|

آیا ترکیه در خاک سوریه و عراق می‌ماند

دکترینی که ترکیه در فضای نظامی از آن تبعیت می‌کند، رویکرد تهاجمی است. رویکردی که اساس منافع ملی‌اش را در اصل ضربه‌زنی در زمین طرف مقابل پایه‌ریزی می‌کند. ورود نظامی ترکیه با همین رویکرد و تحت عنوان مبارزه با داعش و در لوای پشتیبانی از نیروهای میانه‌رو موسوم به «ارتش آزاد» حرکتی برنامه‌ریزی‌شده و هدف‌دار بود که ترکیه در گذر از پنج سال التهاب سیاسی و نظامی در درون و بیرون ‌مرزهایش نهایتا به آن دست یافت.
هدف راهبردی ترکیه حضور میلیتاری در کانون‌های به نظر آنان بحرانی مانند شمال سوریه و شمال عراق است. این کانون‌ها به عنوان مفرهایی که می‌توانند موجب گسترش هویت‌یابی سیاسی کردی شوند و با تأثیرگذاری بر حوزه سیاست داخلی ترکیه، تقابل هویت‌گرایی کردی-ترکی را افزایش دهند، موجب لشکرکشی و تلاش برای متوازن‌کردن قوا با استفاده از عنصر حضور در نقاط بحران‌زا از سوی ارتش ترکیه شدند. اولین قسمت از پازل ترس حاکمیت ترکیه، وصل‌شدن مناطق کردی شمال سوریه و قدرت‌گرفتن کردها در شمال عراق بود؛ دومین تکه از این پازل و محبوب‌شدن حزب دموکراتیک ‌خلق‌ها در داخل ترکیه و سومین بخش از پازل ترس حاکمان ترکیه بود. بنابراین برای وصل‌نشدن این سه سر معادله قدرت در این مناطق، ترکیه سعی کرد با فشار بر منطقه اقلیم کردستان عراق علاوه بر آنکه به آنها هشدار دهد که مرزها و تعامل و فروش نفت از طریق خاک ترکیه را به حالت تعلیق درخواهد آورد، اقلیم کردستان عراق را به‌ناچار تبدیل به متحد تاکتیکی خود کرد که البته در این راه با چراغ سبز آمریکا روبه‌رو شد و به دلیل ترس از حضور سیاسی جمهوری اسلامی و چگونگی ارتباطش با دولت عراق به نحوی سعی در بالانس قدرت در منطقه نیز داشت. همه واقع‌گرایی ترکیه در سیاست خارجی و داخلی‌اش پس از انتخابات پارلمان ترکیه شروع شد و این زمان موقعی بود که جنگ با حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) از سر گرفته شد تا بخش دوم پازل خود که همان تخطئه‌کردن جریان هویت‌خواه و چپ‌گرایی مانند حزب دموکراتیک‌ خلق‌ها بود را به بهانه همدستی با پ‌ک‌ک از دور سیاسی خارج کند. این بخش از سیاست «رجب طیب اردوغان»، رئیس‌جمهوری ترکیه، بسیار خونین و هزینه‌بردار بود به‌صورتی‌که برای از صحنه‌به‌در‌کردن دو نیروی کوهستان (پ‌ک‌ک) و نیروی شهری (حزب دموکراتیک‌ خلق‌ها) مجبور بود با احزاب ملی‌گرا و جمهوری‌خواه ترک به توافق و همدستی برسد و با اعلام جنگ به کردها بسیاری از شهرهای مناطق کردنشین ترکیه را با خاک یکسان کند. بخش سوم پازل اردوغان و یکسان‌سازی سیاست راهبردی‌اش پس از کودتای نظامی در این کشور رقم خورد. دستگیری گسترده مخالفان، برقراری رابطه با روسیه، چرخش تاکتیکی از غرب به سمت شرق، ایجاد ارتباط با دولت سوریه و نشست با ایران همگی دغل‌کاری‌های سیاسی بود که اردوغان از آنها استفاده کرد تا «ارتش ینی چری عثمانی» خود را از درون آن احیا کند و در راستای منافعش و با شدت برخورد با نیروهای داخلی و خارجی، این‌گونه به دنیا بفهماند که بی‌پروایی سیاسی است و حرف دنیا را متوجه نمی‌شود.
