|

تن نیمه‌جان جهانی‌شدن

فرشید جعفری . استادیار روابط بین‌الملل

آرمان‌ها و رؤیاهای بشری در سیاست بین‌الملل محصول آغازها و شروع‌ها در این عرصه مبهم و پیچیده است. این آغازها نتیجه تغییراتی بنیادین در ساختار سیاست بین‌الملل است. پدیده «تغییر» به‌سهولت در سیاست بین‌الملل حادث نمی‌شود و بستر و مقدمات تغییر را معمولا قدرت‌های بزرگ فراهم می‌کنند.
وقتی رقابت قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل برای کسب قدرت بیشتر گرفتار معادله‌ای چندمجهولی می‌شود و گره کوری مناسبات معقول‌شان را می‌بندد، فقط یک راه‌حل برای گشودن این گره کور و حل آن معادله باقی می‌ماند و آن جنگ و مناقشه است.
حقیقت و تراژدی غم‌انگیزی که گریزی از آن نیست (جان میرشایمر). نتیجه جنگ، دگرگونی است، یعنی آغاز زندگی جدید برای آدمیانی که در چارچوب مرز‌های متعارف ملی خویش به نام دولت می‌زیند. اما این آغازها آفت بزرگی را همراه خود دارند و آن چشم‌بستن از واقعیت‌ها و گرفتارآمدن به آرمان‌ها و خیال‌پردازی‌هاست. اصولا شروع هر کاری با آرمان آغاز می‌شود (ای‌اچ‌کار). یعنی همان رخدادی که از فردای فروپاشی یکی از قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل در شروع دهه 90 میلادی حادث شد و مردمان جهان آغاز دیگری را رقم زدند و به‌این‌ترتیب اسیر آرمان و خیال دیگری شدند.
این آرمان و خیال در چارچوب مفهوم «جهانی‌شدن» نمود پیدا کرد؛ مفهوم و آرمانی که به مدت یک دهه بازیگران سیاست بین‌الملل را دل‌مشغول خود کرد. پوششی از آرمان جهانی‌شدن بر سطح رویین سیاست بین‌الملل کشیده شد و دولت-ملت‌ها در خیال خود باور کردند از این پس جهانی‌شدن جزء لاینفک جامعه جهانی است.
با این مفهوم، گویی پاسخی مستدل به این پرسش کتاب بزرگ سال‌های قبل از جنگ‌های جهانی یعنی «توهم بزرگ» یافته‌اند که چرا حامیان صلح شکست می‌خورند؟ (نورمن انجل). با پدیده جهانی‌شدن این‌گونه القا شد که حامیان صلح بین‌المللی از این پس، ناکامی و شکست را تجربه نخواهند کرد.
تفسیرها و معانی مختلفی از جهانی‌شدن عرضه شده است. برخی آن را در چارچوب مفهوم وابستگی متقابل اقتصادی تفسیر می‌کنند. جهان در این معنا مانند تار عنکبوتی است که با ارتعاش یک تار، سایر تارهای به‌هم‌پیوسته نیز به ارتعاش در خواهند آمد. هر نوع حادثه‌ای برای هر دولتی سایر دولت‌ها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
هیچ دولتی نمی‌تواند جزیره‌ای خودسر باشد. (رابرت کیوهین، جوزف نای، جیمز روزنا). این وابستگی متقابل هزینه جنگ را برای دولت‌ها بالا برده است. نظامیگری دیگر در اولویت اول دولت‌ها نیست. دولت‌ها دیگر دولت‌های نظامی نیستند؛ آنها به دولت‌های تجاری تغییر یافته‌اند (ریچارد روزکرانس). برخی دیگر معتقدند به‌طور هم‌زمان جدالی میان جهانی‌شدن و محلی‌شدن وجود دارد، اما در نهایت پیروز این کارزار، جهانی‌شدن است (جیمز روزنا). عده‌ای دیگر براساس نگاه سیستمی، این ایده را مطرح می‌کنند که روابط بین‌الملل یک نظام است که اجزایی به نام دولت‌ها دارد، اما در این معنا نظام بین‌المللی بر دولت‌ها تقدم دارد و جهانی‌شدن در سیستم بین‌المللی ساختاری را فراهم کرده که اراده را از دولت‌ها ستانده و آنها را چاره‌ای جز تن‌دادن به قواعد بازی آن نیست.
