یک هفته با موسیو ابراهیم و اشمیت
لیلی فرهادپور
احتمالا همه اسم امانوئل اشمیت را شنیدهایم. بههرحال «خردهجنایتهای زناشویی»اش به شکل تئاتر تلویزیونی بارها از این رسانه پخش شده و بسیاری از ماهوارهبینها را هم به سوی کانالهای داخلی جلب کرده است. نمایشنامههای «عشقلرزه» و «مهمانسرای دو دنیا» و رمانهای «زمانی که یک اثر هنری بودم» و «سوموکاری که نمیتوانست تنومند شود» هم فروش چشمگیری داشتهاند. من «موسیو ابراهیم و گلهای قرآن»اش را نخوانده بودم. شنیدم علیرضا کوشکجلالی، کارگردان نامآشنا میان اهالی تئاتر که گویا مقیم آلمان است و البته فعالیتهای هنری بسیاری را در کارنامه خود دارد، این نمایش را با بازی اشکان خطیبی و رضا مولایی در تماشاخانه خصوصی کنش معاصر بر صحنه برده است و به این بهانه هفته پیش فیلم سینمایی فرانسوی «موسیو ابراهیم» در مجموعه چارسو به نمایش گذاشته شد و به این بهانهها من نشستم و واو به واو این داستان را خواندم. بعد دیدم گیر کردم تو موسیو اشمیت و یکییکی کتابهایش را ورق زدم و دانلود کردم و خریدم و خلاصه یکهفتهای است که گیر کردهام در باب این نویسنده فرانسوی معاصر که چندان پیر نشده و فرهنگیهای فرنگرفته شانس این را داشتهاند در رونمایی کتابها یا در محفلهایی او را ببینند. میگویند کمی کجاخلاق است. گناهش بر گردن راویان. حتی شنیدهام یکی از نمایشنامهنویسان وطنی وقتی به دیدار او رفته و با افتخار گفته که از نمایشنامههای او برداشتهایی داشته و نمایشنامههایی براساس آن نوشته است، جناب اشمیت با عصبانیت بر این نمایشنامهنویس ایرانی تاخته که چه حقی داشتی بدون اجازه و کپیرایت چه میشود؟ از آنجایی که که من یکی از معدود طرفداران ضدکپیرایت هستم، بعد از شنیدن این خاطره، کلی اشمیت از چشمم افتاد. راستش به نظر من نگاهِ به شرق اشمیت است که برای ما ایرانیها این نویسنده غربی را جذاب کرده است. اشمیت دنیایی فانتزی خلق میکند که خیلی وقتها معناگرایی شرقی در آن بیشتر جواب میدهد تا مادیگرایی غربی. برگردیم به «موسیو ابراهیم» و مواجهه با خوانشهایی که این هفته از این داستان داشتهام. هنوز هم مانند سابق بر این عقیدهام که هیچ خوانشی نمیتواند کاملتر از اصل متن نوشتاری از یک داستان باشد؛ نه اجرا و نه تصویر. شاید معدود فیلمهایی بالاتر از متن قرار گیرند. «موسیو ابراهیم و گلهای قرآن» به نظر من از آن متنهایی است که از فیلم و اجرا بیرون میزند. مگر آنکه متن را نخوانده باشید. آنموقع است که اجرا برایتان شگفتانگیزتر میشود. آنجاست که درمییابید علیرضاخان کوشکجلالی از آن کارگردانهایی است که مسائل عمیق اجتماعی را به زبانی بیان میکند که برای نسلهای مختلف درکشدنی باشد و بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، چراکه به اعتقاد او تئاتر باید با توده مردم ارتباط برقرار کند و حرفی برای گفتن داشته باشد؛ برای همین وقتی خودش به متنی برخورد میکند که چنین ویژگیهایی دارد، از آن دست برنمیدارد. گویا کوشکجلالی اولینبار 10 سال پیش این نمایش را در سالن سایه تئاتر شهر با بازی بهزاد فراهانی و هومن برقنورد روی صحنه برده است. مطمئنا هنگامی که اشمیت این داستان را در سال 2001 نوشت، به ذهنش هم خطور نمیکرد که دو سال بعد این اثر به وسیله یک کارگردان فرانسوی روی پرده سینما برود و در سال 2006 به وسیله یک کارگردان ایرانی در سالن تئاتری