این قسمت از پازل منجر به این شد تا با چراغ سبز روسیه وارد بخش‌هایی از شمال سوریه شود و به آمریکا نشان دهد که به‌خاطر منافعش حاضر است با دشمن غرب هم معامله کند. اینکه ترکیه قصد دارد مانند اشغال قبرس که در چند دهه گذشته رقم خورد، در شمال سوریه و عراق بماند، کاملا بدیهی است و آنها که روزی سرخورده از قرارداد سایس-پیکو بودند، امروز شاهد عملی‌شدن رؤیایشان هستند. ملاک برای ترکیه در حوزه راهبردی‌اش، ورود، تصرف و ماندن است که علاوه بر آنکه آن را حق تاریخی خود می‌داند، در سمت دیگر ماجرا تلاش می‌کند در مقابل هرگونه جریان کردی یا در جناح دیگر، به تضعیف قدرت‌گیری هلال شیعی کمک کند. بنابراین ترکیه ناچار است برای ماندن در عراق و سوریه، هم با غرب و هم با شرق بر سر معادلات راهبردی خود مذاکره کند. بخشی از این مذاکره، منافع اقتصادی و بخش دیگر آن منافع سیاسی است. تأمین‌کردن منافع اقتصادی روسیه از طریق خط انتقال گاز و همچنین خطر کریدور رفت‌وآمد مهاجران به سمت غرب از خاک ترکیه و همچنین انواع روابط ریز و درشت اقتصادی و سیاسی، موقعیت سوق‌الجیشی به این کشور داده تا ترکیه در کانون این بده‌بستان‌های سیاسی قرار بگیرد و خود را سرمست از این موقعیتش ببیند.
حضور نظامی و راهبردی آمریکا در پایگاه آنجرلیک و به‌تبع آن حضور پایگاه راهبردی روسیه در لاذقیه سوریه، عمق این مخاصمه سیاسی و بازیگری ترکیه را نشان می‌دهد. در موضوع حضور نظامی ترکیه در خاک سوریه، روسیه می‌داند نمی‌تواند تا ابد دشمنی به عنوان ترکیه را در فضای راهبردی‌اش بپذیرد بنابراین تحت شرایطی اجازه داد ترکیه با توسعه‌طلبی نظامی به رؤیای خود و دستیابی به خاک سوریه جامه عمل بپوشاند. از سوی دیگر، آمریکا خوب می‌داند برای مهار ترکیه و نیفتادن این کشور به دامن روسیه مجبور است حضور نظامی ترکیه در خاک عراق را بپذیرد. با این وصف خلاف برخی تحلیل‌ها، ترکیه پیروز میدان امروز جنگ عراق و سوریه است و توانست هم با کمک داعش و النصره و هم با فشار بر غرب و روسیه به حضور نظامی‌اش در حد فاصل دجله و فرات، رؤیای عثمانی‌گرایی‌اش را سامان ببخشد. با این وصف چقدر ترکیه می‌تواند این وضعیت را تحمل کند و تا چه زمانی خواهد توانست در خاک عراق و سوریه بماند؟ در سه حالت حضور ترکیه در خاک عراق و سوریه بدون زمان‌بندی خواهد بود. 1-آمریکا و روسیه، ترکیه را به عنوان نیرویی برای متوازن‌کردن نیروها در عراق و سوریه بپندارند. 2-امنیت سیاسی و نظامی در فضای میدانی سوریه و عراق مستقر نشود. 3-تقسیم سوریه و عراق و ماندگاری ترکیه در خاک این کشورها به بهانه مبارزه با گروه‌های هویت‌خواه. اما در طرف دیگر به نظر می‌رسد در سه حالت ترکیه خاک عراق و سوریه را ترک می‌کند. 1-با قدرت‌گیری دولت مرکزی عراق و سوریه و اولتیماتوم این دو کشور تا مرز جنگ نظامی یا جنگ مستقیمی بین این دو دولت و ترکیه روی دهد. 2-کردها از تصمیم خود برای ایجاد مناطق کردی در خاک سوریه و عراق منصرف شوند که این دور از ذهن به نظر می‌رسد. 3-بده‌بستان‌های بین‌المللی و توافق قدرت‌های جهانی و ترکیه برای خروج این کشور از خاک عراق و سوریه. درحال‌حاضر ترکیه با نماد و پرچم خود و به بهانه مبارزه با داعش در خاک عراق مستقر شده اما در شمال سوریه سعی کرده به صورت غیرمستقیم به خاک سوریه وارد شود. از لحاظ استراتژی ترکیه از این سیاست دو هدف را دنبال می‌کند؛ اول آنکه بگوید حضور ارتشیانش در خاک عراق برای مبارزه با گروه تروریستی داعش بوده و در سمت سوریه به نیروهای سوری در جنگ با داعش کمک می‌کند تا شائبه توسعه‌طلبی نظامی در خاک کشورهای دیگر را از خود دور کند. به صورت کلی خروج ترکیه از خاک سوریه و عراق حداقل در کوتاه‌مدت بسیار سخت به نظر می‌رسد و این کشور سعی خواهد کرد مناطقی همسو با سیاست‌هایش را در این دو کشور به وجود آورد.

