کنارهگیری رائول، چالش اصلی هاوانا
پس از مرگ فیدل کاسترو؛ رهبری ۹۰ساله که بیش از نیم قرن بر کشورش به صورت فردی حکومت کرد، اولین سؤالی که مطرح میشود این است که هاوانا در فقدان او و در زمان زمامداری «رائول کاسترو»، برادر کوچکتر و جانشینش، به کدام سمت حرکت خواهد کرد؟ سناریوهای محتملی را میتوان در نظر گرفت. اما یک نکته را نباید فراموش کرد و آن اینکه نیروهای مسلح کوبا کنترل ۷۰ درصد از اقتصاد آن کشور را درحالحاضر در دست دارند و احتمال آنکه کوبا به سوی اقتصاد با بازار آزاد حرکت کند، بسیار دور از ذهن مینماید.
در سال ۲۰۰۸ میلادی انتقال قدرت از فیدل به رائول کاسترو صورت گرفت. فیدل که عمل جراحی روده را انجام داده بود و وضعیت جسمانیاش رو به وخامت میرفت، طبیعتا رائول را به دلیل جوانتربودن، فردی مؤثرتر و کارآمدتر برای رهبری میدانست. رائول دهه 80 عمر خود را میگذراند و پیشبینی میشود در آینده نزدیک باید منتظر شنیدن خبر مرگ او نیز بود. دراینمیان گزینههایی برای جانشینی مطرح هستند؛ از جمله «خوزه رامون ماچادو ونتورا»، دبیر دوم حزب کمونیست، که او نیز ۸۴ساله و به عنوان یکی از گزینههای ضعیف مطرح است؛ با وجود این، به احتمال زیاد به دلیل کبر سن، او رهبر بعدی کوبا نخواهد بود. «میگوئل دیاز کانل»، ۵۵ساله، معاوناول رئیسجمهوری کوبا، یکی از محتملترین گزینهها خواهد بود. او چهرهای غیرنظامی است و میتواند به بهبود چهره و وجهه کوبایی که سالها تحت تسلط نظامیان بوده در جامعه بینالمللی کمک کند.
رائول کاسترو خود نزدیک به ۵۰ سال رئیس نیروهای مسلح بوده است. او پس از بهقدرترسیدن، افسران نظامی نزدیک به خود و امرای ارتش را در مناصب مهم دولتی و صنعتی منصوب کرده است.
یک سناریو محتمل پس از مرگ احتمالی رائول میتواند وقوع کودتایی نظامی باشد؛ مانند آنچه در دوران کوبای تحت زمامداری باتیستا روی داد یا حوادث مشابه برزیل در فاصله سالهای ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۵ میلادی یا وقایع مصر امروز. این سناریو در صورت تحقق میتواند نگرانکننده باشد. براساس برآورد مؤسسه مطالعات آمریکا و کوبای دانشگاه میامی، نیروهای مسلح کوبا کنترل بخشهای کلیدی اقتصاد کوبا را برعهده دارند و وزارت دفاع کوبا مالک اصلی صنایع آن کشور است. همچنین در حوزه جهانگردی، معدن، کشاورزی و انرژی نیز سرمایهگذاری مشترک با سرمایهگذاران خارجی فقط در صورتی امکانپذیر است که قوای نظامی یکی از طرفین اصلی معامله باشند و از سود آن سهم داشته باشند. قدر مسلم آنکه رائول فاقد کاریزمای فیدل است و خلاف او، جنبه ایدئولوژیک کمرنگتری دارد. او مجموعه اصلاحات اقتصادی آزمایشی را معرفی کرده، اما واقعیت آن است که افسران نظامی ارتش خود در حال دگردیسی و تبدیلشدن به بازرگانان و فعالان اقتصادی هستند. شاید بتوان گفت این امری مثبت است که نظامیان ماشینحساب به دست میگیرند. این موضوع ممکن است سبب شود تا آنان محاسبهگرانهتر، سنجیدهتر و عملگرایانهتر
تصمیمگیری کنند. اما از سوی دیگر، واقعیت آن است پس از مرگ رائول، افسران ارتش کنترل سیاسی و اقتصادی اوضاع را در دست خواهند گرفت. شاید محتملترین پیشبینی آنگونه که روزنامه «والاستریت ژورنال» پیشتر در گزارشی در سال گذشته میلادی مطرح کرده بود، خصوصیسازی دستکاری شده از طریق اعطای مالکیت صنایع دولتی و مدیریت آنها به الیگارشی تازه به دورانرسیده و فاسدی باشد که فرماندهان صنعت جدید کوبا آن را رهبری کنند، همانگونه که در دهه ۹۰ میلادی این روند دنبال شد و طبقه تازهای از مأموران امنیتی و پیشین دوران شوروی به وجود آمدند که به ثروتهای افسانهای رسیدند.
