|

عاشورا و پس از عاشورا

مهدی نساجی*

واقعه عاشورا با هزینه سنگین ازدست‌رفتن جمعی از بهترین بندگان خدا و سرآمد آنان امام سوم شیعیان اتفاق افتاده است. حسین‌بن علی(ع) و یارانش، با انتخاب مسیر شهادت، نقطه‌عطفی را در تاریخ اسلام، در جدایی حق از باطل و برافروختن چراغ هدایت رقم زده‌اند. صیانت از دستاوردهای عاشورا از دغدغه‌های مهم خاندان رسول خدا در فرازوفرودهای تاریخ پس از عاشورا بوده است. روایت روشنگری‌های زینب کبری(ع) و علی‌بن ‌الحسین، امام زین‌العابدین(ع) در طول مسیر کوفه تا شام و مجالس شام، توصیفی از این تلاش‌هاست که گفته‌اند و شنیده‌ایم. زنده‌نگه‌داشتن یاد و خاطره عاشورا وظیفه‌ای بوده است که تمامی امامان بعد از امام حسین بر خود فرض داشته‌اند و برای آن تلاش کرده‌اند. بااین‌حال حفظ و صیانت از دستاوردهای عاشورا ابعاد کمترشناخته‌شده‌ای نیز دارد. مدیریت فضای اجتماعی پس از عاشورا، به‌گونه‌ای که این واقعه در عین ماندگاری و تأثیر اجتماعی، دستمایه بروز اختلافات‌ و منازعات و اقدامات تلافی‌جویانه نشود، از مصادیق حفظ دستاوردهای عاشورا، در دوران پساعاشوراست که امامان شیعه بر خود فرض دانسته‌ و برای آن کوشیده‌اند.
حسین‌بن‌علی(ع)، در زمانه وقوع عاشورا، شخصیتی شناخته‌شده، دارای نفوذ و تأثیر اجتماعی گسترده در قلمرو اسلامی است و نفوذ و وسعت قدرت ‌اجتماعی او می‌رود که در سال‌های نه‌چندان‌دور، سقوط دستگاه حاکم را به‌همراه داشته باشد. همین سرمایه اجتماعی عظیم و قدرت نفوذ امام سوم شیعیان است که یزید را برآشفته می‌کند و عجولانه تصمیم می‌گیرد به هر صورت که شده، حسین‌بن‌علی را از حوزه قدرت خود محو کند؛ وگرنه یزید، همچون هر قدرت‌طلب دیگری، با شخصیتی گوشه‌گیر و منزوی، هرچقدر هم که مخالف او باشد، سودایی ندارد.
شهادت حسین(ع)، نه‌تنها از این سرمایه عظیم اجتماعی نمی‌کاهد، بلکه به دلیل وضعیت خاص واقعه عاشورا که مظلومانه و ناباورانه صورت می‌گیرد، عواطف اجتماعی بسیاری برمی‌انگیزد و بر محبوبیت و قدرت نفوذ اهل بیت می‌افزاید. طبیعی است چنین ظرفیت عظیم اجتماعی‌ای که با شهادت نواده رسول خدا دوچندان می‌شود، کنشگران عرصه سیاست و اجتماع آن زمان را به وسوسه بیندازد تا از این ظرفیت ایجادشده، در مقابله و چالش با قدرت حاکم استفاده کنند. بر همین اساس است که گروه‌ها و کنشگران بسیاری در دوران پس از عاشورا دست‌به‌کار می‌شوند تا از پتانسیل ایجادشده، بهره حداکثری را ببرند. کنترل و مدیریت اوضاع به‌گونه‌ای که واقعه کربلا از مسیر اصلی خود که مسیر روشنگری و معیاردهی برای حق و باطل است، منحرف نشود، از مسئولیت‌های دشوار امامان بعد از امام حسین(ع) است که تا حدود دو قرن پس از عاشورا ادامه می‌یابد.
طرح کلی‌ای که از سوی تمامی امامان بعدی پیگیری می‌شود، بر این اساس است که واقعه عاشورا، به‌عنوان نمادی برای مقابله حق مطلق در مقابل باطل مطلق، که منجر به شهادت مظلومانه بهترین بندگان خدا می‌شود، باقی بماند تا به‌عنوان حادثه‌ای فراتاریخی و فرامکانی، درس‌آموز هر انسان آزاده‌ای در هر مکان و هر زمان باشد. به‌همین‌دلیل، گرچه ظرفیت حاصل از شهادت مظلومانه حسین(ع)، می‌توانست ابزاری برای کسب قدرت سیاسی امامان باشد، بااین‌حال به‌هیچ‌وجه حاضر نشدند فضای بعد از عاشورا را به سمت‌وسویی ببرند که از آن نردبانی برای کسب منافع خود بسازند. آنان در مقابل هرگونه تلاشی از سوی دیگران که به‌دنبال استفاده از قدرت نفوذ امامان برای دسترسی به قدرت باشد، چه با نیات حق و چه با نیات سوء، مقاومت می‌کردند.
این طرح کلی از سوی امامان تا دوران غیبت حفظ شد و امامان یاریگر و مؤید هیچ‌کدام از اقدامات بعدی نشدند. شواهد تاریخی زیادی برای اثبات چنین طرحی موجود است. مروری بر برخی نمونه‌ها برای روشن‌ترشدن دلیل و مدعا مفید به نظر می‌رسد.
امام چهارم شیعیان و قیام حره: قیام حره به شورش مردم مدینه، سه سال پس از واقعه کربلا، به اذن و حمایت عبدالله بن زبیر بر ضد حکومت یزید اشاره دارد که با شکست سنگین مردم مدینه و قتل و خون‌ریزی وسیع و هتک‌حرمت و فجایع بسیاری به پایان رسید. عبدالله بن زبیر که از بازیگران عرصه سیاست و قدرت در زمان خود است، هم‌زمان با خروج حسین‌بن‌علی(ع) از مدینه، تحرکات خود را علیه یزید آغاز می‌کند. وی گرچه در مخالفت با یزید با امام سوم شیعیان مشترک است، درعین‌حال نفوذ و محبوبیت امام حسین(ع) را کم‌وبیش عاملی در به حاشیه رانده‌شدن جناح خود می‌داند. بااین‌حال، پس از شهادت امام حسین(ع) و در شورش‌های مکه و مدینه، تلاش می‌کند از پتانسیل شهادت امام حسین(ع) در پیشبرد مبارزاتش استفاده کند. در واقعه حره، علی بن ‌الحسین، امام سجاد(ع)، به دقت مراقب است که به‌عنوان میراث‌دار اهل بیت، سرمایه عاشورا را به پای قیام مردم مدینه که طرح مشخص و انگیزه‌های روشنی ندارد، نریزد. امام سجاد که در مدینه حضور دارد، در واقعه حره، اعلام بی‌طرفی کرده، منزل خود را به‌عنوان مکانی امن برای حفظ زنان و کودکان قرار می‌دهد. موضع‌گیری امام سجاد به‌گونه‌ای است که وی و تمامی کسانی که به خانه او پناه برده بودند، از گزند فاجعه انسانی‌ای که در مدینه رخ داد در امان می‌مانند. مسلم‌ بن عقبه که از زنده‌ماندگان مدینه، به‌عنوان برده و کنیز بیعت می‌گیرد، با احترام کامل با علی بن ‌الحسین(ع) برخورد مي‌كند. دوران امام سجاد پیچیدگی‌های بسیاری دارد و کنترل پیامدهای عاشورا کار سخت و ظریفی است. به‌غیر از قیام حره، حوادث متعدد دیگری نیز رخ می‌دهد که حتی رهبران آن از ارادتمندان اهل بیت هستند، بااین‌حال موضع‌گیری‌های علی‌بن ‌الحسین(ع) به‌گونه‌ای است که میراث کربلا را از دستاویز قرارگرفتن منازعات سیاسی مصون می‌دارد.
