تکاپوها در آستانه نشست داووس

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در‌حالی‌که این روزها به واسطه تحولات داخلی در ایران، موضع واشنگتن و شخص ترامپ بین جنگ و مذاکره در نوسان است، روزنامه وال استریت ژورنال به نقل از مقامات عربی و اروپایی مدعی شد که عراقچی با آمریکایی‌ها در تماس است و درصدد است ملاقاتی با ویتکاف در داووس داشته باشد که هنوز این اتفاق نیفتاده است.

البته به نوشته تسنیم، استیو ویتکاف، نماینده دولت آمریکا، روز جمعه گفت که واشنگتن ترجیح می‌دهد تنش‌ها با ایران را از طریق دیپلماسی حل کند، نه اقدام نظامی. وال استریت ژورنال در مطلب دیگری تصریح کرد که برخی از دستیاران ارشد دولت ایالات متحده به رهبری جی دی ونس (معاون اول) از ترامپ خواسته‌اند پیش از هرگونه اقدامی، مسیر دیپلماسی را آزمایش کند. هم‌زمان روزنامه واشنگتن‌پست از اختلاف‌نظرها درباره نوع اقدام دوباره آمریکا علیه ایران خبر داد. مقامات و افراد نزدیک به کاخ سفید که نام آنها افشا نشده است، به روزنامه واشنگتن‌پست گفته‌اند که استدلال‌های اعضای دولت ترامپ علیه ایران شامل خطر وقوع حادثه یا شکست احتمالی است.

در همین حال نیز، ایرنا به نقل از واشنگتن‌پست مدعی شد که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در امور خاورمیانه، مستقیما به بیم و هراس متحدان عرب آمریکا گوش داده و آنان خواستار پرهیز از جنگ با ایران هستند. این روزنامه به نقل از یک منبع که خواست نامش فاش نشود، افزود که ویتکاف به همراه رئیس کارکنان کاخ سفید عقیده دارد که درباره حمله به ایران باید جانب احتیاط را رعایت کرد. البته نیویورک‌تایمز هم اعلام کرد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، به بنیامین نتانیاهو درباره پاسخ ایران به حملات آمریکا هشدار داده و خطاب به نخست‌وزیر اسرائیل عنوان کرده «در صورت حمله به ایران، این نتانیاهو است که باید بهای آن را بپردازد»؛ چون به گفته ترامپ، «این تل‌آویو است که هدف حملات شدید موشکی ایرانی‌ها قرار خواهد گرفت». با این حال الجزیره نیز در گزارشی گفته بود که پس از عقب‌نشینی دونالد ترامپ از تهدید نظامی ایران، وزارت امور خارجه این کشور مدعی شد که ما گزارش‌هایی دریافت کرده‌ایم مبنی بر اینکه ایران در حال کار بر روی گزینه‌هایی برای هدف قرار‌دادن پایگاه‌های ایالات متحده است».

وزارت امور خارجه آمریکا در بیانیه‌ای که نشان‌دهنده تناقض در مواضع و اظهارات مقام‌های کاخ سفید درباره ایران است، ادعا کرده که «اگر جمهوری اسلامی به منافع ایالات متحده حمله کند، با نیرویی بسیار قدرتمند روبه‌رو خواهد شد. ما قبلا گفته‌ایم و دوباره می‌گوییم که با رئیس‌جمهور ترامپ بازی نکنید». این بیانیه وزارت امور خارجه آمریکا در حالی است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز جمعه در رسانه اجتماعی خود موسوم به «تروث‌سوشال» با عقب‌نشینی از الفاظ تهدیدآمیز پیشین خود، نوشت «من عمیقا به این واقعیت احترام می‌گذارم که تمام اعدام‌های برنامه‌ریزی‌شده که قرار بود دیروز انجام شوند (بیش از ۸۰۰ مورد از آنها)، از طرف رهبری ایران لغو شده‌اند». همچنین به گزارش الجزیره، رئیس‌جمهور آمریکا در سخنانی در پاسخ به این سؤال که آیا رژیم صهیونیستی و سران کشورهای عرب منطقه او را متقاعد کرده‌اند که ایران را هدف قرار ندهد، گفت «احدی من را متقاعد نکرد. من خودم را متقاعد کردم».

