|

به بهانه انتشار ترجمه «زاغی» اثر تد هیوز

زاده‌شده بر ‌رنگین‌کمانی سیاه

آرش دانش‌دوست

«کلاغ» یا «زاغی» مجموعه شعری است مشهور از تد هیوز. هیوز، شاعر انگلیسی، هم به‌دلیل ترجمه‌های به‌نسبت زیاد و هم به‌دلیل اینکه همسر سیلویا پلات بوده ‌است در ایران نامی آشناست. «کلاغ» نامی شناخته‌شده‌تر است برای این مجموعه شعر (حسین مکی‌زاده کل مجموعه را با این عنوان ترجمه کرده ‌است اما تنها به شکل اینترنتی منتشر کرده) و «زاغی» نامی است که علی بهروزی در ترجمه اخیرش برای این مجموعه برگزیده‌ است (ترجمه‌ای که نشر فنجان منتشر کرده است). علی بهروزی در توجیه این انتخاب چنین گفته است که شخصیت کلاغ در این مجموعه شخصیتی است «تخس/زبل» و به قیاس متل‌های عامیانه که شخصیت‌های آنها دارای این ویژگی هستند، نام زاغی را برگزیده است تا یادآور نام‌هایی مانند «حسنی» و «اکبری» باشد. در ترجمه شعری چنین،‌ گذشته از پذیرفتن استدلال بهروزی یا نپذیرفتن آن،‌ طبیعی است که حتی ترجمه عنوان هم چالش‌برانگیز باشد. اما «کلاغ» یا «زاغی» تد هیوز از کجا آمده است و کیست که شخصیت اصلی مجموعه‌ای شده ‌است که از مهم‌ترین مجموعه شعرهای انگلیسی در قرن بیستم به شمار می‌رود.
زمینه شکل‌گیری کتاب
در سال ۱۹۵۷ لئونارد باسکین، نقاش و طراح، از هیوز خواست که چند شعر برای طرح‌هایی که او از کلاغ‌ها کشیده است بنویسد. باسکین مدتی بود که درگیر شخصیت شبه‌انسانی کلاغ‌ها بود. او به هیوز پیشنهاد داد که کار مشترکی براساس طرح‌هایش از کلاغ انجام دهند. «طرز کار آن‌ها به این ترتیب بوده ‌است که یا هیوز شعری می‌نویسد برای طرحی که باسکین کشیده‌ یا باسکین بر مبنای شعری از هیوز طرح می‌کشیده ‌است». (از مقدمه علی بهروزی) و به این شکل این مجموعه شعر متولد شد و در سال ۱۹۷۲ برای اولین‌بار با عنوان «کلاغ: از زندگی و ترانه‌های کلاغ» منتشر شد. این کتاب چنان‌که هیوز می‌گوید «افسانه بلند کودکانه‌ای است» که داستان کلاغ را بازگو می‌کند. داستان تلاش کلاغ برای انسان‌شدن و مداخله در خلقت.
کلاغ چیست؟