امام پنجم شیعیان و زیارت عاشورا: امام پنجم شیعیان، حضرت محمدبن علی الباقر(ع) نیز سیاست پدر را ادامه می‌دهد و در هیچ قیام و جنبشی که موجب بروز خشونت شود مشارکت نمی‌کند. او همچون پدر حتی از هرگونه حرکتی که احتمال وجود درگیری و ایجاد هزینه در آن باشد، پرهیز می‌کند. از نمونه‌های جالب پیگیری چنین سیاستی، تقریر زیارت عاشوراست که کماکان از سوی شیعیان در فرصت‌های مختلف خوانده می‌شود. گرچه در زیارت عاشورا، مکررا از دوستی با خاندان اهل بیت و دشمنی با دشمنان آنان و حتی جنگ و مبارزه با آنان سخن به میان آمده است، هرگونه اقدام عملی در خون‌خواهی برای شهادت حسین‌بن‌علی(ع) منحصر می‌شود به وجود «امام منصور» یا «امام هدی ظاهر ناطق» که همان وجود امام معصوم است. دقت در فضا و زمان تقریر این زیارت که دوران جور بنی‌امیه و وجود فضای اعتراضی و متشنج علیه دستگاه حاکم است، نشان‌دهنده اهمیت چنین قیدی است. در حقیقت پیام زیارت عاشورا برای شیعیان و سایر کسانی که از دستگاه جور بنی‌امیه به تنگ آمده‌اند، این است که گرچه شهادت امام حسین(ع)، مرز میان حق و باطل را روشن کرده است و دشمنی با دشمنان خدا و دوستی با دوستان خدا یک جریان مستمر تاریخی است، بااین‌حال هرگونه اقدام عملی در واکنش به شهادت امام حسین(ع) منوط به وجود شرایط است و تشخیص چنین شرایطی نیز صرفا به عهده امام معصوم است. همان‌طور که گفته شد، شهادت مظلومانه شاخص‌ترین چهره خاندان اهل بیت در اوایل دهه 70 هجری از یک‌سو، و ظلم و جور بی‌حدوحصر حاکمان بنی‌امیه از سوی دیگر، شرایط کاملا مساعدی برای سربرآوردن قیام‌های متعدد فراهم می‌کرد و تقریر زیارت عاشورا با تأکید بر این قید که اگر قیامی قرار است برپا شود، باید به تشخیص و رهبری امام معصوم باشد، در حقیقت عامل کنترلی برای جلوگیری از هرج‌ومرج و کشتار به بهانه خون‌خواهی حسین‌بن‌علی(ع) است.
امام ششم شیعیان، قیام زیدبن‌علی، قیام ابومسلم خراسانی و پرسش‌های یاران: شاید شرایط قیام و به‌دست‌گرفتن زمام امور از سوی امامان شیعه، در دوران امام ششم شیعیان، حضرت جعفربن‌محمد، از هر زمان دیگری مناسب‌تر بوده باشد. نفوذ و قدرت اجتماعی و فرهنگی امام صادق(ع) در میان شیعیان و حتی اهل سنت و توسعه کمی و کیفی شیعیان در سرزمین‌های مختلف اسلامی به‌گونه‌ای است که حتی یاران نزدیک امام و بزرگان شیعه را با این پرسش مواجه می‌کند که چرا امام(ع) اقدامی در جهت به‌دست‌گرفتن رهبری سیاسی جامعه انجام نمی‌دهد. زیدبن‌علی که فرزند امام سجاد، برادر امام باقر و عموی امام صادق(ع) است، شخصیتی پارسا، دارای مقام علمی، مسلط بر قرآن و فقه و راوی صحیفه سجادیه و از شخصیت‌های محترم روزگار خود است. وی در دوران ستم و بیدادگری‌های اموی، به تأسی از واقعه کربلا، قیامی را علیه هشام‌بن‌عبدالملک تدارک می‌بیند. انگیزه وی بازگرداندن حاکمیت به امامان شیعه و دعوت به «رضای آل محمد» است. او در تلاش است امام صادق(ع) را با خود در این مبارزه همراه کند یا حداقل تأییدیه‌ای از جناب ایشان برای قیام خود بگیرد. بااین‌حال امام صادق(ع) ضمن احترام به شخصیت عموی خود، او را در این قیام همراهی نمی‌کند. زید و یارانش با الهام از رشادت‌های امام حسین(ع) و همراهانش، دلاورانه و شجاعانه وارد کارزار با سپاه هشام‌بن‌عبدالملک می‌شوند. زید در این قیام به شهادت می‌رسد و بدن او از سوی امویان ابتدا به دار آویخته و سپس سوزانده می‌شود. امام صادق(ع) از شهادت زید و ازبین‌رفتن بسیاری از شیعیان در این کارزار متأثر می‌شود و گرچه به نظر می‌رسد در اصل انجام این عمل با آنان اختلاف دارد، آنان را در شمار نیکان و پاکان زمان خود می‌شمارد. قیام زید، الهام‌بخش قیام‌های متعدد بعدی، ازجمله قیام یحیی‌بن‌زید و بسیاری از سادات حسنی می‌شود.
مورد دیگر، قیام ابومسلم خراسانی است که وی نیز قیام خود را با ادعای «موالات اهل بیت» آغاز می‌کند؛ هرچند در درستی و شفافیت انگیزه‌های او تردید وجود دارد، ولی طرح چنین شعاری نشان از محبوبیت وسیع امامان شیعه در سرزمین‌های اسلامی دارد. او از امام صادق(ع) نیز می‌خواهد در صورت تمایل، ابومسلم و یارانش با او بیعت کنند و در صورت پیروزی در جنگ، امورات را به دست صادق آل محمد بسپارند. جعفربن‌محمد(ع)، در پیغامی کوتاه به ابومسلم می‌گوید «تو از برای من نیستی و زمانه نیز زمانه من نیست». قیام ابومسلم در ازبین‌بردن دستگاه بنی‌امیه موفق است، هرچند میوه این قیام، از سوی عباسیان چیده می‌شود و بنی‌عباس برای سال‌های متمادی بر مسند قدرت می‌نشینند و همان منش و روش اموی را ادامه می‌دهند.
پیشنهادهای متعدد همکاری در جنبش‌های نظامی و سیاسی به امام صادق، نشان از محبوبیت و نفوذ گسترده و عمیق اجتماعی امام صادق(ع) دارد و شاید اگر شخص دیگری به جای ایشان بود و طرح‌های درازمدت در سر نداشت، به‌راحتی متقاعد می‌شد که با برخی از این قیام‌ها همکاری کند. شدت محبوبیت و قدرت اجتماعی امام صادق(ع) در حدیث معروف سدیر صیرفی نمایان است. سدیر که از ارادتمندان امام ششم است، پرسشگرانه از امام صادق(ع) می‌خواهد دست به قیام بزند و روا نباشد که ایشان که «شیعیان و یاران بسیار دارد» که تعدادشان «از صدهزار و دویست‌هزار بیشتر» و بلکه به «نیمی از جهان»، می‌رسد، دست روی دست بگذارد. امام در پاسخ می‌گوید دلیل قیام‌نکردن من نبود یاران کافی است. ظاهرا این اختلاف نظر میان سدیر و امام صادق(ع) که یکی یاران را به اندازه نیمی از جهان و دیگری کمتر از 50 نفر می‌داند، به دلیل تفاوت دیدگاه در مفهوم «یار و همراه» است. به نظر، آنچه امام صادق(ع) به دنبال آن است، وجود یارانی با درک عمیق فراتاریخی و فرازمانی است که هدایت جریانات را به گونه‌ای عهده‌دار شوند که در صورت قیام، امام بتوانند زمینه‌های رشد و بالندگی فردی و اجتماعی را فراهم کنند. البته تعداد چنین یارانی انگشت‌شمار است. در مقابل، منظور سدیر از یار و همراه، وجود کسانی است که از یک سو از ستم بنی‌امیه به سطوح آمده‌اند و از سوی دیگر، دل در گروی محبت خاندان رسول خدا دارند. وجود چنین یارانی شاید به نیمی از جهان (جهان در تصور سدیر) برسد که می‌رسد، ولی تا وقتی زمینه‌های اجتماعی، اعتقادی و نیز عِده و عُده کافی برای اقدام وجود نداشته باشد، امام ترجیح می‌دهد اصلاحات خود را کماکان در بدنه اجتماع پیش ببرد و از ایجاد هرگونه درگیری با حاکمیت دوری و پرهیز کند و سرمایه‌ها را از بین نبرد و خون‌ها ریخته نشود و فاجعه به بار نیاید، هرچند تعداد یارانش، آن‌گونه که سدیر می‌گوید، به اندازه نیمی از جهان باشد.