سایه سنگین 4 پیش‌شرط بر مسیر پیچیده مذاکرات

البته مسیر دیپلماتیک مدنظر ویتکاف هم تفاوت چندانی با جنگ ادعایی علیه ایران ندارد، چراکه نماینده ویژه ترامپ در کنفرانس شورای اسرائیلی-آمریکایی در فلوریدا بار دیگر ادعاهای دولت ترامپ برای رسیدن به توافق با ایران را مطرح کرد که بارها از سوی تهران رد شده است و دراین‌باره مدعی شد «یک توافق دیپلماتیک شامل چهار موضوع توقف غنی‌سازی هسته‌ای، کاهش موجودی موشکی، مواد هسته‌ای موجود در ایران و نیروهای نیابتی است». ویتکاف ادعا کرد که ممکن است ایران تمایل به مصالحه درمورد هر چهار موضوع داشته باشد، زیرا اقتصاد آن در شرایط بسیار سختی قرار دارد. او با تکرار تهدیدات واشنگتن افزود که اگر آنها می‌خواهند به جامعه ملل بازگردند، می‌توانیم این چهار مشکل را از طریق دیپلماتیک حل کنیم. دراین‌صورت این یک راه‌حل عالی خواهد بود، چراکه جایگزین آن، راه‌حل بدی است.

مسیر میانجی عربی؛ از مسقط تا بغداد

همان‌طور که قبل‌تر عنوان شد، واشنگتن‌پست ادعا کرد که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در امور خاورمیانه، مستقیما به هشدار متحدان عرب آمریکا گوش داده است و آنان خواستار پرهیز از جنگ با ایران هستند. در راستای این خط خبری، وال استریت ژورنال گزارش داده بود که عربستان، قطر و عمان به آمریکا هشدار داده‌اند که اقدام احتمالی علیه ایران، بازارهای نفت را بی‌ثبات می‌کند و به اقتصاد ایالات متحده آسیب می‌رساند. ضمن آنکه ریاض به تهران اطمینان داده که اجازه استفاده از حریم هوایی خود برای حمله را نخواهد داد. قبل‌تر هم خبرگزاری ای‌اف‌پی از تلاش‌های دیپلماتیک عربستان سعودی، قطر و عمان به منظور مخالفت با اجرای گزینه نظامی علیه ایران از طرف آمریکا خبر داد. در این زمینه یک مقام عربستانی به این خبرگزاری اعلام کرده که وقوع چنین حمله‌ای، برای منطقه عواقبی وخیم و نامطلوب در پی خواهد داشت.

این مقام سعودی تصریح کرده سه کشور عربی یادشده با تشکیل جبهه‌ای واحد اقدام به سلسله تلاش‌های دیپلماتیک، طولانی و پرشتاب کرده‌اند تا ترامپ را به مذاکره مجدد با ایران راضی کنند. او همچنین افزوده که تلاش‌ها به منظور تحکیم اعتماد و ایجاد فضای مناسب‌تر در حال انجام‌شدن است. شبکه خبری سی‌ان‌ان آمریکا هم اعلام کرد که چهار کشور عربی عربستان سعودی، قطر، عمان و مصر برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا میانجی شدند.

مجتبی فردوسی، رئیس دفتر حافظ منافع ایران در مصر، هم گفته بود که تلاش میانجیگران عرب بین ایران و آمریکا برای جلوگیری از هرگونه تشدید تنش ادامه دارد. مجموعه این خبرها نشان می‌دهد که مسیر میانجیگری عربی در حال نقل و انتقال پیام بین تهران و واشنگتن باشد؛ کمااینکه شنبه ۲۰ دی ۱۴۰۴ شاهد سفر بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، به ایران بودیم و دیروز یکشنبه نیز فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق، به تهران سفر کرد و با عباس عراقچی، همتای ایرانی خود و دیگر مقامات کشور دیدار داشت. پس از رایزنی‌های عراقچی و فؤاد حسین بود که دو طرف در نشست خبری مشترکی حاضر شدند. در بخش‌های مهمی از این نشست خبری، مسئول دستگاه دیپلماسی کشورمان تصریح کرد «ما امروز درباره پیشنهادهای سیاسی و دیپلماتیک میان ایران و عراق در راستای پیشبرد صلح و ثبات در منطقه صحبت کردیم و ما در این زمینه توافق داریم که این مسیر باید ادامه پیدا کند». عراقچی «تخلیه پایگاه عین‌الاسد از نیروهای نظامی آمریکا و تحویل این پایگاه به نیروهای عراقی را نشانه دیگری از تقویت استقلال، ثبات و حاکمیت سیاسی در عراق» دانست و گفت «ما از این نظر بسیار خوشحال هستیم».

پیش از حضور فؤاد حسین، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در گفت‌وگو با خبرنگاران عنوان کرد «در این سفر درباره روابط دوجانبه ایران-عراق و همچنین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی تبادل نظر خواهد شد».