ایرانی اجرا شود. البته کوشکجلالی همانموقع در مصاحبهای گفته است که در سال 2003 به طور اتفاقی با این رمان اشمیت آشنا میشود و فورا تصمیم میگیرد براساس آن نمایشنامهای بنویسد و آن را با دو پرسوناژ روی صحنه ببرد. همان سال کوشکجلالی این نمایش را در آلمان روی صحنه برده و نمایشنامهاش اثر برگزیده سال 2003 آلمان شده است، این در حالی است که فیلم سینمایی موسیو ابراهیم در همان سال با بازی عمر شریف ساخته میشود و عمر شریف برایش جایزه سزار و جایزه تماشاگران فستیوال ونیز را برای بهترین بازیگر میگیرد. موسیو ابراهیم داستان رابطه عجیب بین یک پسر 13ساله یهودی و یک پیرمرد بقال ترک مسلمان عارفمسلک در قلب محله فقیرنشین شهر پاریس میان عشرتکدهها در دهه 60 است. تمام این نشانهها نمایانگر داستانی است که در میان تضادهای جامعهای در حال گذار با مردمانی درحاشیهمانده میگذرد و رابطه دوستانه و انسانی بین این دو نفر و بین همه آدمهای این محله به غیر از رابطه پر از رنج پدر «مومو» با پسرش جهانی دیگر را برای ما ترسیم میکند. اما نکته گردش این هفته من در لابهلای خوانش «موسیو ابراهیم و گلهای قرآن» متأسفانه باز هم به سانسور رسید. سانسورهایی تأسفآور و گاه توجیهنشدنی. اینکه در فیلم موسیو ابراهیم عشرتکدهها را حذف کنند، سانسوری پذیرفتنی و رایج است؛ بههرحال شئونات باید حفظ شود ولی اینکه در نمایش دیالوگ عجیب و بهیادماندنی مومو که میگوید مسجد بوی پا میدهد و موسیو ابراهیم میگوید مسجد بوی انسان میدهد، چون جایی برای آدمهاست؛ بوی پا بشود بوی گلاب! نه تقصیر کوشکجلالی است، نه تقصیر من مخاطب و نه تقصیر بازیگر. پیدا کنیم پرتقالفروش را.
احتمالا همه اسم امانوئل اشمیت را شنیدهایم. بههرحال «خردهجنایتهای زناشویی»اش به شکل تئاتر تلویزیونی بارها از این رسانه پخش شده و بسیاری از ماهوارهبینها را هم به سوی کانالهای داخلی جلب کرده است. نمایشنامههای «عشقلرزه» و «مهمانسرای دو دنیا» و رمانهای «زمانی که یک اثر هنری بودم» و «سوموکاری که نمیتوانست تنومند شود» هم فروش چشمگیری داشتهاند. من «موسیو ابراهیم و گلهای قرآن»اش را نخوانده بودم. شنیدم علیرضا کوشکجلالی، کارگردان نامآشنا میان اهالی تئاتر که گویا مقیم آلمان است و البته فعالیتهای هنری بسیاری را در کارنامه خود دارد، این نمایش را با بازی اشکان خطیبی و رضا مولایی در تماشاخانه خصوصی کنش معاصر بر صحنه برده است و به این بهانه هفته پیش فیلم سینمایی فرانسوی «موسیو ابراهیم» در مجموعه چارسو به نمایش گذاشته شد و به این بهانهها من نشستم و واو به واو این داستان را خواندم. بعد دیدم گیر کردم تو موسیو اشمیت و یکییکی کتابهایش را ورق زدم و دانلود کردم و خریدم و خلاصه یکهفتهای است که گیر کردهام در باب این نویسنده فرانسوی معاصر که چندان پیر نشده و فرهنگیهای فرنگرفته شانس این را داشتهاند در رونمایی کتابها یا در محفلهایی او را ببینند. میگویند کمی کجاخلاق است. گناهش بر گردن راویان. حتی شنیدهام یکی از نمایشنامهنویسان وطنی وقتی به دیدار او رفته و با افتخار گفته که از نمایشنامههای او برداشتهایی داشته و نمایشنامههایی براساس آن نوشته است، جناب اشمیت با عصبانیت بر این نمایشنامهنویس ایرانی تاخته که چه حقی داشتی بدون اجازه و کپیرایت چه میشود؟ از آنجایی که که من یکی از معدود طرفداران ضدکپیرایت هستم، بعد از شنیدن این خاطره، کلی اشمیت از چشمم افتاد. راستش به نظر من نگاهِ به شرق اشمیت است که برای ما ایرانیها این نویسنده غربی را جذاب کرده است. اشمیت دنیایی فانتزی خلق میکند که خیلی وقتها معناگرایی شرقی در آن بیشتر جواب میدهد تا مادیگرایی غربی. برگردیم به «موسیو ابراهیم» و مواجهه با خوانشهایی که این هفته از این داستان داشتهام. هنوز هم مانند سابق بر این عقیدهام که هیچ خوانشی نمیتواند کاملتر از اصل متن نوشتاری از یک داستان باشد؛ نه اجرا و نه تصویر. شاید معدود فیلمهایی بالاتر از متن قرار گیرند. «موسیو ابراهیم و گلهای قرآن» به نظر من از آن متنهایی است که از فیلم و اجرا بیرون میزند. مگر آنکه متن را نخوانده باشید. آنموقع است که اجرا برایتان شگفتانگیزتر میشود. آنجاست که درمییابید علیرضاخان کوشکجلالی از آن کارگردانهایی است که مسائل عمیق اجتماعی را به زبانی بیان میکند که برای نسلهای مختلف درکشدنی باشد و بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، چراکه به اعتقاد او تئاتر باید با توده مردم ارتباط برقرار کند و حرفی برای گفتن داشته باشد؛ برای همین وقتی خودش به متنی برخورد میکند که چنین ویژگیهایی دارد، از آن دست برنمیدارد. گویا کوشکجلالی اولینبار 10 سال پیش این نمایش را در سالن سایه تئاتر شهر با بازی بهزاد فراهانی و هومن برقنورد روی صحنه برده است. مطمئنا هنگامی که اشمیت این داستان را در سال 2001 نوشت، به ذهنش هم خطور نمیکرد که دو سال بعد این اثر به وسیله یک کارگردان فرانسوی روی پرده سینما برود و در سال 2006 به وسیله یک کارگردان ایرانی در سالن تئاتری ایرانی اجرا شود. البته کوشکجلالی همانموقع در مصاحبهای گفته است که در سال 2003 به طور اتفاقی با این رمان اشمیت آشنا میشود و فورا تصمیم میگیرد براساس آن نمایشنامهای بنویسد و آن را با دو پرسوناژ روی صحنه ببرد. همان سال کوشکجلالی این نمایش را در آلمان روی صحنه برده و نمایشنامهاش اثر برگزیده سال 2003 آلمان شده است، این در حالی است که فیلم سینمایی موسیو ابراهیم در همان سال با بازی عمر شریف ساخته میشود و عمر شریف برایش جایزه سزار و جایزه تماشاگران فستیوال ونیز را برای بهترین بازیگر میگیرد. موسیو ابراهیم داستان رابطه عجیب بین یک پسر 13ساله یهودی و یک پیرمرد بقال ترک مسلمان عارفمسلک در قلب محله فقیرنشین شهر پاریس میان عشرتکدهها در دهه 60 است. تمام این نشانهها نمایانگر داستانی است که در میان تضادهای جامعهای در حال گذار با مردمانی درحاشیهمانده میگذرد و رابطه دوستانه و انسانی بین این دو نفر و بین همه آدمهای این محله به غیر از رابطه پر از رنج پدر «مومو» با پسرش جهانی دیگر را برای ما ترسیم میکند. اما نکته گردش این هفته من در لابهلای خوانش «موسیو ابراهیم و گلهای قرآن» متأسفانه باز هم به سانسور رسید. سانسورهایی تأسفآور و گاه توجیهنشدنی. اینکه در فیلم موسیو ابراهیم عشرتکدهها را حذف کنند، سانسوری پذیرفتنی و رایج است؛ بههرحال شئونات باید حفظ شود ولی اینکه در نمایش دیالوگ عجیب و بهیادماندنی مومو که میگوید مسجد بوی پا میدهد و موسیو ابراهیم میگوید مسجد بوی انسان میدهد، چون جایی برای آدمهاست؛ بوی پا بشود بوی گلاب! نه تقصیر کوشکجلالی است، نه تقصیر من مخاطب و نه تقصیر بازیگر. پیدا کنیم پرتقالفروش را.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.