در آن صورت ممکن است شهروندان کوبایی این تغییر مالکیت را امری نامطلوب قلمداد نکنند، بلکه آن را یک گذار مثبت به سوی بازار آزاد و رفاه بیشتر معیشتی و اقتصادی قلمداد کنند و جامعه بینالمللی نیز به احتمال زیاد بر این باور خواهد بود که ژنرالهای نظامی دچار تغییر و تحول شدهاند و خواستار اصلاحات بازار در اقتصاد کوبا هستند.
اما روزنامه «دیلیتلگراف» از زاویه تغییر نسلی در درون هیأت نخبگان حاکم در کوبا به موضوع پرداخته است. این روزنامه مینویسد: «اگرچه رائول کاسترو همواره به برادر بزرگتر خود احترام میگذاشت، اما بهشدت از اصلاحات اقتصادی بازار مورد موافقت آمریکا حمایت کرد. شش هفته پس از برقراری روابط دیپلماتیک میان هاوانا-واشنگتن، فیدل کاسترو موضعی نرمتر از گذشته اتخاذ کرد. در سالهای پایانی عمر فیدل، او بیشتر در انزوا زندگی میکرد و گاهی با برخی از رهبران خارجی دیدار داشت و تحلیلهایی را درباره مسائل بینالمللی در روزنامه مینوشت. مرگ او علامتسؤالی را درباره رویدادهای بعدی کوبا قرار داده است». این روزنامه بریتانیایی معتقد است مرگ «فرمانده» میتواند خلأ قدرت بزرگی در کوبای کمونیستی باشد که سالها تحت تسلط او بوده است. این روزنامه مینویسد: «نکته کلیدی دراینمیان تأکید بر تغییر نسلی در درون رهبری حزب کمونیست کوبا است. رائول کاسترو وعده داده دوران زمامداریاش در سال ۲۰۱۸ میلادی به پایان برسد. دراینمیان حزب کمونیست کوبا میتواند رهبران جوانتر را معرفی کند؛ از جمله «میگوئل دیاز کانل»، ۵۶ ساله که بخت بالایی برای جانشینی رائول
دارد. سایرین نیز در دهه ۵۰ عمرشان به سر میبرند؛ مانند «برونو رودریگوئز»، وزیر خارجه و «مارینو موریلو»، وزیر اقتصاد. پیشبینی میشود در صورت جانشینی هر یک از آنان، اصلاحات اقتصادی و بازگذاشتن دست شرکتهای خصوصی و رفع برخی از محدودیتهای مرتبط با آزادیهای فردی دنبال شوند؛ اما واقعیت آن است كه هدف اصلی، تقویت حزب کمونیست و نه تضعیف آن خواهد بود. «فیل پیترز»، کارشناس از مؤسسه «لگزینگتون» در «ویرجینیا»، پیش از مرگ کاسترو، گفته بود: «فکر نمیکنم عبور از فیدل آزمون بزرگی باشد. آزمون بزرگ پس از کنارهگیری رائول از قدرت و دردستگیری قدرت از سوی نسل بعدی و نسل جوانتر روی خواهد داد».
شاید کوبا نیز آزمایشگاه دیگری باشد که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و چین پس از مرگ مائو اثبات کند این تز که اصلاحات اقتصادی بدون اصلاحات سیاسی به طور اجتنابناپذیر به دموکراسی منجر خواهد شد، پنداری بیهوده است. واقعیت آن است بدون اصلاحات عمیق سیاسی، تغییرات اقتصادی به وسیله نظامیان کوبا فقط سبب انتقال ثروت از دولت به گروهی از نظامیان و نخبگان حزب حاکم یعنی حزب کمونیست کوبا خواهد شد.