گفتنی است‌ رسانه «العربی الجدید» در گزارشی با اشاره به تلاش بغداد برای حفظ آرامش در منطقه و اهداف سفر فؤاد حسین به ایران، نوشت‌: «سفر وزیر خارجه عراق هم‌زمان با بحث‌های داخلی جاری در عراق در مورد چندین موضوع حساس، به‌ویژه بحران پیرامون تشکیل دولت جدید و همچنین بحث‌های مداوم در مورد آینده سلاح‌های خارج از کنترل دولت و فشار آمریکا در این زمینه، به‌ویژه در مورد گروه‌های مسلح عراقی متحد با ایران، صورت گرفته است. این مسائل به دلیل درهم‌تنیدگی ابعاد داخلی با ملاحظات منطقه‌ای و بین‌المللی، از پیچیده‌ترین مسائل در چشم‌انداز سیاسی عراق هستند‌».

به نوشته ایرنا، تنش‌های منطقه‌ای به این سفر اهمیتی می‌دهد که ممکن است فراتر از چارچوب روابط دوجانبه سنتی باشد. در این راستا یک منبع دولتی عراق شنبه به العربی الجدید اعلام کرد: «عراق به‌ویژه با توجه به موقعیت جغرافیایی و سیاسی خود که آن را مستقیما تحت تأثیر هرگونه تنش منطقه‌ای قرار می‌دهد به دنبال حفظ سیاست توازنی است که در روابط خارجی خود دنبال می‌کند‌». این منبع این احتمال را رد نکرد که «مسائل مربوط به تهدیدهای آمریکا علیه ایران، بحران تشکیل دولت عراق و خلع سلاح گروه‌های مقاومت عراق بخشی از مذاکرات بین طرف‌های عراقی و ایرانی، در چارچوب تبادل نظر و درک متقابل از مواضع باشد‌».

محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق نیز در تازه‌ترین اظهارات خود درباره شرایط منطقه با انتقاد شدید از جنایات ‌انجام‌شده در غزه و لبنان، درباره پیامدهای تهدیدهای آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران هشدار داد و خواستار وحدت کشورهای اسلامی در برابر این توطئه‌ها شد. پیش‌تر، صباح النعمان، سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق نیز در بیانیه‌ای تأکید کرد‌ سیاست دولت عراق احترام به حاکمیت کشورها و عدم مداخله در امور داخلی آنها‌ست. عراق کاملا متعهد است‌ خاک این کشور عرصه‌ای برای تهدید امنیت و ثبات هیچ‌یک از کشورهای همسایه نباشد.

تهران در تکاپوی دیپلماتیک

علاوه بر تلاش کشورهای منطقه برای کاهش تنش، تهران نیز به سهم خود سعی دارد مانع‌ هر‌گونه بی‌ثباتی شود. در این باره علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه در یک هفته اخیر هم‌زمان با اوج‌گیری تنش‌ها بین ایران و آمریکا، ۱۳ تماس با مقام‌های خارجی به‌ویژه همتایان خود در کشور‌های منطقه برقرار کرده‌اند. ایران در این تماس‌ها به آمریکا درباره هر‌گونه دخالت در امور داخلی کشور هشدار داده است.

سیدعباس عراقچی، سکان‌دار دستگاه دیپلماسی نیز دوشنبه گذشته عنوان داشت: «ما برای مذاکره هم آمادگی داریم، ولی مذاکره منصفانه، شرافتمندانه و از موضع برابر و با احترام متقابل و براساس منافع متقابل. مذاکره‌ای که جدی و واقعی باشد و نه دستوردادن و دیکته‌کردن که اخلاق برخی کشورهاست‌». امیرسعید ایروانی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران هم اخیرا در نامه‌ای به شورای امنیت و دبیرکل سازمان ملل متحد اعلام کرد‌ جمهوری اسلامی رفتار مستمر، غیرقانونی و غیرمسئولانه ایالات متحده آمریکا در هماهنگی با رژیم اسرائیل برای مداخله در امور داخلی ایران از طریق تهدید، تحریک و تشویق عامدانه بی‌ثباتی و خشونت را به‌شدت محکوم می‌کند.