شعر کلاغ، چنان که هیوز خود اشاره کرده است، شعری است اسطوره‌ای و هیوز شاعری است که با استفاده از اسطوره سختی‌ها و سرنوشت انسان را بازگو می‌کند. او به قدرت اسطوره باور دارد. برای هیوز اسطوره تنها چیزی نیست که در کتاب‌ها ثبت شده، بلکه برای او اسطوره طریقی است برای کنترل‌کردن و به چالش‌کشیدن زندگی. انتخاب کلاغ نیز برای این مجموعه اتفاقی نبوده است. کلاغ یکی از باهوش‌ترین پرندگان است با اینکه مردار‌خوار است خودش موجودی را نمی‌کشد. صدای اسطوره‌ای از اولین سطور متن به چشم می‌خورد. همه‌جا سیاه است و از «رنگین‌کمانی سیاه» کلاغ پا به دنیا می‌گذارد. کلاغ صورت‌بندی موجودی است که از سیاهی به جهان می‌آید و درمی‌یابد چگونه می‌توان به‌مانند بشر در تنهایی خویش و در سیاهی جهان زندگی را آموخت.
ساختار کلاغ
ساختار کلی کلاغ برگرفته‌شده از شعرهای اولیه هیوز است. ساختاری که اساسش بر پاراللیزم (موازی‌گری)،‌ تکرار و تنوع است. هیوز خود درباره زبان کلاغ نوشته است: «اندیشه‌ی آغازین کلاغ، اندیشه سبک- style- بود. در داستان‌های فولکلوریک شاهزاده قهرمان داستان در ادامه ماجراهای خویش به اصطبلی پر از اسب‌های زیبا می‌رسد. او برای سفر به ماجرای آینده به اسب نیاز دارد و دختر پادشاه به او سفارش کرده‌ است که هیچ‌کدام از اسبان زیبایی که شاه به او پیشنهاد خواهد کرد، نپذیرد، بلکه کره‌اسب زشت و کوچکی را برگزیند. چنین است که من نیز عقاب‌ها را رها کرده‌ام و کلاغ را برگزیده‌ام. اندیشه ویژه، نوشتن ترانه‌هاست. ترانه‌هایی که کلاغ می‌خواند. این ترانه‌ها اصلا از موسیقی برخوردار نیستند، زبانی فوق‌العاده زشت - آن‌قدر که بتواند برای فاش‌کردن هر چیزی جز آنچه می‌خواست بگوید کلاغ- به کار رفته است. بدون هیچ رویکردی به چیزی دیگر و این مبنای سبک تمام چیزهاست. شاید نهایت آرزو و تلاش کلاغ این است که انسان شود». (از مقدمه حسین مکی‌زاده) سبکی که هیوز از آن نام می‌برد برگفته شده از منابع متعددی چون ترجمه‌های اولیه کتاب مقدس به انگلیسی، شکسپیر، شاعران مدرنیست و حتی قصه‌ها و متل‌ها عامیانه است.
اما کلاغ هیوز مانند قصه‌های عامیانه پایانی خوش در انتظارش نیست. شاید به این دلیل که خالقش، تد هیوز، پس از آنکه همسر دومش خودکشی کرد و فرزندشان را نیز به کام مرگ کشاند دیگر نمی‌توانست پایانی خوش برای کلاغ بیافریند. کلاغی که در «سیاهی» زاده شده بود و «مرگ قوی‌تر بود» در انتها تنها آنچه نصیبش شد، پس از تمام تلاش‌ها، شیری بود که از پستان مرگ می‌نوشید. کلاغ هیوز در آرزوی مداخله در خلقت، محصور بین خدا و انسانی که خالق او بودند در نهایت پرچم سیاهش را به اهتزاز در آورد و از رستگاری محروم به پایان می‌رسد. پایانی که به پایان اسطوره‌ها شباهت بیشتری دارد تا پایان متل‌های عامیانه.