امام هفتم شیعیان و قیام شهید فخ: الهام از واقعه عاشورا و قیام‌های بعد از آن، در دوران عباسیان نیز ادامه پیدا می‌کند و هر از گاهی، قیامی از سوی برخی خاندان اهل بیت یا سایرین تدارک دیده می‌شود. گرچه در دوران امام کاظم(ع)، عباسیان در مسند قدرت‌اند، ولی از نظر امام، اوضاع اجتماعی و سیاسی تغییر چندانی نکرده است و بلکه بدتر شده است؛ بنابراین از منظر او در بر همان پاشنه می‌چرخد و سیاست امام نیز، کماکان بر همان روال امامان پیشین است. موسی‌بن جعفر(ع) نیز از همراهی با قیام‌های علوی و غیرعلوی پرهیز می‌کند و پاسخ رد به حسین‌بن‌علی ملقب به شهید فخ (از نوادگان امام حسن مجتبی(ع))، که از او برای رهبری قیام دعوت می‌کند، می‌دهد. شهید فخ و یارانش که از نیکان زمان خود بودند، در کارزاری خونین به شهادت می‌رسند. گفته می‌شود که واقعه فخ، تلخ‌ترین و فاجعه‌آمیز‌ترین واقعه برای دوستداران اهل بیت است که هزینه‌های بسیاری را به همراه آورد. گرچه امام کاظم(ع) براساس همان استراتژی که توضیح داده شد، قیام شهید فخ را تأیید نکرد، بااین‌حال به دلیل حسن‌نیت وی و یارانش و اینکه به‌هرحال جان خود را برای هدفی مقدس فدا کرده بودند، این‌گونه پس از شهادتشان موضع‌گیری می‌کنند: «انالله و انا الیه راجعون، سوگند به خدا که حسین (شهید فخ)، به شهادت رسید، درحالی‌که مسلمان و درستکار بود و اهل روزه و شب‌زنده‌داری و امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر».
از امام رضا(ع)، تا دوران غیبت: سیاست پرهیز از خشونت و درگیری نظامی، در زمان چهار امام بعدی نیز ادامه پیدا کرد. پذیرش ولایت عهدی امام رضا(ع) عملا به معنای این بود که هیچ طرحی از سوی امام برای شکل‌دهی جنبش یا مبارزه نظامی علیه دستگاه حاکم وجود ندارد. در این زمان برخی شیعیان نیز سیاست بلندمدت امام را دریافته و به‌جای دست‌بردن به سلاح، سیاست ارتقای اجتماعی خود و تأثیر در بدنه اجتماعی را پیش گرفتند. امام جواد و امام هادی(ع) نیز بر همین روال پیش رفتند. در دروان امام حسن عسکری، جناب ایشان زمینه را برای بروز هرگونه تنش و درگیری مسدود می‌کند.
آنچه آمد نمونه‌هایی از سیاست پرهیز از درگیری از سوی امامان شیعه و جلوگیری از دستاویز شدن حادثه عاشورا برای بروز قیام‌های خونین و تنش در جامعه اسلامی است. امامان به‌جای برافراشتن پرچم خون‌خواهی حسین‌بن‌علی(ع)، به حادثه کربلا به گونه‌ای معنابخشی کردند که تصویر جهان اسلام از این حادثه، حادثه‌ای فراتر از یک منازعه سیاسی باشد. این حقیقت که هم‌اکنون نیز، حسین‌بن‌علی(ع)، شخصیت مورد احترام اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان اعم از شیعه وسنی است و همگان بر حقانیت حسین(ع) و راه او و باطل‌بودن جریان مقابل او اعتراف دارند، به دلیل همین سیاستی است که امامان در حفظ و صیانت از دستاورد واقعه کربلا پیش گرفته‌اند. امروز ازجمله موارد مورد اتفاق تقریبا تمامی فِرق اسلامی و حتی غیرمسلمانان که با تاریخ مسلمانان آشنایی دارند، همین حقانیت حسین(ع) است که در فراز تاریخ اسلام روشنگر و الهام‌بخش است. تصور کنید به‌جای پیگیری چنین سیاستی، ائمه بعد از امام حسین(ع)، دست به اقدامات تلافی جویانه می‌زدند که به احتمال زیاد نتیجه آن، درگیری جامعه اسلامی در جنگ‌های وسیع و طولانی بود که ممکن بود برای سال‌ها و بلکه دهه‌ها ادامه داشته باشد، آن‌گاه قضاوت آیندگان درباره حادثه کربلا چه بود؟ آیا قضاوت جز این بود که در‌هزار و چندصد سال پیش حادثه‌ای اتفاق افتاد که منشأ جنگ‌های خونین مذهبی شد و فجایع بی‌پایان به بار آورد؟ آیا در این صورت تلاش امام حسین(ع)، برای جدایی حق از باطل، در لابه‌لای خون‌ها و خشونت‌های بعدی، مدفون نمی‌شد؟
تحلیل و تشخیص امامان شیعه بر این بوده است که شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی به‌گونه‌ای نیست که آنان بتوانند با مبارزه نظامی دست به اصلاحات از بالا به پایین بزنند. این بود که با صبر و حوصله‌ای که حدود دو قرن (تا آغاز دوران غیبت) به درازا کشید، همواره اهداف اصلاحگرانه خود را در بدنه اجتماعی پیش بردند و نتیجه آن می‌شود که در آغاز دوران غیبت، تشیع دوازده‌امامی، مکتبی مستقل با نظامی از افکار و اندیشه‌ها می‌شود که به مسیر خود در طول تاریخ ادامه می‌دهد و تا امروز در کنار اهل سنت دوام و قوام می‌یابد. تأثیرگذاری و توفیق امامان فقط در شکل‌گیری جامعه شیعی نبوده است؛ تقریبا تمامی فِرق اهل سنت، از تعالیم و اندیشه‌های امامان شیعه بهره برده‌اند. در حقیقت امامان شیعه، از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام‌اند و نه فقط جهان تشیع. علاوه بر اثرپذیری فکری از امامان شیعه، تقریبا تمامی فِرق اهل سنت، در طول تاریخ و هم‌اکنون از ارادتمندان و علاقه‌مندان اهل بیت بوده و هستند. اصطلاح «سنی دوازده‌امامی»، اصطلاحی است که مورخ شهیر و پر کار زمانه ما، رسول جعفریان، برای کثیری از دانشمندان و علمای اهل سنت در طول تاریخ به کار می‌برد و به کسانی خطاب می‌شود که امامت و ولایت 12 امام شیعیان را پس از خلافت سه خلیفه اول پذیرفته‌اند و بر پیروی از روش و منش آن بزرگواران تأکید دارند. وجود سنیان دوازده‌امامی، نمونه‌ای از وسعت نفوذ امامان در جریان‌های غیرشیعه است. بخشی از توفیق امامان شیعه در تأثیرگذاری در عالم اسلام، مدیون همان سیاست‌گذاری‌های درازمدت در زمان پس از عاشورا، به‌عنوان یک نقطه عطف تاریخی و پرهیز از تبدیل واقعه کربلا به دستاویزی برای منازعات بیهوده قدرت بوده است.
