|

درباره نمايش «معاشر» نوشته و كار احسان حاجی‌پور

برشی از کلیشه‌ای دردآور

محمدغلام ابوالفضل

«معاشر» نمایشی است که احسان حاجی‌پور این روزها در تماشاخانه «سنگلج» روی صحنه برده است. او کارگردان و نویسنده نام‌آشنایی در تئاتر ایران نیست، پیش‌تر تنها یک کار از او به نام «سه پنج رنج و شکنج» در فرهنگ‌سرای نیاوران دیده بودم که پس از مرگ محمود استادمحمد روی صحنه برده بود. نمایش پیشین او چنگی به دل نمی‌زد، حاجي‌پور انگار در آن اجرا بيشتر خواسته بود تا ادای دینی به محمود استاد محمد بکند که تازه درگذشته بود. با ذهنیت نه‌چندان خوبی که به کار قبلی‌اش داشتم، به دیدن «معاشر» رفتم. متن این نمایش را این‌بار خود احسان حاجی‌پور نوشته و به گفته خودش تصمیم گرفته تا آنچه می‌خواهد از ایده تا اجرا را خودش انجام دهد. «معاشر» برشی واقعی از زندگی زوجی جوان است که درگیر تشویشی حاصل از خیانت زن به خانواده هستند. کانسپت متن در نگاه اول بسیار کلیشه به نظر می‌رسد، اما انگار حاجی‌پور توانسته در متن این ادعا را اثبات کند که هر مفهوم تکراری‌ای را می‌توان به‌گونه‌ای متفاوت نگاه کرد و در معرض نگاه مخاطب قرار داد. این حقیقتی گاهی مکتوم از ذهن جامعه است که خیانت بیداد می‌کند، روابط موازی عاطفی در طبقه جامعه متوسط، کم‌کم به امری عادی بدل شده گرچه همواره ازسوي همه‌وهمه حتی خودمان کتمان می‌شود، اما هرازگاهی مانند چاه فاضلاب خانه‌ای که حاجی‌پور روی صحنه ساخته، بالا می‌زند و تعفنش مشام خودمان را نیز می‌آزارد. حاجی‌پور در مقام کارگردان آ‌نقدر سعی در واقعی‌بودن اجزاي صحنه و بازی و ارکانی نظیر دکور، صدا و نور داشته که ما در تمام طول نمایش هیچ کات نوری را شاهد نیستیم و کل نمایش با نوری تخت به اجرا درمی‌آید، گاهی صدای بازیگران میان صدای جاروبرقی یا تلویزیون شنیده نمی‌شود، وقتی دختر نوجوان خانواده جای چیزی را در آشپزخانه می‌پرسد، شما نمی‌شنوید که به‌دنبال چه می‌گردد و حتی نمی‌فهمید مادر کجا را به دختر آدرس می‌دهد، و انگار که کاراکترها هم فقط می‌پرسند که پرسیده باشند، به‌نوعی اوضاع‌واحوال این روزهای ما که بسیاری وقت‌ها تنها با یکدیگر حرف می‌زنیم، انگار که از تنهایی خود در میان این‌همه ازدحام به هراس افتاده باشیم و بخواهیم به خودمان بگوییم «ما تنها نیستیم، همه اینها که اطرافمان هستند و هرکدام نامی دارند، صدای ما را می‌شنوند»، اما بسیاری وقت‌ها کسی نیست تا بشنود، گرچه همه کنار هم هستیم، ولی نیستیم. پوکی و پوچی جامعه‌ای