دو شکست و یک پرسش
سرمایهگذاری ایران در جهان سیاستزده
فردای سوم ژانویه ۲۰۲۶، نه فقط صبحگاهی جدید برای کاراکاس که لحظهای از حسابگری برای تهران بود. صدای انفجارهایی که در نیمهشب، کاخ ریاستجمهوری ونزوئلا را در «فورت تیونا» لرزاند و به بازداشت نیکلاس مادورو انجامید، صحنهای که کمتر از ۱۳ ماه پس از سقوط دمشق و فرار بشار اسد به روسیه تکرار شد، حالا به وضوح نشان میداد که معماری روابط خارجی ایران بر پایه سرمایهگذاری کلان در متحدانی شکننده، تا چه حد آسیبپذیر است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
مهدی عربصادق، کارشناس انرژی: فردای سوم ژانویه ۲۰۲۶، نه فقط صبحگاهی جدید برای کاراکاس که لحظهای از حسابگری برای تهران بود. صدای انفجارهایی که در نیمهشب، کاخ ریاستجمهوری ونزوئلا را در «فورت تیونا» لرزاند و به بازداشت نیکلاس مادورو انجامید، صحنهای که کمتر از ۱۳ ماه پس از سقوط دمشق و فرار بشار اسد به روسیه تکرار شد، حالا به وضوح نشان میداد که معماری روابط خارجی ایران بر پایه سرمایهگذاری کلان در متحدانی شکننده، تا چه حد آسیبپذیر است. سرمایهگذاری ایران در ونزوئلا که بنا به برآوردهای مختلف بین دو تا پنج میلیارد دلار ارزش داشت، نه بر اساس یک مطالعه اقتصادی دقیق، بلکه بر مبنای یک همسویی در تقابل با نظم آمریکایی شکل گرفته بود.
همکاری در بخشهای انرژی، حملونقل دریایی و صنعتی، قرار بود علاوه بر ایجاد مسیری برای دورزدن تحریمها، عمق راهبردی ایران را تا قلب آمریکای لاتین گسترش دهد. اعطای اعتبار چند میلیارد دلاری برای تأمین خوراک پالایشگاههای ونزوئلا در دولت سیزدهم، حتی در اوج تحریمهای فلجکننده علیه هر دو کشور، ادامه همان منطق بود. اما این سرمایهگذاریها از همان ابتدا با یک ریسک ساختاری تعیینکننده مواجه بود: وابستگی مطلق به تداوم حکومت فردی به نام نیکلاس مادورو. با عملیات «تصمیم قاطع» آمریکا و انتقال مادورو به بازداشتگاهی در نیویورک، این ریسک به واقعیتی تلخ بدل شد و تمامی قراردادها بلافاصله در هالهای از ابهام فرو رفت. اکنون در حالی که دونالد ترامپ از «اداره» ونزوئلا و نقش آتی شرکتهای نفتی آمریکا در این کشور سخن میگوید، احتمال بازپسگیری حتی بخشی از این سرمایهگذاریها به صفر نزدیک میشود. تجربه سوریه اما، الگویی به مراتب پرهزینهتر و آموزندهتر را در اختیار میگذارد. الگوبرداری از «طرح مارشال» آمریکایی و ایجاد یک «امپراتوری اقتصادی» در سوریه پساجنگ، رؤیا بود و این رؤیا، توجیهی بود برای جبران هزینههای انجام شده در سوریه؛ واکنش رئیسجمهور جدید سوریه، احمد الشرع، گویای تمام آن چیزی است که دیپلماسی ایران در محاسبات خود نادیده گرفته بود: «ملت سوریه زخمی از ایران دارد و برای درمان آن زمان زیادی نیاز است». ریشه این دو شکست مشابه را باید در سه اشتباه راهبردی جستوجو کرد.
نخست، معامله با «فرد» به جای «کشور». تمام محاسبات سیاسی و اقتصادی ایران نه بر اساس نهادهای پایدار، که بر بقای شخص اسد و مادورو متمرکز شده بود. هیچ برنامهای برای سناریوی تغییر رژیم یا حتی ارتباط سازنده با جناحهای سیاسی مختلف در این کشورها طراحی نشده بود. دوم، غلبه تامِ ملاحظات ایدئولوژیک و امنیتی بر عقلانیت اقتصادی. پروژههای پرخرج اغلب فاقد توجیه اقتصادی شفاف بودند و بیشتر ارزشی نمادین و نمایشی داشتند. مهمتر از همه، قراردادها از کمترین پوشش حقوقی بینالمللی و مکانیسمهای حل اختلاف بیطرف برخوردار بودند. سوم و شاید مهمتر، انفعال ساختاری دیپلماسی در مدیریت بحران. پس از سقوط این متحدان، واکنش دستگاه دیپلماسی ایران عمدتاً به صدور بیانیههای محکومیت و تأکید بر نقض حاکمیت محدود شد، در حالی که فاقد هرگونه نقشه راه عملیاتی یا اهرم فشار مؤثر برای حفظ داراییها یا پیگیری حقوقی مطالبات بود.
پیامد این الگو، فراتر از ازدستدادن دهها میلیارد دلار منابع ملی است. این شکستها، اهرمهای نفوذ منطقهای ایران را تضعیف و جایگاه آن را در معادلات ژئوپلیتیک به چالش کشیده است. همزمان، این پرسش جدی را در داخل کشور پررنگتر میکند که در شرایطی که اقتصاد ایران با تورم فزاینده (برآورد شده بیش از ۵۰ درصد)، کاهش قدرت خرید مردم و تحریمهای شدید دستوپنجه نرم میکند، تداوم چنین سرمایهگذاریهای پرخطر خارجی با چه منطقی قابل توجیه است؟ آیا زمان آن نرسیده که دیپلماسی اقتصادی ایران، با شجاعت، اولویت را از «خرید متحد» با سرمایه ملی، به «جذب سرمایه» برای توسعه داخلی و انتخاب شرکای تجاری بر مبنای ثبات و منافع اقتصادی دوجانبه تغییر دهد؟ ادامه مسیر پیشین، نه تنها به معنای تکرار فاجعههای مالی است، بلکه اعتماد عمومی به خردورزی در مدیریت منافع ملی را به فرسایش خواهد برد.
درس روشن است: در جهانِ سیاستزده، سرمایهگذاری بر روی دولتی شکننده، پیش از آنکه یک فرصت باشد، یک تهدید استراتژیک برای امنیت اقتصادی ملت محسوب میشود.
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