دکترینی که ترکیه در فضای نظامی از آن تبعیت می‌کند، رویکرد تهاجمی است. رویکردی که اساس منافع ملی‌اش را در اصل ضربه‌زنی در زمین طرف مقابل پایه‌ریزی می‌کند. ورود نظامی ترکیه با همین رویکرد و تحت عنوان مبارزه با داعش و در لوای پشتیبانی از نیروهای میانه‌رو موسوم به «ارتش آزاد» حرکتی برنامه‌ریزی‌شده و هدف‌دار بود که ترکیه در گذر از پنج سال التهاب سیاسی و نظامی در درون و بیرون ‌مرزهایش نهایتا به آن دست یافت.
هدف راهبردی ترکیه حضور میلیتاری در کانون‌های به نظر آنان بحرانی مانند شمال سوریه و شمال عراق است. این کانون‌ها به عنوان مفرهایی که می‌توانند موجب گسترش هویت‌یابی سیاسی کردی شوند و با تأثیرگذاری بر حوزه سیاست داخلی ترکیه، تقابل هویت‌گرایی کردی-ترکی را افزایش دهند، موجب لشکرکشی و تلاش برای متوازن‌کردن قوا با استفاده از عنصر حضور در نقاط بحران‌زا از سوی ارتش ترکیه شدند. اولین قسمت از پازل ترس حاکمیت ترکیه، وصل‌شدن مناطق کردی شمال سوریه و قدرت‌گرفتن کردها در شمال عراق بود؛ دومین تکه از این پازل و محبوب‌شدن حزب دموکراتیک ‌خلق‌ها در داخل ترکیه و سومین بخش از پازل ترس حاکمان ترکیه بود. بنابراین برای وصل‌نشدن این سه سر معادله قدرت در این مناطق، ترکیه سعی کرد با فشار بر منطقه اقلیم کردستان عراق علاوه بر آنکه به آنها هشدار دهد که مرزها و تعامل و فروش نفت از طریق خاک ترکیه را به حالت تعلیق درخواهد آورد، اقلیم کردستان عراق را به‌ناچار تبدیل به متحد تاکتیکی خود کرد که البته در این راه با چراغ سبز آمریکا روبه‌رو شد و به دلیل ترس از حضور سیاسی جمهوری اسلامی و چگونگی ارتباطش با دولت عراق به نحوی سعی در بالانس قدرت در منطقه نیز داشت. همه واقع‌گرایی ترکیه در سیاست خارجی و داخلی‌اش پس از انتخابات پارلمان ترکیه شروع شد و این زمان موقعی بود که جنگ با حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) از سر گرفته شد تا بخش دوم پازل خود که همان تخطئه‌کردن جریان هویت‌خواه و چپ‌گرایی مانند حزب دموکراتیک‌ خلق‌ها بود را به بهانه همدستی با پ‌ک‌ک از دور سیاسی خارج کند. این بخش از سیاست «رجب طیب اردوغان»، رئیس‌جمهوری ترکیه، بسیار خونین و هزینه‌بردار بود به‌صورتی‌که برای از صحنه‌به‌در‌کردن دو نیروی کوهستان (پ‌ک‌ک) و نیروی شهری (حزب دموکراتیک‌ خلق‌ها) مجبور بود با احزاب ملی‌گرا و جمهوری‌خواه ترک به توافق و همدستی برسد و با اعلام جنگ به کردها بسیاری از شهرهای مناطق کردنشین ترکیه را با خاک یکسان کند. بخش سوم پازل اردوغان و یکسان‌سازی سیاست راهبردی‌اش پس از کودتای نظامی در این کشور رقم خورد. دستگیری گسترده مخالفان، برقراری رابطه با روسیه، چرخش تاکتیکی از غرب به سمت شرق، ایجاد ارتباط با دولت سوریه و نشست با ایران همگی دغل‌کاری‌های سیاسی بود که اردوغان از آنها استفاده کرد تا «ارتش ینی چری عثمانی» خود را از درون آن احیا کند و در راستای منافعش و با شدت برخورد با نیروهای داخلی و خارجی، این‌گونه به دنیا بفهماند که بی‌پروایی سیاسی است و حرف دنیا را متوجه نمی‌شود.
