قهرمانهای دیروز ضدقهرمانهای امروز
محسن خیمهدوز
«خاندانِ مرگ»، (به نویسندگی و کارگردانی مهراو نوری)، نمایشی برگرفته از اسطورههای شاهنامه است که در فرمی مدرن، روایت و بازخوانی میشوند.
زال و رودابه، دو اسطوره شاخص از شاهنامه فردوسیاند که با زبان حماسیشان در بیمارستانی مدرن با یکدیگر روبهرو میشوند. و موی آنها، موی زال و موی رودابه، که هر دو تبدیل به دو شخصیت میشوند، در کنار سه پَرِ سیمرغ تبدیل به نقشهای دراماتیک نمایش میشوند، نقشهایی مانند: موها و پَرها، (دو نماد اسطورهای)، فضای کابوسوارِ بیمارستان (نمادی از زیستجهانِ بیمار)، و اتاقِ مرگ و حالت مرگآورِ بیمار (بهمثابه نشانههایی از سابقه شخصیتهای نمایش، و در واقع نشانههایی از شخصیت گذشته تاریخی مخاطب). تاریخی پر از مرگ، ترس و یأس که حضورش تا آستانه زمان حاضر و تا دوران زیستجهان انسانِ مدرن هم آمده است. سیمرغ، سه پَر را در سه نوبت به زال میدهد، یکی نماد درمان و سلامت، یکی نماد جاودانگی و رویینتنی، و سومی، که فردوسی کارکردش را پنهان گذاشته، سعی میشود در نمایش به صورت غیرمستقیم رمزگشایی شود. فضای کابوسوار بیمارستان، بین واقعیت و رؤیا، بین حال و گذشته، و بین مرگ و زندگی، فضای شکلگیری درام است. و زال، روایتگرِ این فضای کابوسوار است. در این فضای بسته، که نشانه بستهبودنِ اندیشه و بستهبودنِ جهان تاریخی شخصیتهاست، چند
عنصر مهمِ انسانی را در تعامل با یکدیگر میبینیم: زبان، زمان، زندگی و مرگ.
زبانِ همه شخصیتها (زال، رودابه، موی زال، موی رودابه، سربازان مرگاندیش)، زبانی حماسی است. اما فضای رفتاری آنها، بیمارستانی مدرن با همه تأسیسات مدرن است. در چنین فضایی، جدال «زبان» با «زمان»، فرم دراماتیک و نمایشی مییابد. جدالی که مسئله کهنِ انسان در تاریخ است، و از دل آن است که جدالهای دیگری رُخ مینماید:
جدال زندگی و مرگ.
جدال برای رسیدن به قدرت.
جدال اسطوره خیر با اسطوره شر.
و نهایتا تبدیل «قهرمانهای تاریخی» به «ضدقهرمانهای معاصر» در اجتماع و سیاست.
رازِ پَرِ سوم، شاید در همین جدالها نهفته باشد، راز پُرِ سوم شاید در جدالِ «زبانها و زمانها» باشد.
خلقِ این «زهدانِ کابوسوارِ تاریخی» در نمایشِ «خاندانِ مرگ» به کمک فضایی مینیمالیستی، و با نوعی نورپردازی و صحنهآرایی حداقلی، تا حدودی به انجام رسیده است. بازیها، بهویژه بازی زال (حسام منظور) و رودابه (رویا بختیاری)، در حد و اندازه این دو شخصیت تاریخی، جدّی و پذیرفتنی است. تم و درونمایه نمایش «خاندان مرگ»، ارتباطِ خوبی بین سنتِ ادبی ایران (شاهنامه و اسطورههایش) با درامِ مدرن (اجرا و پرفورمنس) ایجاد کرده و با توجه به امکانات موجود، موفق عمل کرده، بهویژه آنکه شخصیتهای درام، خودشان به ترکیبی از «زبان حماسی» و «فضای مدرن»، تبدیل شدهاند، ترکیبی که میتوان آن را یک ابتکار نمایشی به حساب آورد، هم در میزانسنِ فضای نمایشی و هم در بازیگری. در فضایی که اغلبِ آثارِ نمایشی، قصهگویی و حرّافی شدهاند، و عموما فاقد هر نوع کشف هنری و زیباشناسانهاند، نمایش«خاندان مرگ»، اثری است حاوی یک ابتکار زیباشناختی که دستکم برای مخاطب امروز میتواند پلی باشد بین گذشته حماسیاش با زیستجهانِ متکثر امروزینش.
به آینده هنری چند جوانِ تلاشگرِ این نمایش، در حوزه تئاتر و نمایشهای صحنهای، میتوان امیدوار بود، به شرط آنکه خودشان، بیش از دیگران، به نقدِ خود بپردازند.