پس از مرگ فیدل کاسترو؛ رهبری ۹۰ساله که بیش از نیم قرن بر کشورش به صورت فردی حکومت کرد، اولین سؤالی که مطرح میشود این است که هاوانا در فقدان او و در زمان زمامداری «رائول کاسترو»، برادر کوچکتر و جانشینش، به کدام سمت حرکت خواهد کرد؟ سناریوهای محتملی را میتوان در نظر گرفت. اما یک نکته را نباید فراموش کرد و آن اینکه نیروهای مسلح کوبا کنترل ۷۰ درصد از اقتصاد آن کشور را درحالحاضر در دست دارند و احتمال آنکه کوبا به سوی اقتصاد با بازار آزاد حرکت کند، بسیار دور از ذهن مینماید.
در سال ۲۰۰۸ میلادی انتقال قدرت از فیدل به رائول کاسترو صورت گرفت. فیدل که عمل جراحی روده را انجام داده بود و وضعیت جسمانیاش رو به وخامت میرفت، طبیعتا رائول را به دلیل جوانتربودن، فردی مؤثرتر و کارآمدتر برای رهبری میدانست. رائول دهه 80 عمر خود را میگذراند و پیشبینی میشود در آینده نزدیک باید منتظر شنیدن خبر مرگ او نیز بود. دراینمیان گزینههایی برای جانشینی مطرح هستند؛ از جمله «خوزه رامون ماچادو ونتورا»، دبیر دوم حزب کمونیست، که او نیز ۸۴ساله و به عنوان یکی از گزینههای ضعیف مطرح است؛ با وجود این، به احتمال زیاد به دلیل کبر سن، او رهبر بعدی کوبا نخواهد بود. «میگوئل دیاز کانل»، ۵۵ساله، معاوناول رئیسجمهوری کوبا، یکی از محتملترین گزینهها خواهد بود. او چهرهای غیرنظامی است و میتواند به بهبود چهره و وجهه کوبایی که سالها تحت تسلط نظامیان بوده در جامعه بینالمللی کمک کند.
رائول کاسترو خود نزدیک به ۵۰ سال رئیس نیروهای مسلح بوده است. او پس از بهقدرترسیدن، افسران نظامی نزدیک به خود و امرای ارتش را در مناصب مهم دولتی و صنعتی منصوب کرده است.
یک سناریو محتمل پس از مرگ احتمالی رائول میتواند وقوع کودتایی نظامی باشد؛ مانند آنچه در دوران کوبای تحت زمامداری باتیستا روی داد یا حوادث مشابه برزیل در فاصله سالهای ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۵ میلادی یا وقایع مصر امروز. این سناریو در صورت تحقق میتواند نگرانکننده باشد. براساس برآورد مؤسسه مطالعات آمریکا و کوبای دانشگاه میامی، نیروهای مسلح کوبا کنترل بخشهای کلیدی اقتصاد کوبا را برعهده دارند و وزارت دفاع کوبا مالک اصلی صنایع آن کشور است. همچنین در حوزه جهانگردی، معدن، کشاورزی و انرژی نیز سرمایهگذاری مشترک با سرمایهگذاران خارجی فقط در صورتی امکانپذیر است که قوای نظامی یکی از طرفین اصلی معامله باشند و از سود آن سهم داشته باشند. قدر مسلم آنکه رائول فاقد کاریزمای فیدل است و خلاف او، جنبه ایدئولوژیک کمرنگتری دارد. او مجموعه اصلاحات اقتصادی آزمایشی را معرفی کرده، اما واقعیت آن است که افسران نظامی ارتش خود در حال دگردیسی و تبدیلشدن به بازرگانان و فعالان اقتصادی هستند. شاید بتوان گفت این امری مثبت است که نظامیان ماشینحساب به دست میگیرند. این موضوع ممکن است سبب شود تا آنان محاسبهگرانهتر، سنجیدهتر و عملگرایانهتر
تصمیمگیری کنند. اما از سوی دیگر، واقعیت آن است پس از مرگ رائول، افسران ارتش کنترل سیاسی و اقتصادی اوضاع را در دست خواهند گرفت. شاید محتملترین پیشبینی آنگونه که روزنامه «والاستریت ژورنال» پیشتر در گزارشی در سال گذشته میلادی مطرح کرده بود، خصوصیسازی دستکاری شده از طریق اعطای مالکیت صنایع دولتی و مدیریت آنها به الیگارشی تازه به دورانرسیده و فاسدی باشد که فرماندهان صنعت جدید کوبا آن را رهبری کنند، همانگونه که در دهه ۹۰ میلادی این روند دنبال شد و طبقه تازهای از مأموران امنیتی و پیشین دوران شوروی به وجود آمدند که به ثروتهای افسانهای رسیدند.
