شعر را متناسب با حال و هوای مردمان اجتماع آینده و به صورتی طنزآمیز، اینگونه بازنویسی و اصلاح کرد: هامپتیدامپتی روی دیوار نشست/ هامپتیدامپتی سقوط سختی کرد/ همه اسبهای شاه و همه مردان شاه/ نتوانستند کاری کنند که او دوباره سقوط کند!
منبع:
وبسایت دیوید کیشیک با اندکی دخل و تصرف. کیشیک مترجم انگلیسی آثار جورجو آگامبن و دانشیار فلسفه دانشگاه امرسون در بوستون آمریکا است. آخرین کتاب او «پروژه منهتن: نظریه یک شهر» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.