«خاندانِ مرگ»، (به نویسندگی و کارگردانی مهراو نوری)، نمایشی برگرفته از اسطورههای شاهنامه است که در فرمی مدرن، روایت و بازخوانی میشوند.
زال و رودابه، دو اسطوره شاخص از شاهنامه فردوسیاند که با زبان حماسیشان در بیمارستانی مدرن با یکدیگر روبهرو میشوند. و موی آنها، موی زال و موی رودابه، که هر دو تبدیل به دو شخصیت میشوند، در کنار سه پَرِ سیمرغ تبدیل به نقشهای دراماتیک نمایش میشوند، نقشهایی مانند: موها و پَرها، (دو نماد اسطورهای)، فضای کابوسوارِ بیمارستان (نمادی از زیستجهانِ بیمار)، و اتاقِ مرگ و حالت مرگآورِ بیمار (بهمثابه نشانههایی از سابقه شخصیتهای نمایش، و در واقع نشانههایی از شخصیت گذشته تاریخی مخاطب). تاریخی پر از مرگ، ترس و یأس که حضورش تا آستانه زمان حاضر و تا دوران زیستجهان انسانِ مدرن هم آمده است. سیمرغ، سه پَر را در سه نوبت به زال میدهد، یکی نماد درمان و سلامت، یکی نماد جاودانگی و رویینتنی، و سومی، که فردوسی کارکردش را پنهان گذاشته، سعی میشود در نمایش به صورت غیرمستقیم رمزگشایی شود. فضای کابوسوار بیمارستان، بین واقعیت و رؤیا، بین حال و گذشته، و بین مرگ و زندگی، فضای شکلگیری درام است. و زال، روایتگرِ این فضای کابوسوار است. در این فضای بسته، که نشانه بستهبودنِ اندیشه و بستهبودنِ جهان تاریخی شخصیتهاست، چند
عنصر مهمِ انسانی را در تعامل با یکدیگر میبینیم: زبان، زمان، زندگی و مرگ.
زبانِ همه شخصیتها (زال، رودابه، موی زال، موی رودابه، سربازان مرگاندیش)، زبانی حماسی است. اما فضای رفتاری آنها، بیمارستانی مدرن با همه تأسیسات مدرن است. در چنین فضایی، جدال «زبان» با «زمان»، فرم دراماتیک و نمایشی مییابد. جدالی که مسئله کهنِ انسان در تاریخ است، و از دل آن است که جدالهای دیگری رُخ مینماید:
جدال زندگی و مرگ.
جدال برای رسیدن به قدرت.
جدال اسطوره خیر با اسطوره شر.
و نهایتا تبدیل «قهرمانهای تاریخی» به «ضدقهرمانهای معاصر» در اجتماع و سیاست.
رازِ پَرِ سوم، شاید در همین جدالها نهفته باشد، راز پُرِ سوم شاید در جدالِ «زبانها و زمانها» باشد.
خلقِ این «زهدانِ کابوسوارِ تاریخی» در نمایشِ «خاندانِ مرگ» به کمک فضایی مینیمالیستی، و با نوعی نورپردازی و صحنهآرایی حداقلی، تا حدودی به انجام رسیده است. بازیها، بهویژه بازی زال (حسام منظور) و رودابه (رویا بختیاری)، در حد و اندازه این دو شخصیت تاریخی، جدّی و پذیرفتنی است. تم و درونمایه نمایش «خاندان مرگ»، ارتباطِ خوبی بین سنتِ ادبی ایران (شاهنامه و اسطورههایش) با درامِ مدرن (اجرا و پرفورمنس) ایجاد کرده و با توجه به امکانات موجود، موفق عمل کرده، بهویژه آنکه شخصیتهای درام، خودشان به ترکیبی از «زبان حماسی» و «فضای مدرن»، تبدیل شدهاند، ترکیبی که میتوان آن را یک ابتکار نمایشی به حساب آورد، هم در میزانسنِ فضای نمایشی و هم در بازیگری. در فضایی که اغلبِ آثارِ نمایشی، قصهگویی و حرّافی شدهاند، و عموما فاقد هر نوع کشف هنری و زیباشناسانهاند، نمایش«خاندان مرگ»، اثری است حاوی یک ابتکار زیباشناختی که دستکم برای مخاطب امروز میتواند پلی باشد بین گذشته حماسیاش با زیستجهانِ متکثر امروزینش.
به آینده هنری چند جوانِ تلاشگرِ این نمایش، در حوزه تئاتر و نمایشهای صحنهای، میتوان امیدوار بود، به شرط آنکه خودشان، بیش از دیگران، به نقدِ خود بپردازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.