اگر امامان وارد مبارزات خشونت‌آمیز با دستگاه حاکم می‌شدند، مشخص نبود که دامنه جنگ تا کجا کشیده شود و احتمال قوی وجود داشت که خون‌ها و خرابی‌های بسیار به ‌بار آمده، بسیاری مردمان عادی در شهرها و روستاها درگیر جنگ‌های ناخواسته‌ای شوند که حاصل آن جز یک فاجعه بزرگ انسانی نباشد ولو اینکه دست آخر، پیروزی به دست آمد. کمااینکه دیگرانی که وارد چنین کارزارهایی شدند، هم آسیب‌های جبران‌ناپذیر به خود زدند و هم دیگران را وارد معرکه نمودند. داستان جنگ‌ها و خشونت‌های مکرر و وسیع که در دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس به وقوع پیوست که بعضا تبدیل به فاجعه‌های انسانی شدند، مؤید درستی نگرانی امامان علیهم‌السلام است. فراموش نکنیم که حرمت‌شکنی‌ها تا جایی پیش می‌رود که در فاصله کوتاه دهه‌های 60 و 70 هجری، کعبه، خانه خدا سه بار به آتش کشیده می‌شود و خون مردمان در کنار خانه خدا به زمین ریخته می‌شود. در یک مورد از این سه مورد، این عبدالله زبیر است که چندی پس از واقعه عاشورا، به تحریک مردم مکه می‌پردازد و جنگی شهری را در اعتراض به حاکمیت یزید به راه می‌اندازد که مردمان بسیاری را در آن درگیر می‌کند. مقایسه کنید این رفتار را با رفتار حسین‌بن‌علی(ع) که در پاسخ به توصیه دوستانش که از او می‌خواهند در مکه بماند تا امنیت بیشتری داشته باشد، می‌گوید که چون احتمال ریختن خونش توسط یزید را می‌دهد، دوست دارد هرچه بیشتر از خانه خدا دور شود، تا مبادا حرمت حرم امن الهی شکسته شود. در مدینه، شهر پیامبر نیز در سال 63 هجری، به‌دلیل تحرکات آل زبیر و کشاندن درگیری‌ها به درون شهر، پس از شکست مخالفان دستور قتل و غارت مردم شهر صادر شد. در تاریخ 250ساله امامان شیعه، حتی یک مورد یافت نمی‌شود که امامان برای پیشبرد اهداف الهی خود، از دیگرانی که به هر دلیل ولو غیرموجه، همراه و همدل امامان نبوده‌اند، هزینه کرده باشند.
آنان گرچه خود شخصا در راه آرمان‌هایشان هزینه دادند و زندانی و مسموم و شهید شدند، ولی قدرت انتخاب را از هیچ‌کس نگرفته، از نفوذ وسیع اجتماعی خود، برای ایجاد درگیری یا ایجاد هزینه‌های مادی و معنوی برای دیگران جهت رسیدن به منافع خود استفاده نکردند. در طول دوقرن‌ونیم امامت امامان، تنها چهار جنگ اتفاق افتاد. سه جنگ در دوران علی(ع) بود که در هر سه جنگ او آغازگر جنگ نبود، بلکه به‌عنوان حاکم اسلامی، صرفا با کسانی که علیه حکومتی که هم مشروعیت الهی داشت و هم مقبولیت مردمی، اقدام مسلحانه نمودند، مبارزه کرد. هر سه جنگ هم به صورتی بود که درگیری صرفا میان سپاهیان و جنگاوران دو طرف بود و طراحی امیر مؤمنان با صبر و حوصله طولانی‌ای که به خرج داد، به گونه‌ای بود که صرفا سپاهیانی که اقدام به جنگ با آن امام کرده بودند، تلفات دادند و سایرین از مردمان هیچ آسیبی ندیدند.

مورد چهارم نیز مربوط به امام حسین(ع) است که جنگ در وسط بیابان و تنها بین سپاهیان یزید و یاران امام حسین اتفاق افتاد. شاید اگر امام حسین(ع)، به جای درگیری در بیابان، طرحش را به‌گونه‌ای پیش می‌برد که در نهایت، درگیری در یکی از شهرها صورت می‌گرفت، احتمال موفقیتش بیشتر می‌شد، ولی درگیری امام در صحرایی اتفاق افتاد تا به کسانی که همراه حسین‌بن‌علی(ع) نبودند، ناخواسته آسیبی نرسد. حسین‌بن‌علی(ع)، در تمامی مسیر مکه تا کربلا، کاملا شفاف عمل می‌کند و همگان را از وضعیت خود و احتمال خطرهایی که وجود دارد مرحله به مرحله آگاه می‌کند. هنگام خروج از مکه، همراهان امام بسیار بیشتر از هفتادو‌چند نفری است که در کربلا شهید می‌شوند. نه آنان و نه حسین(ع)، قصد جنگ و درگیری نداشتند و سفرشان را صرفا سفری به دعوت مردم کوفه برای رهبری حسین‌بن‌علی می‌دانستند. در میانه‌های راه است که امام متوجه می‌شود که اوضاع آن‌گونه که او می‌خواهد پیش نمی‌رود و نه‌تنها عهد کوفیان شکسته شده است، بلکه یزید بنا دارد در صورت بیعت‌نکردن امام، خون آن امام عزیز را بریزد. این است که به‌تدریج که اوضاع وخیم‌تر می‌شود، امام پنهان‌کاری نمی‌کند و در منزلگاه‌های مختلف، خصوصا در منطقه زباله، چند روز قبل از روز واقعه، یاران و همراهان را خبر می‌دهد که جلالت و شوکتی در کار نیست و هر قدم که پیش می‌رود به مرگ نزدیک‌تر می‌شود. او یاران را از آنچه احتمالا واقع می‌شود آگاه می‌سازد و همگان را اذن می‌دهد که اگر تمایل ندارند از او جدا شوند که اتفاقا بسیاری نیز «از چپ و راست»، راه جدایی بر می‌گزینند و حسین را تنها می‌گذارند. حسین‌بن‌علی(ع)، چنین رخصتی را حتی به خویشان و یاران نزدیک نیز در شب عاشورا می‌دهد و از آنان می‌خواهد که در تاریکی شب به سراغ کار و زندگی خود بروند، اتفاقا همان شب هم چند نفری جدا می‌شوند. اذن حسین(ع) به یاران در تاریکی شب، صرفا یک تعارف نیست، بلکه او نمی‌خواهد کسی ناخواسته یا به دلیل محظورات عرفی، همراه او شود. او می‌خواهد صحنه روز عاشورا، صحنه‌ای میان خوبان خالص و اشقی الاشقیا باشد تا معرکه هلاکت‌ها و رستگاری‌های روز عاشورا، با بینات و روشنایی‌ها باشد. کارزار عاشورا، تحمیلی است که بر حسین(ع) می‌شود و حسین بنا به دلایلی که مختص او و شرایط اوست، تشخیص می‌دهد که نباید تن به بیعت با یزید بدهد و باید فدایی شود تا زمینه را برای تلاش‌های امامان بعد فراهم کند. اما حتی در این مرزبندی خونین میان حق و باطل، او دیگران را درگیر نمی‌کند و صرفا معدودی از یاران، کاملا داوطلبانه و با آگاهی کامل از آنچه قرار است اتفاق بیفتد، همراه اویند. حتی تا آخرین لحظات نیز، حسین(ع) اعلام می‌کند که بنای جنگ ندارد و او صرفا به دعوت و خواست کوفیان آمده و حال که در این دیار یاری نیست، او را نیز سودایی نباشد. لذا به یاران اجازه شروع جنگ را نمی‌دهد و ننگ آغاز جنگ با بهترین بندگان خدا را به پیشانی اشرار آل زیاد و مروان می‌زند.
البته اینکه آنان که حسین(ع) را به بهانه‌های ناموجه یاری نکردند، باید در درگاه الهی پاسخ‌گوی سستی‌های خود باشند، بحث دیگری است ولی حسین‌بن علی(ع)، چنین حقی به خود نمی‌دهد که در تاریکی‌ها موج ایجاد کند و سوار بر موج، ولو بر حق باشد، کار خود را پیش ببرد. این است که مظلومانه به شهادت می‌رسد و از خود برای خدا می‌گذرد. امامان بعد از او نیز با درک عمق رفتار حسین‌بن‌علی(ع)، از خون او در مسیر هدایت بندگان حفاظت می‌کنند و به هیچ وجه اجازه نمی‌دهند که خون حسین، دستاویز آشوب‌ها و درگیری‌های کور و بدون طرح شود و راه حسین(ع) که راه روشن هدایت است، به جای نور، تاریکی بیافریند.
خلاصه آنکه امامان، جلوگیری از آشوب و خون‌ریزی به بهانه واقعه کربلا را از وظایف خود در حفظ دستاوردهای عاشورا می‌دیدند و هیچ‌گاه حاضر نشدند آغازگر معرکه‌ای باشند که کنترلی بر پایان آن نداشته باشند. آنان کشتی هدایت و دین‌داری را سوار بر موج‌های تنش‌ها و خون‌های ناخواسته نکردند و بر این باور بودند که چنین کشتی توفان‌زده‌ای بار به منزل نخواهد رساند.