«کلاغ» یا «زاغی» مجموعه شعری است مشهور از تد هیوز. هیوز، شاعر انگلیسی، هم به‌دلیل ترجمه‌های به‌نسبت زیاد و هم به‌دلیل اینکه همسر سیلویا پلات بوده ‌است در ایران نامی آشناست. «کلاغ» نامی شناخته‌شده‌تر است برای این مجموعه شعر (حسین مکی‌زاده کل مجموعه را با این عنوان ترجمه کرده ‌است اما تنها به شکل اینترنتی منتشر کرده) و «زاغی» نامی است که علی بهروزی در ترجمه اخیرش برای این مجموعه برگزیده‌ است (ترجمه‌ای که نشر فنجان منتشر کرده است). علی بهروزی در توجیه این انتخاب چنین گفته است که شخصیت کلاغ در این مجموعه شخصیتی است «تخس/زبل» و به قیاس متل‌های عامیانه که شخصیت‌های آنها دارای این ویژگی هستند، نام زاغی را برگزیده است تا یادآور نام‌هایی مانند «حسنی» و «اکبری» باشد. در ترجمه شعری چنین،‌ گذشته از پذیرفتن استدلال بهروزی یا نپذیرفتن آن،‌ طبیعی است که حتی ترجمه عنوان هم چالش‌برانگیز باشد. اما «کلاغ» یا «زاغی» تد هیوز از کجا آمده است و کیست که شخصیت اصلی مجموعه‌ای شده ‌است که از مهم‌ترین مجموعه شعرهای انگلیسی در قرن بیستم به شمار می‌رود.
زمینه شکل‌گیری کتاب
در سال ۱۹۵۷ لئونارد باسکین، نقاش و طراح، از هیوز خواست که چند شعر برای طرح‌هایی که او از کلاغ‌ها کشیده است بنویسد. باسکین مدتی بود که درگیر شخصیت شبه‌انسانی کلاغ‌ها بود. او به هیوز پیشنهاد داد که کار مشترکی براساس طرح‌هایش از کلاغ انجام دهند. «طرز کار آن‌ها به این ترتیب بوده ‌است که یا هیوز شعری می‌نویسد برای طرحی که باسکین کشیده‌ یا باسکین بر مبنای شعری از هیوز طرح می‌کشیده ‌است». (از مقدمه علی بهروزی) و به این شکل این مجموعه شعر متولد شد و در سال ۱۹۷۲ برای اولین‌بار با عنوان «کلاغ: از زندگی و ترانه‌های کلاغ» منتشر شد. این کتاب چنان‌که هیوز می‌گوید «افسانه بلند کودکانه‌ای است» که داستان کلاغ را بازگو می‌کند. داستان تلاش کلاغ برای انسان‌شدن و مداخله در خلقت.
کلاغ چیست؟
شعر کلاغ، چنان که هیوز خود اشاره کرده است، شعری است اسطوره‌ای و هیوز شاعری است که با استفاده از اسطوره سختی‌ها و سرنوشت انسان را بازگو می‌کند. او به قدرت اسطوره باور دارد. برای هیوز اسطوره تنها چیزی نیست که در کتاب‌ها ثبت شده، بلکه برای او اسطوره طریقی است برای کنترل‌کردن و به چالش‌کشیدن زندگی. انتخاب کلاغ نیز برای این مجموعه اتفاقی نبوده است. کلاغ یکی از باهوش‌ترین پرندگان است با اینکه مردار‌خوار است خودش موجودی را نمی‌کشد. صدای اسطوره‌ای از اولین سطور متن به چشم می‌خورد. همه‌جا سیاه است و از «رنگین‌کمانی سیاه» کلاغ پا به دنیا می‌گذارد. کلاغ صورت‌بندی موجودی است که از سیاهی به جهان می‌آید و درمی‌یابد چگونه می‌توان به‌مانند بشر در تنهایی خویش و در سیاهی جهان زندگی را آموخت.
ساختار کلاغ
ساختار کلی کلاغ برگرفته‌شده از شعرهای اولیه هیوز است. ساختاری که اساسش بر پاراللیزم (موازی‌گری)،‌ تکرار و تنوع است. هیوز خود درباره زبان کلاغ نوشته است: «اندیشه‌ی آغازین کلاغ، اندیشه سبک- style- بود. در داستان‌های فولکلوریک شاهزاده قهرمان داستان در ادامه ماجراهای خویش به اصطبلی پر از اسب‌های زیبا می‌رسد. او برای سفر به ماجرای آینده به اسب نیاز دارد و دختر پادشاه به او سفارش کرده‌ است که هیچ‌کدام از اسبان زیبایی که شاه به او پیشنهاد خواهد کرد، نپذیرد، بلکه کره‌اسب زشت و کوچکی را برگزیند. چنین است که من نیز عقاب‌ها را رها کرده‌ام و کلاغ را برگزیده‌ام. اندیشه ویژه، نوشتن ترانه‌هاست. ترانه‌هایی که کلاغ می‌خواند. این ترانه‌ها اصلا از موسیقی برخوردار نیستند، زبانی فوق‌العاده زشت - آن‌قدر که بتواند برای فاش‌کردن هر چیزی جز آنچه می‌خواست بگوید کلاغ- به کار رفته است. بدون هیچ رویکردی به چیزی دیگر و این مبنای سبک تمام چیزهاست. شاید نهایت آرزو و تلاش کلاغ این است که انسان شود». (از مقدمه حسین مکی‌زاده) سبکی که هیوز از آن نام می‌برد برگفته شده از منابع متعددی چون ترجمه‌های اولیه کتاب مقدس به انگلیسی، شکسپیر، شاعران مدرنیست و حتی قصه‌ها و متل‌ها عامیانه است.
اما کلاغ هیوز مانند قصه‌های عامیانه پایانی خوش در انتظارش نیست. شاید به این دلیل که خالقش، تد هیوز، پس از آنکه همسر دومش خودکشی کرد و فرزندشان را نیز به کام مرگ کشاند دیگر نمی‌توانست پایانی خوش برای کلاغ بیافریند. کلاغی که در «سیاهی» زاده شده بود و «مرگ قوی‌تر بود» در انتها تنها آنچه نصیبش شد، پس از تمام تلاش‌ها، شیری بود که از پستان مرگ می‌نوشید. کلاغ هیوز در آرزوی مداخله در خلقت، محصور بین خدا و انسانی که خالق او بودند در نهایت پرچم سیاهش را به اهتزاز در آورد و از رستگاری محروم به پایان می‌رسد. پایانی که به پایان اسطوره‌ها شباهت بیشتری دارد تا پایان متل‌های عامیانه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.