این قسمت از پازل منجر به این شد تا با چراغ سبز روسیه وارد بخش‌هایی از شمال سوریه شود و به آمریکا نشان دهد که به‌خاطر منافعش حاضر است با دشمن غرب هم معامله کند. اینکه ترکیه قصد دارد مانند اشغال قبرس که در چند دهه گذشته رقم خورد، در شمال سوریه و عراق بماند، کاملا بدیهی است و آنها که روزی سرخورده از قرارداد سایس-پیکو بودند، امروز شاهد عملی‌شدن رؤیایشان هستند. ملاک برای ترکیه در حوزه راهبردی‌اش، ورود، تصرف و ماندن است که علاوه بر آنکه آن را حق تاریخی خود می‌داند، در سمت دیگر ماجرا تلاش می‌کند در مقابل هرگونه جریان کردی یا در جناح دیگر، به تضعیف قدرت‌گیری هلال شیعی کمک کند. بنابراین ترکیه ناچار است برای ماندن در عراق و سوریه، هم با غرب و هم با شرق بر سر معادلات راهبردی خود مذاکره کند. بخشی از این مذاکره، منافع اقتصادی و بخش دیگر آن منافع سیاسی است. تأمین‌کردن منافع اقتصادی روسیه از طریق خط انتقال گاز و همچنین خطر کریدور رفت‌وآمد مهاجران به سمت غرب از خاک ترکیه و همچنین انواع روابط ریز و درشت اقتصادی و سیاسی، موقعیت سوق‌الجیشی به این کشور داده تا ترکیه در کانون این بده‌بستان‌های سیاسی قرار بگیرد و خود را سرمست از این موقعیتش ببیند.
حضور نظامی و راهبردی آمریکا در پایگاه آنجرلیک و به‌تبع آن حضور پایگاه راهبردی روسیه در لاذقیه سوریه، عمق این مخاصمه سیاسی و بازیگری ترکیه را نشان می‌دهد. در موضوع حضور نظامی ترکیه در خاک سوریه، روسیه می‌داند نمی‌تواند تا ابد دشمنی به عنوان ترکیه را در فضای راهبردی‌اش بپذیرد بنابراین تحت شرایطی اجازه داد ترکیه با توسعه‌طلبی نظامی به رؤیای خود و دستیابی به خاک سوریه جامه عمل بپوشاند. از سوی دیگر، آمریکا خوب می‌داند برای مهار ترکیه و نیفتادن این کشور به دامن روسیه مجبور است حضور نظامی ترکیه در خاک عراق را بپذیرد. با این وصف خلاف برخی تحلیل‌ها، ترکیه پیروز میدان امروز جنگ عراق و سوریه است و توانست هم با کمک داعش و النصره و هم با فشار بر غرب و روسیه به حضور نظامی‌اش در حد فاصل دجله و فرات، رؤیای عثمانی‌گرایی‌اش را سامان ببخشد. با این وصف چقدر ترکیه می‌تواند این وضعیت را تحمل کند و تا چه زمانی خواهد توانست در خاک عراق و سوریه بماند؟ در سه حالت حضور ترکیه در خاک عراق و سوریه بدون زمان‌بندی خواهد بود. 1-آمریکا و روسیه، ترکیه را به عنوان نیرویی برای متوازن‌کردن نیروها در عراق و سوریه بپندارند. 2-امنیت سیاسی و نظامی در فضای میدانی سوریه و عراق مستقر نشود. 3-تقسیم سوریه و عراق و ماندگاری ترکیه در خاک این کشورها به بهانه مبارزه با گروه‌های هویت‌خواه. اما در طرف دیگر به نظر می‌رسد در سه حالت ترکیه خاک عراق و سوریه را ترک می‌کند. 1-با قدرت‌گیری دولت مرکزی عراق و سوریه و اولتیماتوم این دو کشور تا مرز جنگ نظامی یا جنگ مستقیمی بین این دو دولت و ترکیه روی دهد. 2-کردها از تصمیم خود برای ایجاد مناطق کردی در خاک سوریه و عراق منصرف شوند که این دور از ذهن به نظر می‌رسد. 3-بده‌بستان‌های بین‌المللی و توافق قدرت‌های جهانی و ترکیه برای خروج این کشور از خاک عراق و سوریه. درحال‌حاضر ترکیه با نماد و پرچم خود و به بهانه مبارزه با داعش در خاک عراق مستقر شده اما در شمال سوریه سعی کرده به صورت غیرمستقیم به خاک سوریه وارد شود. از لحاظ استراتژی ترکیه از این سیاست دو هدف را دنبال می‌کند؛ اول آنکه بگوید حضور ارتشیانش در خاک عراق برای مبارزه با گروه تروریستی داعش بوده و در سمت سوریه به نیروهای سوری در جنگ با داعش کمک می‌کند تا شائبه توسعه‌طلبی نظامی در خاک کشورهای دیگر را از خود دور کند. به صورت کلی خروج ترکیه از خاک سوریه و عراق حداقل در کوتاه‌مدت بسیار سخت به نظر می‌رسد و این کشور سعی خواهد کرد مناطقی همسو با سیاست‌هایش را در این دو کشور به وجود آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.