*پژوهشگر علم و دین، دانشگاه ردینگ

واقعه عاشورا با هزینه سنگین ازدست‌رفتن جمعی از بهترین بندگان خدا و سرآمد آنان امام سوم شیعیان اتفاق افتاده است. حسین‌بن علی(ع) و یارانش، با انتخاب مسیر شهادت، نقطه‌عطفی را در تاریخ اسلام، در جدایی حق از باطل و برافروختن چراغ هدایت رقم زده‌اند. صیانت از دستاوردهای عاشورا از دغدغه‌های مهم خاندان رسول خدا در فرازوفرودهای تاریخ پس از عاشورا بوده است. روایت روشنگری‌های زینب کبری(ع) و علی‌بن ‌الحسین، امام زین‌العابدین(ع) در طول مسیر کوفه تا شام و مجالس شام، توصیفی از این تلاش‌هاست که گفته‌اند و شنیده‌ایم. زنده‌نگه‌داشتن یاد و خاطره عاشورا وظیفه‌ای بوده است که تمامی امامان بعد از امام حسین بر خود فرض داشته‌اند و برای آن تلاش کرده‌اند. بااین‌حال حفظ و صیانت از دستاوردهای عاشورا ابعاد کمترشناخته‌شده‌ای نیز دارد. مدیریت فضای اجتماعی پس از عاشورا، به‌گونه‌ای که این واقعه در عین ماندگاری و تأثیر اجتماعی، دستمایه بروز اختلافات‌ و منازعات و اقدامات تلافی‌جویانه نشود، از مصادیق حفظ دستاوردهای عاشورا، در دوران پساعاشوراست که امامان شیعه بر خود فرض دانسته‌ و برای آن کوشیده‌اند.
حسین‌بن‌علی(ع)، در زمانه وقوع عاشورا، شخصیتی شناخته‌شده، دارای نفوذ و تأثیر اجتماعی گسترده در قلمرو اسلامی است و نفوذ و وسعت قدرت ‌اجتماعی او می‌رود که در سال‌های نه‌چندان‌دور، سقوط دستگاه حاکم را به‌همراه داشته باشد. همین سرمایه اجتماعی عظیم و قدرت نفوذ امام سوم شیعیان است که یزید را برآشفته می‌کند و عجولانه تصمیم می‌گیرد به هر صورت که شده، حسین‌بن‌علی را از حوزه قدرت خود محو کند؛ وگرنه یزید، همچون هر قدرت‌طلب دیگری، با شخصیتی گوشه‌گیر و منزوی، هرچقدر هم که مخالف او باشد، سودایی ندارد.
شهادت حسین(ع)، نه‌تنها از این سرمایه عظیم اجتماعی نمی‌کاهد، بلکه به دلیل وضعیت خاص واقعه عاشورا که مظلومانه و ناباورانه صورت می‌گیرد، عواطف اجتماعی بسیاری برمی‌انگیزد و بر محبوبیت و قدرت نفوذ اهل بیت می‌افزاید. طبیعی است چنین ظرفیت عظیم اجتماعی‌ای که با شهادت نواده رسول خدا دوچندان می‌شود، کنشگران عرصه سیاست و اجتماع آن زمان را به وسوسه بیندازد تا از این ظرفیت ایجادشده، در مقابله و چالش با قدرت حاکم استفاده کنند. بر همین اساس است که گروه‌ها و کنشگران بسیاری در دوران پس از عاشورا دست‌به‌کار می‌شوند تا از پتانسیل ایجادشده، بهره حداکثری را ببرند. کنترل و مدیریت اوضاع به‌گونه‌ای که واقعه کربلا از مسیر اصلی خود که مسیر روشنگری و معیاردهی برای حق و باطل است، منحرف نشود، از مسئولیت‌های دشوار امامان بعد از امام حسین(ع) است که تا حدود دو قرن پس از عاشورا ادامه می‌یابد.
طرح کلی‌ای که از سوی تمامی امامان بعدی پیگیری می‌شود، بر این اساس است که واقعه عاشورا، به‌عنوان نمادی برای مقابله حق مطلق در مقابل باطل مطلق، که منجر به شهادت مظلومانه بهترین بندگان خدا می‌شود، باقی بماند تا به‌عنوان حادثه‌ای فراتاریخی و فرامکانی، درس‌آموز هر انسان آزاده‌ای در هر مکان و هر زمان باشد. به‌همین‌دلیل، گرچه ظرفیت حاصل از شهادت مظلومانه حسین(ع)، می‌توانست ابزاری برای کسب قدرت سیاسی امامان باشد، بااین‌حال به‌هیچ‌وجه حاضر نشدند فضای بعد از عاشورا را به سمت‌وسویی ببرند که از آن نردبانی برای کسب منافع خود بسازند. آنان در مقابل هرگونه تلاشی از سوی دیگران که به‌دنبال استفاده از قدرت نفوذ امامان برای دسترسی به قدرت باشد، چه با نیات حق و چه با نیات سوء، مقاومت می‌کردند.
این طرح کلی از سوی امامان تا دوران غیبت حفظ شد و امامان یاریگر و مؤید هیچ‌کدام از اقدامات بعدی نشدند. شواهد تاریخی زیادی برای اثبات چنین طرحی موجود است. مروری بر برخی نمونه‌ها برای روشن‌ترشدن دلیل و مدعا مفید به نظر می‌رسد.
امام چهارم شیعیان و قیام حره: قیام حره به شورش مردم مدینه، سه سال پس از واقعه کربلا، به اذن و حمایت عبدالله بن زبیر بر ضد حکومت یزید اشاره دارد که با شکست سنگین مردم مدینه و قتل و خون‌ریزی وسیع و هتک‌حرمت و فجایع بسیاری به پایان رسید. عبدالله بن زبیر که از بازیگران عرصه سیاست و قدرت در زمان خود است، هم‌زمان با خروج حسین‌بن‌علی(ع) از مدینه، تحرکات خود را علیه یزید آغاز می‌کند. وی گرچه در مخالفت با یزید با امام سوم شیعیان مشترک است، درعین‌حال نفوذ و محبوبیت امام حسین(ع) را کم‌وبیش عاملی در به حاشیه رانده‌شدن جناح خود می‌داند. بااین‌حال، پس از شهادت امام حسین(ع) و در شورش‌های مکه و مدینه، تلاش می‌کند از پتانسیل شهادت امام حسین(ع) در پیشبرد مبارزاتش استفاده کند. در واقعه حره، علی بن ‌الحسین، امام سجاد(ع)، به دقت مراقب است که به‌عنوان میراث‌دار اهل بیت، سرمایه عاشورا را به پای قیام مردم مدینه که طرح مشخص و انگیزه‌های روشنی ندارد، نریزد. امام سجاد که در مدینه حضور دارد، در واقعه حره، اعلام بی‌طرفی کرده، منزل خود را به‌عنوان مکانی امن برای حفظ زنان و کودکان قرار می‌دهد. موضع‌گیری امام سجاد به‌گونه‌ای است که وی و تمامی کسانی که به خانه او پناه برده بودند، از گزند فاجعه انسانی‌ای که در مدینه رخ داد در امان می‌مانند. مسلم‌ بن عقبه که از زنده‌ماندگان مدینه، به‌عنوان برده و کنیز بیعت می‌گیرد، با احترام کامل با علی بن ‌الحسین(ع) برخورد مي‌كند. دوران امام سجاد پیچیدگی‌های بسیاری دارد و کنترل پیامدهای عاشورا کار سخت و ظریفی است. به‌غیر از قیام حره، حوادث متعدد دیگری نیز رخ می‌دهد که حتی رهبران آن از ارادتمندان اهل بیت هستند، بااین‌حال موضع‌گیری‌های علی‌بن ‌الحسین(ع) به‌گونه‌ای است که میراث کربلا را از دستاویز قرارگرفتن منازعات سیاسی مصون می‌دارد.