گزینه‌های پیش‌روی واشنگتن و تهران

همه تلاش‌های میانجیگرانه منطقه‌ای و نیز سفر مقامات عمانی و عراقی به تهران شاید پیش‌زمینه‌ای برای حصول موفقیت در کاهش تنش بین تهران و واشنگتن، آن هم در آستانه دیدار ویتکاف و عراقچی باشد. چرا‌که اگر طبق خبرها، شاهد دیدار این دو (عراقچی و ویتکاف) در داووس باشیم، می‌تواند تعیین‌کننده مسیر پیش‌روی ایران و ایالات متحده باشد، مشروط بر آنکه دو طرف و به‌ویژه آمریکایی‌ها بدون پیش‌‌فرض و پیش‌شرط به دنبال راه‌حل باشند. اما اگر نماینده ترامپ در امور خاورمیانه با چهار شرط خود به دنبال دیدار با عراقچی باشد، نه‌تنها امیدی به خروجی مثبت از دیدار این دو نخواهد بود، که می‌تواند تنش را به نقطه غیرقابل مدیریت سوق‌ دهد. در همین باره سیدحسین موسویان، دیپلمات پیشین ایران طی مطلبی هشت‌بندی در فضای مجازی معتقد است‌ بزرگ‌ترین چالش سیاست خارجی و امنیت ملی ایران، «تشنج در روابط با آمریکا» است. ضمن آنکه برای پرزیدنت ترامپ نیز یکی از پیچیده‌ترین موضوعات روابط خارجی، «رفع تشنج با ایران» است و به گفته موسویان، برای حل این معضل هر دو پایتخت نیازمند تصمیمات بزرگ هستند.

دیپلمات اسبق کشورمان در حساب ایکس خود نوشت: ‌۱. اوضاع داخلی ایران آرام و نیروهای امنیتی کنترل کشور را به دست گرفته و زندگی مردم نسبتا به روال عادی بازگشته است. ‌۲. احتمال حمله نظامی آمریکا بسیار ضعیف‌تر شده و خویشتنداری حکومت ایران در مورد اعدام افراد دستگیرشده، به رئیس‌جمهور آمریکا این فرصت را داد که حداقل در این مقطع‌ حمله دوم را منتفی اعلام کند. ‌۳. واشینگتن در مورد «‌استراتژی فروپاشی ایران از طریق سازماندهی شورش و بی‌ثباتی و جنگ داخلی در ایران»‌ ناامید شده یا حداقل به‌شدت مردد شده است. هزینه‌های میلیارد دلاری برای موفقیت این استراتژی بر باد رفت ضمن اینکه توهم خلق یک آلترناتیو خارج‌نشین برای رهبری تظاهرات در داخل ایران‌ نیز شکست خورد. ۴. در عین حال مشکلات مردم ایران، جدی، واقعی و نه‌تنها همچنان به قوت خود باقی است، بلکه بعد از حوادث اخیر بیشتر هم شده. ضمن اینکه خون بیگناهان زیادی نیز ریخته شد.

۵. بازگشت آرامش نسبی فعلی، فرصتی برای حاکمیت ایران است که اقدامات اساسی برای حل مشکلات ساختاری و بهبود حکمرانی به عمل آورد؛ از جمله: بهبود شرایط اقتصادی کشور، رفع فقر و فساد و بیکاری و حذف مدیران ناکارآمد یا نفوذی. ۶. بزرگ‌ترین چالش سیاست خارجی و امنیت ملی ایران، «تشنج در روابط با آمریکا» است. برای پرزیدنت ترامپ نیز یکی از پیچیده‌ترین موضوعات روابط خارجی، «رفع تشنج با ایران» است. برای حل این معضل‌ هر دو پایتخت نیازمند تصمیمات بزرگ هستند.‌ ۷. حمله نظامی محدود و هدفمند آمریکا هیچ نتیجه‌ای به‌جز تشدید خصومت نداشته و نخواهد داشت و اقدام نظامی گسترده علیه ایران نیز قطعا ثبات کل منطقه‌ را به خطر می‌اندازد و شرکای ایالات متحده در سراسر خاورمیانه را تهدید می‌کند.

لذا آمریکا باید گزینه‌های نظامی را از روی میز بردارد، چون هزینه‌ها و ریسک‌های قابل توجهی برای ایالات متحده، ایران و کل منطقه به همراه دارد. ۸. دیپلماسی تنها مسیر صلح است. واشینگتن و تهران نیازمند یک گفت‌وگوی مستقیم، معنی‌دار و جامع هستند به‌شرطی که نتیجه آن برای هر دو پایتخت آبرومندانه باشد‌». حال باید دید‌ با توجه به معادلات داخلی در ایران، شرایط منطقه و نیز تحولات بین‌المللی، ریل مناسبات ایران و آمریکا در راستای کاهش تنش خواهد بود یا تصاعد بحران. پاسخ به این سؤال منوط به در نظر گرفتن پارامترهای بسیار زیادی است که دائما در حال تغییر است. لذا روزهای پیش‌رو آبستن اتفاقات تعیین‌کننده‌ای برای تهران، واشنگتن و کل منطقه غرب آسیا خواهد بود.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.