مصرف‌زده که همه‌چیز را فقط‌وفقط مصرف می‌کند، حتی نگاهش به روابط دوستانه و خانوادگی‌اش و اصیل‌ترین احساسات انسانی‌اش، نظیر نگاهی است که به مبلمان نوبه‌نو عوض‌شده خانه‌اش، و اشیاي اطرافش دارد که کار می‌کند، پول جمع می‌کند و می‌خردشان تا شهوت مصرف‌گرایانه را کمی التیام ببخشد. این انسان، بگذارید راحت‌تر بگویم همین خود ما که «معاشر» را به تماشا نشسته‌ایم، از این قاعده مستثنا نیستیم و فقط جهان اطراف خود را دیوانه‌وار مصرف می‌کنیم و در این دیوانگی تا حدی پیش رفته‌ایم که پای را از مصرف خانه و ماشین و پول فراتر نهاده و به جان یکدیگر و عواطف یکدیگر افتاده‌ایم.
روزبه‌روز رقابتی جدی و سخت در همسان‌شدن را پیگیر هستیم و تا جایی پیش رفته‌ایم که نه‌تنها خلاقیت را در اجزاي زندگی از دست داده‌ایم، بلکه در ظاهر و شمایل هم تلاش می‌کنیم طبق الگویی مصرف‌گرایانه پیش برویم؛ زیبایی را در ظاهری همسان برساخته از سیلیکون و اعمال زیبایی تعریف کرده‌ایم و دیگر نمی‌توانیم از ظاهر بکر و دست‌نخورده خودمان نیز لذتی ببریم.
شخصیت‌های «معاشر» هرکدام بخشی از ما را با خود روی صحنه می‌آورند که نمی‌توانیم انکارشان کنیم. شیوه اجرائی که کارگردان برگزیده، بسیار متناسب با متن است، از آنجا که نویسنده و کارگردان یکی است، او جهان اثر خود را به‌خوبی می‌شناخته و همان‌گونه که خود حاجی‌پور در متن بروشور نمایش نوشته، «این داستان واقعی نیست، اما تک‌تک شخصیت‌های این داستان حقیقت دارند و در میان ما زندگی می‌کنند». وی به‌خوبی توانسته از پس خلق این جهان از ذهن تا روی صحنه برآید و به‌جز مواردی جزئی، تمام اجزاي صحنه در خدمت خلق این جهان هستند. برخی آکسسوارهای صحنه نظیر یخدانی که در آن برای نوشیدنی یخ خرد می‌‌شود یا ظرف میوه‌ای که برای ميهمان‌ها روی میز قرار داده می‌شود و حتی میوه‌های درون آن کمی سرسری و بی‌دقت انتخاب شده و باز هم شاید باید طراحی لباس کاراکترها با دقت بیشتری انجام می‌پذیرفت تا بهتر می‌توانست شخصیت کاراکترهای داستان معاشر را بپروراند.
«معاشر» نمایشی با ریتم مناسب با بازی‌های خوب است که بازیگرانش به‌جز کاراکتر اصلی زن که لیلا برخورداری ایفاگر آن است و متأسفانه بازی تخت و فاقد خلاقیتی را در پیش گرفته، توانسته‌اند کاراکترهای داستان را باورپذیر روی صحنه بیاورند. درمجموع می‌توان امید داشت احسان حاجی‌پور اتفاقی نو در تئاتر رئال اجتماعی ایران باشد که این روزها کاستی‌های بسیاری در ایده و اجرا در این حوزه احساس می‌شود.