امام پنجم شیعیان و زیارت عاشورا: امام پنجم شیعیان، حضرت محمدبن علی الباقر(ع) نیز سیاست پدر را ادامه می‌دهد و در هیچ قیام و جنبشی که موجب بروز خشونت شود مشارکت نمی‌کند. او همچون پدر حتی از هرگونه حرکتی که احتمال وجود درگیری و ایجاد هزینه در آن باشد، پرهیز می‌کند. از نمونه‌های جالب پیگیری چنین سیاستی، تقریر زیارت عاشوراست که کماکان از سوی شیعیان در فرصت‌های مختلف خوانده می‌شود. گرچه در زیارت عاشورا، مکررا از دوستی با خاندان اهل بیت و دشمنی با دشمنان آنان و حتی جنگ و مبارزه با آنان سخن به میان آمده است، هرگونه اقدام عملی در خون‌خواهی برای شهادت حسین‌بن‌علی(ع) منحصر می‌شود به وجود «امام منصور» یا «امام هدی ظاهر ناطق» که همان وجود امام معصوم است. دقت در فضا و زمان تقریر این زیارت که دوران جور بنی‌امیه و وجود فضای اعتراضی و متشنج علیه دستگاه حاکم است، نشان‌دهنده اهمیت چنین قیدی است. در حقیقت پیام زیارت عاشورا برای شیعیان و سایر کسانی که از دستگاه جور بنی‌امیه به تنگ آمده‌اند، این است که گرچه شهادت امام حسین(ع)، مرز میان حق و باطل را روشن کرده است و دشمنی با دشمنان خدا و دوستی با دوستان خدا یک جریان مستمر تاریخی است، بااین‌حال هرگونه اقدام عملی در واکنش به شهادت امام حسین(ع) منوط به وجود شرایط است و تشخیص چنین شرایطی نیز صرفا به عهده امام معصوم است. همان‌طور که گفته شد، شهادت مظلومانه شاخص‌ترین چهره خاندان اهل بیت در اوایل دهه 70 هجری از یک‌سو، و ظلم و جور بی‌حدوحصر حاکمان بنی‌امیه از سوی دیگر، شرایط کاملا مساعدی برای سربرآوردن قیام‌های متعدد فراهم می‌کرد و تقریر زیارت عاشورا با تأکید بر این قید که اگر قیامی قرار است برپا شود، باید به تشخیص و رهبری امام معصوم باشد، در حقیقت عامل کنترلی برای جلوگیری از هرج‌ومرج و کشتار به بهانه خون‌خواهی حسین‌بن‌علی(ع) است.
امام ششم شیعیان، قیام زیدبن‌علی، قیام ابومسلم خراسانی و پرسش‌های یاران: شاید شرایط قیام و به‌دست‌گرفتن زمام امور از سوی امامان شیعه، در دوران امام ششم شیعیان، حضرت جعفربن‌محمد، از هر زمان دیگری مناسب‌تر بوده باشد. نفوذ و قدرت اجتماعی و فرهنگی امام صادق(ع) در میان شیعیان و حتی اهل سنت و توسعه کمی و کیفی شیعیان در سرزمین‌های مختلف اسلامی به‌گونه‌ای است که حتی یاران نزدیک امام و بزرگان شیعه را با این پرسش مواجه می‌کند که چرا امام(ع) اقدامی در جهت به‌دست‌گرفتن رهبری سیاسی جامعه انجام نمی‌دهد. زیدبن‌علی که فرزند امام سجاد، برادر امام باقر و عموی امام صادق(ع) است، شخصیتی پارسا، دارای مقام علمی، مسلط بر قرآن و فقه و راوی صحیفه سجادیه و از شخصیت‌های محترم روزگار خود است. وی در دوران ستم و بیدادگری‌های اموی، به تأسی از واقعه کربلا، قیامی را علیه هشام‌بن‌عبدالملک تدارک می‌بیند. انگیزه وی بازگرداندن حاکمیت به امامان شیعه و دعوت به «رضای آل محمد» است. او در تلاش است امام صادق(ع) را با خود در این مبارزه همراه کند یا حداقل تأییدیه‌ای از جناب ایشان برای قیام خود بگیرد. بااین‌حال امام صادق(ع) ضمن احترام به شخصیت عموی خود، او را در این قیام همراهی نمی‌کند. زید و یارانش با الهام از رشادت‌های امام حسین(ع) و همراهانش، دلاورانه و شجاعانه وارد کارزار با سپاه هشام‌بن‌عبدالملک می‌شوند. زید در این قیام به شهادت می‌رسد و بدن او از سوی امویان ابتدا به دار آویخته و سپس سوزانده می‌شود. امام صادق(ع) از شهادت زید و ازبین‌رفتن بسیاری از شیعیان در این کارزار متأثر می‌شود و گرچه به نظر می‌رسد در اصل انجام این عمل با آنان اختلاف دارد، آنان را در شمار نیکان و پاکان زمان خود می‌شمارد. قیام زید، الهام‌بخش قیام‌های متعدد بعدی، ازجمله قیام یحیی‌بن‌زید و بسیاری از سادات حسنی می‌شود.
مورد دیگر، قیام ابومسلم خراسانی است که وی نیز قیام خود را با ادعای «موالات اهل بیت» آغاز می‌کند؛ هرچند در درستی و شفافیت انگیزه‌های او تردید وجود دارد، ولی طرح چنین شعاری نشان از محبوبیت وسیع امامان شیعه در سرزمین‌های اسلامی دارد. او از امام صادق(ع) نیز می‌خواهد در صورت تمایل، ابومسلم و یارانش با او بیعت کنند و در صورت پیروزی در جنگ، امورات را به دست صادق آل محمد بسپارند. جعفربن‌محمد(ع)، در پیغامی کوتاه به ابومسلم می‌گوید «تو از برای من نیستی و زمانه نیز زمانه من نیست». قیام ابومسلم در ازبین‌بردن دستگاه بنی‌امیه موفق است، هرچند میوه این قیام، از سوی عباسیان چیده می‌شود و بنی‌عباس برای سال‌های متمادی بر مسند قدرت می‌نشینند و همان منش و روش اموی را ادامه می‌دهند.
پیشنهادهای متعدد همکاری در جنبش‌های نظامی و سیاسی به امام صادق، نشان از محبوبیت و نفوذ گسترده و عمیق اجتماعی امام صادق(ع) دارد و شاید اگر شخص دیگری به جای ایشان بود و طرح‌های درازمدت در سر نداشت، به‌راحتی متقاعد می‌شد که با برخی از این قیام‌ها همکاری کند. شدت محبوبیت و قدرت اجتماعی امام صادق(ع) در حدیث معروف سدیر صیرفی نمایان است. سدیر که از ارادتمندان امام ششم است، پرسشگرانه از امام صادق(ع) می‌خواهد دست به قیام بزند و روا نباشد که ایشان که «شیعیان و یاران بسیار دارد» که تعدادشان «از صدهزار و دویست‌هزار بیشتر» و بلکه به «نیمی از جهان»، می‌رسد، دست روی دست بگذارد. امام در پاسخ می‌گوید دلیل قیام‌نکردن من نبود یاران کافی است. ظاهرا این اختلاف نظر میان سدیر و امام صادق(ع) که یکی یاران را به اندازه نیمی از جهان و دیگری کمتر از 50 نفر می‌داند، به دلیل تفاوت دیدگاه در مفهوم «یار و همراه» است. به نظر، آنچه امام صادق(ع) به دنبال آن است، وجود یارانی با درک عمیق فراتاریخی و فرازمانی است که هدایت جریانات را به گونه‌ای عهده‌دار شوند که در صورت قیام، امام بتوانند زمینه‌های رشد و بالندگی فردی و اجتماعی را فراهم کنند. البته تعداد چنین یارانی انگشت‌شمار است. در مقابل، منظور سدیر از یار و همراه، وجود کسانی است که از یک سو از ستم بنی‌امیه به سطوح آمده‌اند و از سوی دیگر، دل در گروی محبت خاندان رسول خدا دارند. وجود چنین یارانی شاید به نیمی از جهان (جهان در تصور سدیر) برسد که می‌رسد، ولی تا وقتی زمینه‌های اجتماعی، اعتقادی و نیز عِده و عُده کافی برای اقدام وجود نداشته باشد، امام ترجیح می‌دهد اصلاحات خود را کماکان در بدنه اجتماع پیش ببرد و از ایجاد هرگونه درگیری با حاکمیت دوری و پرهیز کند و سرمایه‌ها را از بین نبرد و خون‌ها ریخته نشود و فاجعه به بار نیاید، هرچند تعداد یارانش، آن‌گونه که سدیر می‌گوید، به اندازه نیمی از جهان باشد.
