|

«محمد قهرمان» چهره‌ای درخشان در غزل امروز

سهیل محمودی

غبارها به دل از غم نشست و جز غم عشق
نیافتیم غمی را که دلنشین باشد
محمد قهرمان
آن شب با ساعد و سالاروند رفتیم به دنبال استاد محمد قهرمان. تهران آمده بود و در خانه یکی از دوستانش بود. استاد را برداشتیم و رفتیم دَرَکه برای شام. نیمه مهرماه بود و دیگر هوا به سردی می‌زد. در باغچه‌ای نشستیم به شعرخوانی و گپ‌‌و‌گفت‌وگو. سالاروند که موبایلش را روشن کرد تا حرف‌ها و شعرهای استاد را ضبط کند، من چشم‌هایم را بستم و با شنیدن شعرها و صدای قهرمان، در خلوت ذهن، به مرور داشته‌هایمان در این روزگار و از این مرد پرداختم: یکی از آخرین نسلی که ملک‌الشعراء بهار را دیده‌اند و به خانه‌اش رفت و آمد داشته‌اند و ... عمری را با مهدی اخوان‌ثالث و کمال خراسانی و ذبیح‌الله صاحبکار و قدسی، دمخور و همدم بوده است. با امیری فیروزکوهی و بهزاد کرمانشاهی و محمود فرخ خراسانی و شهریار رفت‌وآمد داشته و نشست و برخاست. خود نیز، از شاعرانی بود که به سبک و شیوه شاعران عهد صفویه و صائب‌تبریزی گرایش داشته و غزلش، ضمن برخورداری از حال و هوای غزل امروز، به نحله «هندی‌سرایان» شباهت بسیار داشته است. غزلی که گاه در پیوند غزل امروز با شعر سبک هندی، آنچنان بود که درمی‌ماندی در کدام گروه باید شعر او را طبقه‌بندی کنی؟ شعر به شیوه صائب و یا غزل پس از نیما؟ نمونه‌اش هم همین دو مطلع شگفت از دو غزل که الان از حافظه نقل می‌کنم:
غریب تر ز وفا در دیار خویشتنم
فتاده از نظر روزگار خویشتنم
همچون ستاره چشم به راهم نشانده‌اند
مانند شب به روز سیاهم نشانده‌اند
که البته خودش، دوست‌تر داشت، از شیفتگان صائب‌تبریزی به حسابش بیاوریم. آنگونه که سال‌ها در خلوت کتابخانه، دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد -که خود روزگاری رییس آن کتابخانه بود- نشسته بود و دیوان صائب را که مشتمل بر صدهزار بیت بود، تصحیح کرده بود؛ در شش مجلد قطور و به شکل و شمایلی آبرومند و نیز دیوان‌های بسیاری دیگر از شاعران عهد صفویه را مانند دیوان صیدی تهرانی و امیدی تهرانی و کلیم کاشانی و ... و ...
محمد قهرمان از سالاران غزل امروز بود، در کنار بزرگانی چون سایه و سیمین و مشفق و ... و ... و نامی است ماندگار. آنچنان که به یاد دارم حدود چهار‌دهه پیش استادم محمدابراهیم باستانی‌پاریزی در کتاب «حماسه کویر» اشارتی کرده بود که همه اجداد و اسلاف او که شاهزادگان قاجار بوده‌اند، با همه تجمل و ثروت ظاهری‌شان از یادها فراموش خواهند شد، و این «محمدمیرزا» خواهد ماند و شعرش موجب بلندی نام فرزندان او و هنر این آب و خاک خواهد شد.
دیدار آن شب ما در دَرَکه تا نیمه‌های شب طول کشید و گرمای شعرخوانی او برای ما سه نفر، سرمای هوای نیمه مهرماه را بی‌رنگ کرده بود. وقتی که در نیمه‌شب استاد را می‌رساندیم، من در فکر خاطراتی بودم که از 20سالگی‌ام از او و از انجمن شعر فرخ خراسانی داشته‌ام.
همان اولین دیدارها و آخرین دیدارها که همیشه در یاد و خاطر می‌مانند.
