|

انتشار ترجمه‌ای از بیژن الهی

تکچهره‌ی الف

شیما بهره‌مند

«مستغلات» عنوان مجموعه‌شعری است از هانری میشو، با ترجمه بیژن الهی که عاقبت در فاصله‌ بیش از سه دهه از ترجمه و چاپِ آن بازنشر شده است. این مجموعه شامل پنج بخش است به‌اضافه بخش آخر با عنوان «جداگانه». در بخش یک، پنج شعر آمده با نام‌های «دختری از بوداپست»، «ساز بزرگ»، «باد»، «دلقک»، «الفبا». بخش دو، سه شعر دارد: «زاد»،‌ «گزیچه»،‌ «حشرات». در بخش سه نیز شعر متفاوتی آمده با عنوان «در سرزمین جادو». «تنبلی»، «طلسمبند»، «سادگی»، «مشغله‌های من»، «فریادزدن»، «اسکله» نیز شعرهای بخش چهارند. در بخش پنج سه شعر نسبتا کوتاه دارد: «ورزشکار توی رختخاب»، «ورزشکار توی رختخاب»، «معما». اما کتاب، جز این بخش پایانی نیز دارد: «جداگانه» که در آن دو متن مهم درباره شعر هانری میشو آمده است. یکی، مقدمه‌یی از ریچارد المن و دیگری مقاله‌یی از ژرژ پوله، هر دو از منتقدان مطرح. «خاندن میشو آدم را ناآسوده می‌گرداند. دنیای شعرهایش رابطه‌یی با دنیای روزمره دارد، اما به‌سختی می‌شود تصمیم گرفت چه رابطه‌یی. اگر بکوشیم با خیالپردازی خاندنِ آن آرامشی دوباره برای خود به‌دست آوریم، ناچاریم چاقوی جراحی را که درون ما دست به بازی گذاشته نادیده بگیریم.» مقاله ریچارد المن درباره شعرهای هانری میشو، این‌طور آغاز می‌شود. ریچارد المن در ادامه می‌نویسد آنچه طبقه‌بندی نوشته‌های هانری میشو را دشوار می‌گرداند «علاقمندی‌ی میشو به دودلی‌ها و دست‌‌به‌گریبانی‌های خود نیست، گرچه از پس این کارها به‌خوبی برمی‌آید؛ بیشتر این عادتش است که درون‌بینی‌های روانی را درون واژگان مادی، به‌جای معنوی می‌گذارد - یا درون نظامی از تصاویر که در ابتدا به‌نظر تعبدی می‌نماید. چارچوب مرجع به‌ظرافت جابه‌جا شده است.» چنان‌که المن می‌نویسد وقتی میشو در دهه 1920 آغاز به نوشتن کرد، بدگویانش گفتند نوشته‌هایش ادبیات نیست و زبانش فرانسه نیست. «اعتنایی به آنها نکرد. فراواقعیگراها سعی کردند از آن خود بخانندش، اما او مصممانه راه خودش را رفت. تا پس از آخرین جنگ جهانی شهرت نیافت. او خود را به یک شاعر جنگ، یا، همانند آراگُن، سخنگوی زمانش بدل نساخت. اما شعرهایش به‌یکباره به باورداشت درآمدند؛ حادثه‌های نامعقول یا مهیبی که سال‌ها بود توصیف می‌کرد، اگر معادلی دقیق در حادثه‌های معاصر نداشتند، دیگر از آنها دور نبودند. او سرانجام در حد یکی از اصیلترین و مهمترین نویسنده‌های نسلش شناخته شد.» از زندگی او المن تنها تک‌جملاتي را انتخاب می‌کند که روایت خودِ اوست: «دندان‌هایم را علیه زندگی‌ام بر هم می‌فشردم» یا «به‌محض این‌که توانستم حرف بزنم گفتم من یک سرراهی‌ام». در نظر المن «این خودبسنده‌کردن هرج‌ومرج‌طلبانه خودش است که در تکچهره‌ی الف توصیف می‌کند». المن در این متن، به مقاله مطرحِ آندره ژید درباره هانری میشو ارجاع می‌دهد که معتقد است «آنچه میشو در آن برتری می‌جوید واداشتن ما به این است که به‌نحوی شهودی هر دو، غریب‌بودن چیزهای طبیعی و طبیعی‌بودن چیزهای غریب، را احساس کنیم». المن بر این باور است که شعر میشو نه تمثیل کلمه‌ها که در موقعیت‌هاست. بیان به خودی خود پیش پا افتاده است، اما تَنشهای خَلقشُده در نهایت معادل تنشهای خلقشده وسیله‌ی شعرها هستند.» به‌زعمِ المن این تنش‌ها هرگز به‌طور کامل حل نمی‌شوند. میشو از صحنه‌اش قدم بیرون نمی‌گذارد تا درباره‌اش به نتیجه‌هایی قراردادی برسد. مقاله خواندنی ژرژ پوله نیز با این پرسش آغاز می‌شود «تحت تهدید، فشار، وحشت، انسان تهدیدشده چکار می‌تواند بکند؟ گریز برای میشو اولین راه‌حل است. اما گریز مستلزم وجود یک فضای خارجی‌ست، و این‌جا فضا درست آن دشمنی‌ست که باید از او گریخت. پس خروجگاه را کجا باید جست؟ میشو راجع‌ به خودش می‌گوید: اگر یک در خروجی یافته بود، دیگر این‌جا نبود، این را می‌توان مطمئن بود... اما حالا میشو، خاه ناخاه، هنوز این جاست، میخکوب بر مکانی که در عالم برایش معین شده و نمی‌تواند از آن در برود.» پوله معتقد است که در میشو میل استیصال‌آمیزی هست به گریختن. رفتن، هر کجا باشد، کورکورانه، بی‌باروبنه، به جستجوی یک دنیای دیگر. او هم‌چنین از میشو نقلی‌ آورد که «یک روز در بیست‌سالگی، یک اشراق ناگهانی در او گرفت. او سرآخر، ملتفت ضد زندگی‌ش شد و این‌که باید آن انتهای دیگر را بیازماید.» ولی آیا انتهای دیگری هست؟ «رفتن، یعنی گریختن از فضا، اما برای این‌که همه جا آن را بازیابیم. فضای درونی، فضای بیرونی، از هر طرف همان فضای خطرناک گسترده‌ست. چگونه از زیر سلطه‌اش بگریزیم؟ یک چاره می‌ماند که عبارت است از، نه عوض‌کردن دنیا، بل که عوض‌کردن خودمان. گریز نه دیگر در فضا بل که در کثرت بی‌پایان شکلهایی که در بر دارد.» کتاب پس از این دو مقاله، یک گاهنامه نیز دارد. از سال 1899 که هانری میشو در بلژیک و در خانواده‌ای بورژوا متولد شد، به بروکسل رفت، کودکی‌اش را گذراند، پنج سالی را از 1906 تا 1910 در یک مدرسه شبانه‌روزی‌ سپری کرد، و بعد اشغال بروکسل توسط آلمانی‌ها، رهاکردن تحصیل در رشته طب، شغل‌های مختلف، رفتن به پاریس در 1924، و بعد اولین تجربه در نقاشی سال 1927، تا 1937 که اولین نمایشگاه خود را برگزار می‌کند و مجله‌ای با نام هرمس درمی‌آورد، و زمان مرگِ او در 1984. در این چند صفحه حوادث زندگی هنری میشو آمده .بیژن الهی اشاره‌ای می‌آورد درباره انتخاب شعرها: «شعرها همه از گزینه‌یی‌ست که میشو از آثار 27 تا 43‌ی خود ترتیب داده در مجموعه‌ای» که مرجعِ الهی برای ترجمه نیز بوده. در بخش «پیوندانِ» کتاب نیز سه شعر آمده، سه شعری که در این چاپ تازه ضمیمه دفتر شده است و به‌روایت الهی «سه‌گانه‌ی کوچکی می‌سازند تا نمونه‌یی به‌دست دهد از مجموعه‌ی پلوم‌های میشو.» و بعد در مورد نظم و نظام مجموعه شعرِ حاضر شرحی می‌دهد برای آیندگانی که اگر او نبود و خواستند چاپ دیگری از دفتر حاضر به‌دست دهند مراعاتش کنند. در انتهای کتاب نیز چند خطی درباره تاریخچه چاپِ این ترجمه‌ها آمده به قلمِ داریوش کیارس: «هانری میشوِ بیژن الهی ابتدای دهه‌ی پنجاه کار می‌شود، به‌عنوان یکی از مجموعه‌های شعرِ انتشارات پنجاه‌ویک. چاپ اول کتاب در 53ست که، دریغ، به پخش نمی‌رسد. چاپ دوم کتاب که سرانجام به پخش می‌رسد در 59ست، با نام ساحت جوانی. با اینهمه و به فاصله‌ی کوتاهی نام مجموعه را تغییر می‌دهد، به مستغلات. متضمن، احتمالا، نوعی جناس لفظی: مستقل‌های بیژن الهی در فضای مستغل‌های هانری میشو.» و البته تصویری هم از دست‌خطِ بیژن الهی هست در آخر کتاب که نوشته است: «مُسْتَغلّات، میشو، چنین باشد عنوان کتاب در چاپهای بعد...».