در آن صورت ممکن است شهروندان کوبایی این تغییر مالکیت را امری نامطلوب قلمداد نکنند، بلکه آن را یک گذار مثبت به سوی بازار آزاد و رفاه بیشتر معیشتی و اقتصادی قلمداد کنند و جامعه بینالمللی نیز به احتمال زیاد بر این باور خواهد بود که ژنرالهای نظامی دچار تغییر و تحول شدهاند و خواستار اصلاحات بازار در اقتصاد کوبا هستند.
اما روزنامه «دیلیتلگراف» از زاویه تغییر نسلی در درون هیأت نخبگان حاکم در کوبا به موضوع پرداخته است. این روزنامه مینویسد: «اگرچه رائول کاسترو همواره به برادر بزرگتر خود احترام میگذاشت، اما بهشدت از اصلاحات اقتصادی بازار مورد موافقت آمریکا حمایت کرد. شش هفته پس از برقراری روابط دیپلماتیک میان هاوانا-واشنگتن، فیدل کاسترو موضعی نرمتر از گذشته اتخاذ کرد. در سالهای پایانی عمر فیدل، او بیشتر در انزوا زندگی میکرد و گاهی با برخی از رهبران خارجی دیدار داشت و تحلیلهایی را درباره مسائل بینالمللی در روزنامه مینوشت. مرگ او علامتسؤالی را درباره رویدادهای بعدی کوبا قرار داده است». این روزنامه بریتانیایی معتقد است مرگ «فرمانده» میتواند خلأ قدرت بزرگی در کوبای کمونیستی باشد که سالها تحت تسلط او بوده است. این روزنامه مینویسد: «نکته کلیدی دراینمیان تأکید بر تغییر نسلی در درون رهبری حزب کمونیست کوبا است. رائول کاسترو وعده داده دوران زمامداریاش در سال ۲۰۱۸ میلادی به پایان برسد. دراینمیان حزب کمونیست کوبا میتواند رهبران جوانتر را معرفی کند؛ از جمله «میگوئل دیاز کانل»، ۵۶ ساله که بخت بالایی برای جانشینی رائول
دارد. سایرین نیز در دهه ۵۰ عمرشان به سر میبرند؛ مانند «برونو رودریگوئز»، وزیر خارجه و «مارینو موریلو»، وزیر اقتصاد. پیشبینی میشود در صورت جانشینی هر یک از آنان، اصلاحات اقتصادی و بازگذاشتن دست شرکتهای خصوصی و رفع برخی از محدودیتهای مرتبط با آزادیهای فردی دنبال شوند؛ اما واقعیت آن است كه هدف اصلی، تقویت حزب کمونیست و نه تضعیف آن خواهد بود. «فیل پیترز»، کارشناس از مؤسسه «لگزینگتون» در «ویرجینیا»، پیش از مرگ کاسترو، گفته بود: «فکر نمیکنم عبور از فیدل آزمون بزرگی باشد. آزمون بزرگ پس از کنارهگیری رائول از قدرت و دردستگیری قدرت از سوی نسل بعدی و نسل جوانتر روی خواهد داد».
شاید کوبا نیز آزمایشگاه دیگری باشد که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و چین پس از مرگ مائو اثبات کند این تز که اصلاحات اقتصادی بدون اصلاحات سیاسی به طور اجتنابناپذیر به دموکراسی منجر خواهد شد، پنداری بیهوده است. واقعیت آن است بدون اصلاحات عمیق سیاسی، تغییرات اقتصادی به وسیله نظامیان کوبا فقط سبب انتقال ثروت از دولت به گروهی از نظامیان و نخبگان حزب حاکم یعنی حزب کمونیست کوبا خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.