حرکت بدون مانع کالا‌ها و سرمایه و کم‌رنگ‌شدن مرز‌های سیاسی و افول حاکمیت آنها، از ویژگی‌های جهانی‌شدن در معنا بود. کسان دیگر نیز جهانی‌شدن را پدیده جدیدی نمی‌دانستند و با یک نگاه تاریخی ریشه آن را در گذشته‌های خیلی دور یعنی سده‌های پانزدهم و شانزدهم جست‌وجو می‌کردند؛ یعنی روزگاری که بورژوازی از دل نظام فئودالیته سر برآورد و در شکل سرمایه‌داری توسعه پیدا کرد. ابتدا برای حفظ امنیت خویش برای کسب سود بیشتر دولت‌های سرزمینی را ایجاد کرد و با گذشت زمان مرزهای دولت سرزمینی کفاف سود لازم برای سرمایه‌داری را نداد و درنتیجه سرمایه‌داری در صدد بر آمد مرز‌ها را درنوردد و بعد جهانی بگیرد. معنای جهانی‌شدن چیزی جز این نیست. (امانوئل والرشتاین).
جهانی‌شدن با این معنا، آرمان و خیال دهه 90 میلادی بود؛ شروعی که قوام و دوام زیادی نداشت، چراکه درست است آغازها با آرمان‌ها گره خورده‌اند، اما به‌تدریج واقعیت‌ها، آرمان‌ها را پس می‌زنند (ای‌اچ‌کار). پس‌زنی آرمان و خیال جهانی‌شدن با شروع قرن بیست و یکم آغاز شد. با حادثه 11 سپتامبر؛ سیاست بین‌الملل پوشش رویین خود را کنار زد و ایالات متحده به قصد مهار تروریسم، تراژدی غم‌انگیز جنگ را علیه افغانستان و عراق شروع کرد. صدام‌حسین به‌دار آویخته و اسامه‌بن‌لادن، رهبر القاعده کشته شد. اما تروریسم در قامت داعش مجددا ظهور کرد و صلح و امنیت را از خاورمیانه و اروپا ستاند و مهم‌تر از همه، به رقابت قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل دامن زد. خاورمیانه، مشخصا سوریه، محل این رقابت بود. بحران خاورمیانه با ظهور داعش باعث بحران مهاجرت برای کشورهای اروپایی شد و همین معضل موجب پررنگ‌شدن مرزها و حاکمیت شد. قدرت‌گرفتن حزب‌های دست‌ِراستی در اروپا و مخالفت بنیادی با گشایش مرز‌ها و هم‌گرایی اقتصادی و تأکید بر اقتصاد‌های ملی، جهانی‌شدن را با همه معانی خود به تن نیمه‌جانی مبدل کرد که امیدی برای احیای دوباره آن نیست. این تلخی، واقعیت سیاست بین‌الملل است.

آرمان‌ها و رؤیاهای بشری در سیاست بین‌الملل محصول آغازها و شروع‌ها در این عرصه مبهم و پیچیده است. این آغازها نتیجه تغییراتی بنیادین در ساختار سیاست بین‌الملل است. پدیده «تغییر» به‌سهولت در سیاست بین‌الملل حادث نمی‌شود و بستر و مقدمات تغییر را معمولا قدرت‌های بزرگ فراهم می‌کنند.
وقتی رقابت قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل برای کسب قدرت بیشتر گرفتار معادله‌ای چندمجهولی می‌شود و گره کوری مناسبات معقول‌شان را می‌بندد، فقط یک راه‌حل برای گشودن این گره کور و حل آن معادله باقی می‌ماند و آن جنگ و مناقشه است.
حقیقت و تراژدی غم‌انگیزی که گریزی از آن نیست (جان میرشایمر). نتیجه جنگ، دگرگونی است، یعنی آغاز زندگی جدید برای آدمیانی که در چارچوب مرز‌های متعارف ملی خویش به نام دولت می‌زیند. اما این آغازها آفت بزرگی را همراه خود دارند و آن چشم‌بستن از واقعیت‌ها و گرفتارآمدن به آرمان‌ها و خیال‌پردازی‌هاست. اصولا شروع هر کاری با آرمان آغاز می‌شود (ای‌اچ‌کار). یعنی همان رخدادی که از فردای فروپاشی یکی از قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل در شروع دهه 90 میلادی حادث شد و مردمان جهان آغاز دیگری را رقم زدند و به‌این‌ترتیب اسیر آرمان و خیال دیگری شدند.
این آرمان و خیال در چارچوب مفهوم «جهانی‌شدن» نمود پیدا کرد؛ مفهوم و آرمانی که به مدت یک دهه بازیگران سیاست بین‌الملل را دل‌مشغول خود کرد. پوششی از آرمان جهانی‌شدن بر سطح رویین سیاست بین‌الملل کشیده شد و دولت-ملت‌ها در خیال خود باور کردند از این پس جهانی‌شدن جزء لاینفک جامعه جهانی است.