غبارها به دل از غم نشست و جز غم عشق
نیافتیم غمی را که دلنشین باشد
محمد قهرمان
آن شب با ساعد و سالاروند رفتیم به دنبال استاد محمد قهرمان. تهران آمده بود و در خانه یکی از دوستانش بود. استاد را برداشتیم و رفتیم دَرَکه برای شام. نیمه مهرماه بود و دیگر هوا به سردی می‌زد. در باغچه‌ای نشستیم به شعرخوانی و گپ‌‌و‌گفت‌وگو. سالاروند که موبایلش را روشن کرد تا حرف‌ها و شعرهای استاد را ضبط کند، من چشم‌هایم را بستم و با شنیدن شعرها و صدای قهرمان، در خلوت ذهن، به مرور داشته‌هایمان در این روزگار و از این مرد پرداختم: یکی از آخرین نسلی که ملک‌الشعراء بهار را دیده‌اند و به خانه‌اش رفت و آمد داشته‌اند و ... عمری را با مهدی اخوان‌ثالث و کمال خراسانی و ذبیح‌الله صاحبکار و قدسی، دمخور و همدم بوده است. با امیری فیروزکوهی و بهزاد کرمانشاهی و محمود فرخ خراسانی و شهریار رفت‌وآمد داشته و نشست و برخاست. خود نیز، از شاعرانی بود که به سبک و شیوه شاعران عهد صفویه و صائب‌تبریزی گرایش داشته و غزلش، ضمن برخورداری از حال و هوای غزل امروز، به نحله «هندی‌سرایان» شباهت بسیار داشته است. غزلی که گاه در پیوند غزل امروز با شعر سبک هندی، آنچنان بود که درمی‌ماندی در کدام گروه باید شعر او را طبقه‌بندی کنی؟ شعر به شیوه صائب و یا غزل پس از نیما؟ نمونه‌اش هم همین دو مطلع شگفت از دو غزل که الان از حافظه نقل می‌کنم:
غریب تر ز وفا در دیار خویشتنم
فتاده از نظر روزگار خویشتنم
همچون ستاره چشم به راهم نشانده‌اند
مانند شب به روز سیاهم نشانده‌اند
که البته خودش، دوست‌تر داشت، از شیفتگان صائب‌تبریزی به حسابش بیاوریم. آنگونه که سال‌ها در خلوت کتابخانه، دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد -که خود روزگاری رییس آن کتابخانه بود- نشسته بود و دیوان صائب را که مشتمل بر صدهزار بیت بود، تصحیح کرده بود؛ در شش مجلد قطور و به شکل و شمایلی آبرومند و نیز دیوان‌های بسیاری دیگر از شاعران عهد صفویه را مانند دیوان صیدی تهرانی و امیدی تهرانی و کلیم کاشانی و ... و ...
محمد قهرمان از سالاران غزل امروز بود، در کنار بزرگانی چون سایه و سیمین و مشفق و ... و ... و نامی است ماندگار. آنچنان که به یاد دارم حدود چهار‌دهه پیش استادم محمدابراهیم باستانی‌پاریزی در کتاب «حماسه کویر» اشارتی کرده بود که همه اجداد و اسلاف او که شاهزادگان قاجار بوده‌اند، با همه تجمل و ثروت ظاهری‌شان از یادها فراموش خواهند شد، و این «محمدمیرزا» خواهد ماند و شعرش موجب بلندی نام فرزندان او و هنر این آب و خاک خواهد شد.
دیدار آن شب ما در دَرَکه تا نیمه‌های شب طول کشید و گرمای شعرخوانی او برای ما سه نفر، سرمای هوای نیمه مهرماه را بی‌رنگ کرده بود. وقتی که در نیمه‌شب استاد را می‌رساندیم، من در فکر خاطراتی بودم که از 20سالگی‌ام از او و از انجمن شعر فرخ خراسانی داشته‌ام.
همان اولین دیدارها و آخرین دیدارها که همیشه در یاد و خاطر می‌مانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.