امام هفتم شیعیان و قیام شهید فخ: الهام از واقعه عاشورا و قیام‌های بعد از آن، در دوران عباسیان نیز ادامه پیدا می‌کند و هر از گاهی، قیامی از سوی برخی خاندان اهل بیت یا سایرین تدارک دیده می‌شود. گرچه در دوران امام کاظم(ع)، عباسیان در مسند قدرت‌اند، ولی از نظر امام، اوضاع اجتماعی و سیاسی تغییر چندانی نکرده است و بلکه بدتر شده است؛ بنابراین از منظر او در بر همان پاشنه می‌چرخد و سیاست امام نیز، کماکان بر همان روال امامان پیشین است. موسی‌بن جعفر(ع) نیز از همراهی با قیام‌های علوی و غیرعلوی پرهیز می‌کند و پاسخ رد به حسین‌بن‌علی ملقب به شهید فخ (از نوادگان امام حسن مجتبی(ع))، که از او برای رهبری قیام دعوت می‌کند، می‌دهد. شهید فخ و یارانش که از نیکان زمان خود بودند، در کارزاری خونین به شهادت می‌رسند. گفته می‌شود که واقعه فخ، تلخ‌ترین و فاجعه‌آمیز‌ترین واقعه برای دوستداران اهل بیت است که هزینه‌های بسیاری را به همراه آورد. گرچه امام کاظم(ع) براساس همان استراتژی که توضیح داده شد، قیام شهید فخ را تأیید نکرد، بااین‌حال به دلیل حسن‌نیت وی و یارانش و اینکه به‌هرحال جان خود را برای هدفی مقدس فدا کرده بودند، این‌گونه پس از شهادتشان موضع‌گیری می‌کنند: «انالله و انا الیه راجعون، سوگند به خدا که حسین (شهید فخ)، به شهادت رسید، درحالی‌که مسلمان و درستکار بود و اهل روزه و شب‌زنده‌داری و امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر».
از امام رضا(ع)، تا دوران غیبت: سیاست پرهیز از خشونت و درگیری نظامی، در زمان چهار امام بعدی نیز ادامه پیدا کرد. پذیرش ولایت عهدی امام رضا(ع) عملا به معنای این بود که هیچ طرحی از سوی امام برای شکل‌دهی جنبش یا مبارزه نظامی علیه دستگاه حاکم وجود ندارد. در این زمان برخی شیعیان نیز سیاست بلندمدت امام را دریافته و به‌جای دست‌بردن به سلاح، سیاست ارتقای اجتماعی خود و تأثیر در بدنه اجتماعی را پیش گرفتند. امام جواد و امام هادی(ع) نیز بر همین روال پیش رفتند. در دروان امام حسن عسکری، جناب ایشان زمینه را برای بروز هرگونه تنش و درگیری مسدود می‌کند.
آنچه آمد نمونه‌هایی از سیاست پرهیز از درگیری از سوی امامان شیعه و جلوگیری از دستاویز شدن حادثه عاشورا برای بروز قیام‌های خونین و تنش در جامعه اسلامی است. امامان به‌جای برافراشتن پرچم خون‌خواهی حسین‌بن‌علی(ع)، به حادثه کربلا به گونه‌ای معنابخشی کردند که تصویر جهان اسلام از این حادثه، حادثه‌ای فراتر از یک منازعه سیاسی باشد. این حقیقت که هم‌اکنون نیز، حسین‌بن‌علی(ع)، شخصیت مورد احترام اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان اعم از شیعه وسنی است و همگان بر حقانیت حسین(ع) و راه او و باطل‌بودن جریان مقابل او اعتراف دارند، به دلیل همین سیاستی است که امامان در حفظ و صیانت از دستاورد واقعه کربلا پیش گرفته‌اند. امروز ازجمله موارد مورد اتفاق تقریبا تمامی فِرق اسلامی و حتی غیرمسلمانان که با تاریخ مسلمانان آشنایی دارند، همین حقانیت حسین(ع) است که در فراز تاریخ اسلام روشنگر و الهام‌بخش است. تصور کنید به‌جای پیگیری چنین سیاستی، ائمه بعد از امام حسین(ع)، دست به اقدامات تلافی جویانه می‌زدند که به احتمال زیاد نتیجه آن، درگیری جامعه اسلامی در جنگ‌های وسیع و طولانی بود که ممکن بود برای سال‌ها و بلکه دهه‌ها ادامه داشته باشد، آن‌گاه قضاوت آیندگان درباره حادثه کربلا چه بود؟ آیا قضاوت جز این بود که در‌هزار و چندصد سال پیش حادثه‌ای اتفاق افتاد که منشأ جنگ‌های خونین مذهبی شد و فجایع بی‌پایان به بار آورد؟ آیا در این صورت تلاش امام حسین(ع)، برای جدایی حق از باطل، در لابه‌لای خون‌ها و خشونت‌های بعدی، مدفون نمی‌شد؟
تحلیل و تشخیص امامان شیعه بر این بوده است که شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی به‌گونه‌ای نیست که آنان بتوانند با مبارزه نظامی دست به اصلاحات از بالا به پایین بزنند. این بود که با صبر و حوصله‌ای که حدود دو قرن (تا آغاز دوران غیبت) به درازا کشید، همواره اهداف اصلاحگرانه خود را در بدنه اجتماعی پیش بردند و نتیجه آن می‌شود که در آغاز دوران غیبت، تشیع دوازده‌امامی، مکتبی مستقل با نظامی از افکار و اندیشه‌ها می‌شود که به مسیر خود در طول تاریخ ادامه می‌دهد و تا امروز در کنار اهل سنت دوام و قوام می‌یابد. تأثیرگذاری و توفیق امامان فقط در شکل‌گیری جامعه شیعی نبوده است؛ تقریبا تمامی فِرق اهل سنت، از تعالیم و اندیشه‌های امامان شیعه بهره برده‌اند. در حقیقت امامان شیعه، از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام‌اند و نه فقط جهان تشیع. علاوه بر اثرپذیری فکری از امامان شیعه، تقریبا تمامی فِرق اهل سنت، در طول تاریخ و هم‌اکنون از ارادتمندان و علاقه‌مندان اهل بیت بوده و هستند. اصطلاح «سنی دوازده‌امامی»، اصطلاحی است که مورخ شهیر و پر کار زمانه ما، رسول جعفریان، برای کثیری از دانشمندان و علمای اهل سنت در طول تاریخ به کار می‌برد و به کسانی خطاب می‌شود که امامت و ولایت 12 امام شیعیان را پس از خلافت سه خلیفه اول پذیرفته‌اند و بر پیروی از روش و منش آن بزرگواران تأکید دارند. وجود سنیان دوازده‌امامی، نمونه‌ای از وسعت نفوذ امامان در جریان‌های غیرشیعه است. بخشی از توفیق امامان شیعه در تأثیرگذاری در عالم اسلام، مدیون همان سیاست‌گذاری‌های درازمدت در زمان پس از عاشورا، به‌عنوان یک نقطه عطف تاریخی و پرهیز از تبدیل واقعه کربلا به دستاویزی برای منازعات بیهوده قدرت بوده است.