«مستغلات» عنوان مجموعه‌شعری است از هانری میشو، با ترجمه بیژن الهی که عاقبت در فاصله‌ بیش از سه دهه از ترجمه و چاپِ آن بازنشر شده است. این مجموعه شامل پنج بخش است به‌اضافه بخش آخر با عنوان «جداگانه». در بخش یک، پنج شعر آمده با نام‌های «دختری از بوداپست»، «ساز بزرگ»، «باد»، «دلقک»، «الفبا». بخش دو، سه شعر دارد: «زاد»،‌ «گزیچه»،‌ «حشرات». در بخش سه نیز شعر متفاوتی آمده با عنوان «در سرزمین جادو». «تنبلی»، «طلسمبند»، «سادگی»، «مشغله‌های من»، «فریادزدن»، «اسکله» نیز شعرهای بخش چهارند. در بخش پنج سه شعر نسبتا کوتاه دارد: «ورزشکار توی رختخاب»، «ورزشکار توی رختخاب»، «معما». اما کتاب، جز این بخش پایانی نیز دارد: «جداگانه» که در آن دو متن مهم درباره شعر هانری میشو آمده است. یکی، مقدمه‌یی از ریچارد المن و دیگری مقاله‌یی از ژرژ پوله، هر دو از منتقدان مطرح. «خاندن میشو آدم را ناآسوده می‌گرداند. دنیای شعرهایش رابطه‌یی با دنیای روزمره دارد، اما به‌سختی می‌شود تصمیم گرفت چه رابطه‌یی. اگر بکوشیم با خیالپردازی خاندنِ آن آرامشی دوباره برای خود به‌دست آوریم، ناچاریم چاقوی جراحی را که درون ما دست به بازی گذاشته نادیده بگیریم.» مقاله ریچارد المن درباره شعرهای هانری میشو، این‌طور آغاز می‌شود. ریچارد المن در ادامه می‌نویسد آنچه طبقه‌بندی نوشته‌های هانری میشو را دشوار می‌گرداند «علاقمندی‌ی میشو به دودلی‌ها و دست‌‌به‌گریبانی‌های خود نیست، گرچه از پس این کارها به‌خوبی برمی‌آید؛ بیشتر این عادتش است که درون‌بینی‌های روانی را درون واژگان مادی، به‌جای معنوی می‌گذارد - یا درون نظامی از تصاویر که در ابتدا به‌نظر تعبدی می‌نماید. چارچوب مرجع به‌ظرافت جابه‌جا شده است.» چنان‌که المن می‌نویسد وقتی میشو در دهه 1920 آغاز به نوشتن کرد، بدگویانش گفتند نوشته‌هایش ادبیات نیست و زبانش فرانسه نیست. «اعتنایی به آنها نکرد. فراواقعیگراها سعی کردند از آن خود بخانندش، اما او مصممانه راه خودش را رفت. تا پس از آخرین جنگ جهانی شهرت نیافت. او خود را به یک شاعر جنگ، یا، همانند آراگُن، سخنگوی زمانش بدل نساخت. اما شعرهایش به‌یکباره به باورداشت درآمدند؛ حادثه‌های نامعقول یا مهیبی که سال‌ها بود توصیف می‌کرد، اگر معادلی دقیق در حادثه‌های معاصر نداشتند، دیگر از آنها دور نبودند. او سرانجام در حد یکی از اصیلترین و مهمترین نویسنده‌های نسلش شناخته شد.» از زندگی او المن تنها تک‌جملاتي را انتخاب می‌کند که روایت خودِ اوست: «دندان‌هایم را علیه زندگی‌ام بر هم می‌فشردم» یا «به‌محض این‌که توانستم حرف بزنم گفتم من یک سرراهی‌ام». در نظر المن «این خودبسنده‌کردن هرج‌ومرج‌طلبانه خودش است که در تکچهره‌ی الف توصیف می‌کند». المن در این متن، به مقاله مطرحِ آندره ژید درباره هانری میشو ارجاع می‌دهد که معتقد است «آنچه میشو در آن برتری می‌جوید واداشتن ما به این است که به‌نحوی شهودی هر دو، غریب‌بودن چیزهای طبیعی و طبیعی‌بودن چیزهای غریب، را احساس کنیم». المن بر این باور است که شعر میشو نه تمثیل کلمه‌ها که در موقعیت‌هاست. بیان به خودی خود پیش پا افتاده است، اما تَنشهای خَلقشُده در نهایت معادل تنشهای خلقشده وسیله‌ی شعرها هستند.» به‌زعمِ المن این تنش‌ها هرگز به‌طور کامل حل نمی‌شوند. میشو از صحنه‌اش قدم بیرون نمی‌گذارد تا درباره‌اش به نتیجه‌هایی قراردادی برسد. مقاله خواندنی ژرژ پوله نیز با این پرسش آغاز می‌شود «تحت تهدید، فشار، وحشت، انسان تهدیدشده چکار می‌تواند بکند؟ گریز برای میشو اولین راه‌حل است. اما گریز مستلزم وجود یک فضای خارجی‌ست، و این‌جا فضا درست آن دشمنی‌ست که باید از او گریخت. پس خروجگاه را کجا باید جست؟ میشو راجع‌ به خودش می‌گوید: اگر یک در خروجی یافته بود، دیگر این‌جا نبود، این را می‌توان مطمئن بود... اما حالا میشو، خاه ناخاه، هنوز این جاست، میخکوب بر مکانی که در عالم برایش معین شده و نمی‌تواند از آن در برود.» پوله معتقد است که در میشو میل استیصال‌آمیزی هست به گریختن. رفتن، هر کجا باشد، کورکورانه، بی‌باروبنه، به جستجوی یک دنیای دیگر. او هم‌چنین از میشو نقلی‌ آورد که «یک روز در بیست‌سالگی، یک اشراق ناگهانی در او گرفت. او سرآخر، ملتفت ضد زندگی‌ش شد و این‌که باید آن انتهای دیگر را بیازماید.» ولی آیا انتهای دیگری هست؟ «رفتن، یعنی گریختن از فضا، اما برای این‌که همه جا آن را بازیابیم. فضای درونی، فضای بیرونی، از هر طرف همان فضای خطرناک گسترده‌ست. چگونه از زیر سلطه‌اش بگریزیم؟ یک چاره می‌ماند که عبارت است از، نه عوض‌کردن دنیا، بل که عوض‌کردن خودمان. گریز نه دیگر در فضا بل که در کثرت بی‌پایان شکلهایی که در بر دارد.» کتاب پس از این دو مقاله، یک گاهنامه نیز دارد. از سال 1899 که هانری میشو در بلژیک و در خانواده‌ای بورژوا متولد شد، به بروکسل رفت، کودکی‌اش را گذراند، پنج سالی را از 1906 تا 1910 در یک مدرسه شبانه‌روزی‌ سپری کرد، و بعد اشغال بروکسل توسط آلمانی‌ها، رهاکردن تحصیل در رشته طب، شغل‌های مختلف، رفتن به پاریس در 1924، و بعد اولین تجربه در نقاشی سال 1927، تا 1937 که اولین نمایشگاه خود را برگزار می‌کند و مجله‌ای با نام هرمس درمی‌آورد، و زمان مرگِ او در 1984. در این چند صفحه حوادث زندگی هنری میشو آمده .بیژن الهی اشاره‌ای می‌آورد درباره انتخاب شعرها: «شعرها همه از گزینه‌یی‌ست که میشو از آثار 27 تا 43‌ی خود ترتیب داده در مجموعه‌ای» که مرجعِ الهی برای ترجمه نیز بوده. در بخش «پیوندانِ» کتاب نیز سه شعر آمده، سه شعری که در این چاپ تازه ضمیمه دفتر شده است و به‌روایت الهی «سه‌گانه‌ی کوچکی می‌سازند تا نمونه‌یی به‌دست دهد از مجموعه‌ی پلوم‌های میشو.» و بعد در مورد نظم و نظام مجموعه شعرِ حاضر شرحی می‌دهد برای آیندگانی که اگر او نبود و خواستند چاپ دیگری از دفتر حاضر به‌دست دهند مراعاتش کنند. در انتهای کتاب نیز چند خطی درباره تاریخچه چاپِ این ترجمه‌ها آمده به قلمِ داریوش کیارس: «هانری میشوِ بیژن الهی ابتدای دهه‌ی پنجاه کار می‌شود، به‌عنوان یکی از مجموعه‌های شعرِ انتشارات پنجاه‌ویک. چاپ اول کتاب در 53ست که، دریغ، به پخش نمی‌رسد. چاپ دوم کتاب که سرانجام به پخش می‌رسد در 59ست، با نام ساحت جوانی. با اینهمه و به فاصله‌ی کوتاهی نام مجموعه را تغییر می‌دهد، به مستغلات. متضمن، احتمالا، نوعی جناس لفظی: مستقل‌های بیژن الهی در فضای مستغل‌های هانری میشو.» و البته تصویری هم از دست‌خطِ بیژن الهی هست در آخر کتاب که نوشته است: «مُسْتَغلّات، میشو، چنین باشد عنوان کتاب در چاپهای بعد...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.