«معاشر» نمایشی است که احسان حاجی‌پور این روزها در تماشاخانه «سنگلج» روی صحنه برده است. او کارگردان و نویسنده نام‌آشنایی در تئاتر ایران نیست، پیش‌تر تنها یک کار از او به نام «سه پنج رنج و شکنج» در فرهنگ‌سرای نیاوران دیده بودم که پس از مرگ محمود استادمحمد روی صحنه برده بود. نمایش پیشین او چنگی به دل نمی‌زد، حاجي‌پور انگار در آن اجرا بيشتر خواسته بود تا ادای دینی به محمود استاد محمد بکند که تازه درگذشته بود. با ذهنیت نه‌چندان خوبی که به کار قبلی‌اش داشتم، به دیدن «معاشر» رفتم. متن این نمایش را این‌بار خود احسان حاجی‌پور نوشته و به گفته خودش تصمیم گرفته تا آنچه می‌خواهد از ایده تا اجرا را خودش انجام دهد. «معاشر» برشی واقعی از زندگی زوجی جوان است که درگیر تشویشی حاصل از خیانت زن به خانواده هستند. کانسپت متن در نگاه اول بسیار کلیشه به نظر می‌رسد، اما انگار حاجی‌پور توانسته در متن این ادعا را اثبات کند که هر مفهوم تکراری‌ای را می‌توان به‌گونه‌ای متفاوت نگاه کرد و در معرض نگاه مخاطب قرار داد. این حقیقتی گاهی مکتوم از ذهن جامعه است که خیانت بیداد می‌کند، روابط موازی عاطفی در طبقه جامعه متوسط، کم‌کم به امری عادی بدل شده گرچه همواره ازسوي همه‌وهمه حتی خودمان کتمان می‌شود، اما هرازگاهی مانند چاه فاضلاب خانه‌ای که حاجی‌پور روی صحنه ساخته، بالا می‌زند و تعفنش مشام خودمان را نیز می‌آزارد. حاجی‌پور در مقام کارگردان آ‌نقدر سعی در واقعی‌بودن اجزاي صحنه و بازی و ارکانی نظیر دکور، صدا و نور داشته که ما در تمام طول نمایش هیچ کات نوری را شاهد نیستیم و کل نمایش با نوری تخت به اجرا درمی‌آید، گاهی صدای بازیگران میان صدای جاروبرقی یا تلویزیون شنیده نمی‌شود، وقتی دختر نوجوان خانواده جای چیزی را در آشپزخانه می‌پرسد، شما نمی‌شنوید که به‌دنبال چه می‌گردد و حتی نمی‌فهمید مادر کجا را به دختر آدرس می‌دهد، و انگار که کاراکترها هم فقط می‌پرسند که پرسیده باشند، به‌نوعی اوضاع‌واحوال این روزهای ما که بسیاری وقت‌ها تنها با یکدیگر حرف می‌زنیم، انگار که از تنهایی خود در میان این‌همه ازدحام به هراس افتاده باشیم و بخواهیم به خودمان بگوییم «ما تنها نیستیم، همه اینها که اطرافمان هستند و هرکدام نامی دارند، صدای ما را می‌شنوند»، اما بسیاری وقت‌ها کسی نیست تا بشنود، گرچه همه کنار هم هستیم، ولی نیستیم. پوکی و پوچی جامعه‌ای مصرف‌زده که همه‌چیز را فقط‌وفقط مصرف می‌کند، حتی نگاهش به روابط دوستانه و خانوادگی‌اش و اصیل‌ترین احساسات انسانی‌اش، نظیر نگاهی است که به مبلمان نوبه‌نو عوض‌شده خانه‌اش، و اشیاي اطرافش دارد که کار می‌کند، پول جمع می‌کند و می‌خردشان تا شهوت مصرف‌گرایانه را کمی التیام ببخشد. این انسان، بگذارید راحت‌تر بگویم همین خود ما که «معاشر» را به تماشا نشسته‌ایم، از این قاعده مستثنا نیستیم و فقط جهان اطراف خود را دیوانه‌وار مصرف می‌کنیم و در این دیوانگی تا حدی پیش رفته‌ایم که پای را از مصرف خانه و ماشین و پول فراتر نهاده و به جان یکدیگر و عواطف یکدیگر افتاده‌ایم.
روزبه‌روز رقابتی جدی و سخت در همسان‌شدن را پیگیر هستیم و تا جایی پیش رفته‌ایم که نه‌تنها خلاقیت را در اجزاي زندگی از دست داده‌ایم، بلکه در ظاهر و شمایل هم تلاش می‌کنیم طبق الگویی مصرف‌گرایانه پیش برویم؛ زیبایی را در ظاهری همسان برساخته از سیلیکون و اعمال زیبایی تعریف کرده‌ایم و دیگر نمی‌توانیم از ظاهر بکر و دست‌نخورده خودمان نیز لذتی ببریم.
شخصیت‌های «معاشر» هرکدام بخشی از ما را با خود روی صحنه می‌آورند که نمی‌توانیم انکارشان کنیم. شیوه اجرائی که کارگردان برگزیده، بسیار متناسب با متن است، از آنجا که نویسنده و کارگردان یکی است، او جهان اثر خود را به‌خوبی می‌شناخته و همان‌گونه که خود حاجی‌پور در متن بروشور نمایش نوشته، «این داستان واقعی نیست، اما تک‌تک شخصیت‌های این داستان حقیقت دارند و در میان ما زندگی می‌کنند». وی به‌خوبی توانسته از پس خلق این جهان از ذهن تا روی صحنه برآید و به‌جز مواردی جزئی، تمام اجزاي صحنه در خدمت خلق این جهان هستند. برخی آکسسوارهای صحنه نظیر یخدانی که در آن برای نوشیدنی یخ خرد می‌‌شود یا ظرف میوه‌ای که برای ميهمان‌ها روی میز قرار داده می‌شود و حتی میوه‌های درون آن کمی سرسری و بی‌دقت انتخاب شده و باز هم شاید باید طراحی لباس کاراکترها با دقت بیشتری انجام می‌پذیرفت تا بهتر می‌توانست شخصیت کاراکترهای داستان معاشر را بپروراند.
«معاشر» نمایشی با ریتم مناسب با بازی‌های خوب است که بازیگرانش به‌جز کاراکتر اصلی زن که لیلا برخورداری ایفاگر آن است و متأسفانه بازی تخت و فاقد خلاقیتی را در پیش گرفته، توانسته‌اند کاراکترهای داستان را باورپذیر روی صحنه بیاورند. درمجموع می‌توان امید داشت احسان حاجی‌پور اتفاقی نو در تئاتر رئال اجتماعی ایران باشد که این روزها کاستی‌های بسیاری در ایده و اجرا در این حوزه احساس می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.