با این مفهوم، گویی پاسخی مستدل به این پرسش کتاب بزرگ سال‌های قبل از جنگ‌های جهانی یعنی «توهم بزرگ» یافته‌اند که چرا حامیان صلح شکست می‌خورند؟ (نورمن انجل). با پدیده جهانی‌شدن این‌گونه القا شد که حامیان صلح بین‌المللی از این پس، ناکامی و شکست را تجربه نخواهند کرد.
تفسیرها و معانی مختلفی از جهانی‌شدن عرضه شده است. برخی آن را در چارچوب مفهوم وابستگی متقابل اقتصادی تفسیر می‌کنند. جهان در این معنا مانند تار عنکبوتی است که با ارتعاش یک تار، سایر تارهای به‌هم‌پیوسته نیز به ارتعاش در خواهند آمد. هر نوع حادثه‌ای برای هر دولتی سایر دولت‌ها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
هیچ دولتی نمی‌تواند جزیره‌ای خودسر باشد. (رابرت کیوهین، جوزف نای، جیمز روزنا). این وابستگی متقابل هزینه جنگ را برای دولت‌ها بالا برده است. نظامیگری دیگر در اولویت اول دولت‌ها نیست. دولت‌ها دیگر دولت‌های نظامی نیستند؛ آنها به دولت‌های تجاری تغییر یافته‌اند (ریچارد روزکرانس). برخی دیگر معتقدند به‌طور هم‌زمان جدالی میان جهانی‌شدن و محلی‌شدن وجود دارد، اما در نهایت پیروز این کارزار، جهانی‌شدن است (جیمز روزنا). عده‌ای دیگر براساس نگاه سیستمی، این ایده را مطرح می‌کنند که روابط بین‌الملل یک نظام است که اجزایی به نام دولت‌ها دارد، اما در این معنا نظام بین‌المللی بر دولت‌ها تقدم دارد و جهانی‌شدن در سیستم بین‌المللی ساختاری را فراهم کرده که اراده را از دولت‌ها ستانده و آنها را چاره‌ای جز تن‌دادن به قواعد بازی آن نیست.
حرکت بدون مانع کالا‌ها و سرمایه و کم‌رنگ‌شدن مرز‌های سیاسی و افول حاکمیت آنها، از ویژگی‌های جهانی‌شدن در معنا بود. کسان دیگر نیز جهانی‌شدن را پدیده جدیدی نمی‌دانستند و با یک نگاه تاریخی ریشه آن را در گذشته‌های خیلی دور یعنی سده‌های پانزدهم و شانزدهم جست‌وجو می‌کردند؛ یعنی روزگاری که بورژوازی از دل نظام فئودالیته سر برآورد و در شکل سرمایه‌داری توسعه پیدا کرد. ابتدا برای حفظ امنیت خویش برای کسب سود بیشتر دولت‌های سرزمینی را ایجاد کرد و با گذشت زمان مرزهای دولت سرزمینی کفاف سود لازم برای سرمایه‌داری را نداد و درنتیجه سرمایه‌داری در صدد بر آمد مرز‌ها را درنوردد و بعد جهانی بگیرد. معنای جهانی‌شدن چیزی جز این نیست. (امانوئل والرشتاین).
جهانی‌شدن با این معنا، آرمان و خیال دهه 90 میلادی بود؛ شروعی که قوام و دوام زیادی نداشت، چراکه درست است آغازها با آرمان‌ها گره خورده‌اند، اما به‌تدریج واقعیت‌ها، آرمان‌ها را پس می‌زنند (ای‌اچ‌کار). پس‌زنی آرمان و خیال جهانی‌شدن با شروع قرن بیست و یکم آغاز شد. با حادثه 11 سپتامبر؛ سیاست بین‌الملل پوشش رویین خود را کنار زد و ایالات متحده به قصد مهار تروریسم، تراژدی غم‌انگیز جنگ را علیه افغانستان و عراق شروع کرد. صدام‌حسین به‌دار آویخته و اسامه‌بن‌لادن، رهبر القاعده کشته شد. اما تروریسم در قامت داعش مجددا ظهور کرد و صلح و امنیت را از خاورمیانه و اروپا ستاند و مهم‌تر از همه، به رقابت قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل دامن زد. خاورمیانه، مشخصا سوریه، محل این رقابت بود. بحران خاورمیانه با ظهور داعش باعث بحران مهاجرت برای کشورهای اروپایی شد و همین معضل موجب پررنگ‌شدن مرزها و حاکمیت شد. قدرت‌گرفتن حزب‌های دست‌ِراستی در اروپا و مخالفت بنیادی با گشایش مرز‌ها و هم‌گرایی اقتصادی و تأکید بر اقتصاد‌های ملی، جهانی‌شدن را با همه معانی خود به تن نیمه‌جانی مبدل کرد که امیدی برای احیای دوباره آن نیست. این تلخی، واقعیت سیاست بین‌الملل است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.