اگر امامان وارد مبارزات خشونت‌آمیز با دستگاه حاکم می‌شدند، مشخص نبود که دامنه جنگ تا کجا کشیده شود و احتمال قوی وجود داشت که خون‌ها و خرابی‌های بسیار به ‌بار آمده، بسیاری مردمان عادی در شهرها و روستاها درگیر جنگ‌های ناخواسته‌ای شوند که حاصل آن جز یک فاجعه بزرگ انسانی نباشد ولو اینکه دست آخر، پیروزی به دست آمد. کمااینکه دیگرانی که وارد چنین کارزارهایی شدند، هم آسیب‌های جبران‌ناپذیر به خود زدند و هم دیگران را وارد معرکه نمودند. داستان جنگ‌ها و خشونت‌های مکرر و وسیع که در دوران بنی‌امیه و بنی‌عباس به وقوع پیوست که بعضا تبدیل به فاجعه‌های انسانی شدند، مؤید درستی نگرانی امامان علیهم‌السلام است. فراموش نکنیم که حرمت‌شکنی‌ها تا جایی پیش می‌رود که در فاصله کوتاه دهه‌های 60 و 70 هجری، کعبه، خانه خدا سه بار به آتش کشیده می‌شود و خون مردمان در کنار خانه خدا به زمین ریخته می‌شود. در یک مورد از این سه مورد، این عبدالله زبیر است که چندی پس از واقعه عاشورا، به تحریک مردم مکه می‌پردازد و جنگی شهری را در اعتراض به حاکمیت یزید به راه می‌اندازد که مردمان بسیاری را در آن درگیر می‌کند. مقایسه کنید این رفتار را با رفتار حسین‌بن‌علی(ع) که در پاسخ به توصیه دوستانش که از او می‌خواهند در مکه بماند تا امنیت بیشتری داشته باشد، می‌گوید که چون احتمال ریختن خونش توسط یزید را می‌دهد، دوست دارد هرچه بیشتر از خانه خدا دور شود، تا مبادا حرمت حرم امن الهی شکسته شود. در مدینه، شهر پیامبر نیز در سال 63 هجری، به‌دلیل تحرکات آل زبیر و کشاندن درگیری‌ها به درون شهر، پس از شکست مخالفان دستور قتل و غارت مردم شهر صادر شد. در تاریخ 250ساله امامان شیعه، حتی یک مورد یافت نمی‌شود که امامان برای پیشبرد اهداف الهی خود، از دیگرانی که به هر دلیل ولو غیرموجه، همراه و همدل امامان نبوده‌اند، هزینه کرده باشند.
آنان گرچه خود شخصا در راه آرمان‌هایشان هزینه دادند و زندانی و مسموم و شهید شدند، ولی قدرت انتخاب را از هیچ‌کس نگرفته، از نفوذ وسیع اجتماعی خود، برای ایجاد درگیری یا ایجاد هزینه‌های مادی و معنوی برای دیگران جهت رسیدن به منافع خود استفاده نکردند. در طول دوقرن‌ونیم امامت امامان، تنها چهار جنگ اتفاق افتاد. سه جنگ در دوران علی(ع) بود که در هر سه جنگ او آغازگر جنگ نبود، بلکه به‌عنوان حاکم اسلامی، صرفا با کسانی که علیه حکومتی که هم مشروعیت الهی داشت و هم مقبولیت مردمی، اقدام مسلحانه نمودند، مبارزه کرد. هر سه جنگ هم به صورتی بود که درگیری صرفا میان سپاهیان و جنگاوران دو طرف بود و طراحی امیر مؤمنان با صبر و حوصله طولانی‌ای که به خرج داد، به گونه‌ای بود که صرفا سپاهیانی که اقدام به جنگ با آن امام کرده بودند، تلفات دادند و سایرین از مردمان هیچ آسیبی ندیدند.

مورد چهارم نیز مربوط به امام حسین(ع) است که جنگ در وسط بیابان و تنها بین سپاهیان یزید و یاران امام حسین اتفاق افتاد. شاید اگر امام حسین(ع)، به جای درگیری در بیابان، طرحش را به‌گونه‌ای پیش می‌برد که در نهایت، درگیری در یکی از شهرها صورت می‌گرفت، احتمال موفقیتش بیشتر می‌شد، ولی درگیری امام در صحرایی اتفاق افتاد تا به کسانی که همراه حسین‌بن‌علی(ع) نبودند، ناخواسته آسیبی نرسد. حسین‌بن‌علی(ع)، در تمامی مسیر مکه تا کربلا، کاملا شفاف عمل می‌کند و همگان را از وضعیت خود و احتمال خطرهایی که وجود دارد مرحله به مرحله آگاه می‌کند. هنگام خروج از مکه، همراهان امام بسیار بیشتر از هفتادو‌چند نفری است که در کربلا شهید می‌شوند. نه آنان و نه حسین(ع)، قصد جنگ و درگیری نداشتند و سفرشان را صرفا سفری به دعوت مردم کوفه برای رهبری حسین‌بن‌علی می‌دانستند. در میانه‌های راه است که امام متوجه می‌شود که اوضاع آن‌گونه که او می‌خواهد پیش نمی‌رود و نه‌تنها عهد کوفیان شکسته شده است، بلکه یزید بنا دارد در صورت بیعت‌نکردن امام، خون آن امام عزیز را بریزد. این است که به‌تدریج که اوضاع وخیم‌تر می‌شود، امام پنهان‌کاری نمی‌کند و در منزلگاه‌های مختلف، خصوصا در منطقه زباله، چند روز قبل از روز واقعه، یاران و همراهان را خبر می‌دهد که جلالت و شوکتی در کار نیست و هر قدم که پیش می‌رود به مرگ نزدیک‌تر می‌شود. او یاران را از آنچه احتمالا واقع می‌شود آگاه می‌سازد و همگان را اذن می‌دهد که اگر تمایل ندارند از او جدا شوند که اتفاقا بسیاری نیز «از چپ و راست»، راه جدایی بر می‌گزینند و حسین را تنها می‌گذارند. حسین‌بن‌علی(ع)، چنین رخصتی را حتی به خویشان و یاران نزدیک نیز در شب عاشورا می‌دهد و از آنان می‌خواهد که در تاریکی شب به سراغ کار و زندگی خود بروند، اتفاقا همان شب هم چند نفری جدا می‌شوند. اذن حسین(ع) به یاران در تاریکی شب، صرفا یک تعارف نیست، بلکه او نمی‌خواهد کسی ناخواسته یا به دلیل محظورات عرفی، همراه او شود. او می‌خواهد صحنه روز عاشورا، صحنه‌ای میان خوبان خالص و اشقی الاشقیا باشد تا معرکه هلاکت‌ها و رستگاری‌های روز عاشورا، با بینات و روشنایی‌ها باشد. کارزار عاشورا، تحمیلی است که بر حسین(ع) می‌شود و حسین بنا به دلایلی که مختص او و شرایط اوست، تشخیص می‌دهد که نباید تن به بیعت با یزید بدهد و باید فدایی شود تا زمینه را برای تلاش‌های امامان بعد فراهم کند. اما حتی در این مرزبندی خونین میان حق و باطل، او دیگران را درگیر نمی‌کند و صرفا معدودی از یاران، کاملا داوطلبانه و با آگاهی کامل از آنچه قرار است اتفاق بیفتد، همراه اویند. حتی تا آخرین لحظات نیز، حسین(ع) اعلام می‌کند که بنای جنگ ندارد و او صرفا به دعوت و خواست کوفیان آمده و حال که در این دیار یاری نیست، او را نیز سودایی نباشد. لذا به یاران اجازه شروع جنگ را نمی‌دهد و ننگ آغاز جنگ با بهترین بندگان خدا را به پیشانی اشرار آل زیاد و مروان می‌زند.
البته اینکه آنان که حسین(ع) را به بهانه‌های ناموجه یاری نکردند، باید در درگاه الهی پاسخ‌گوی سستی‌های خود باشند، بحث دیگری است ولی حسین‌بن علی(ع)، چنین حقی به خود نمی‌دهد که در تاریکی‌ها موج ایجاد کند و سوار بر موج، ولو بر حق باشد، کار خود را پیش ببرد. این است که مظلومانه به شهادت می‌رسد و از خود برای خدا می‌گذرد. امامان بعد از او نیز با درک عمق رفتار حسین‌بن‌علی(ع)، از خون او در مسیر هدایت بندگان حفاظت می‌کنند و به هیچ وجه اجازه نمی‌دهند که خون حسین، دستاویز آشوب‌ها و درگیری‌های کور و بدون طرح شود و راه حسین(ع) که راه روشن هدایت است، به جای نور، تاریکی بیافریند.
خلاصه آنکه امامان، جلوگیری از آشوب و خون‌ریزی به بهانه واقعه کربلا را از وظایف خود در حفظ دستاوردهای عاشورا می‌دیدند و هیچ‌گاه حاضر نشدند آغازگر معرکه‌ای باشند که کنترلی بر پایان آن نداشته باشند. آنان کشتی هدایت و دین‌داری را سوار بر موج‌های تنش‌ها و خون‌های ناخواسته نکردند و بر این باور بودند که چنین کشتی توفان‌زده‌ای بار به منزل نخواهد رساند.
*پژوهشگر علم و دین، دانشگاه ردینگ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.