|

تردید در عقلانیت سیاست خارجی

ایالات متحده

فرشید جعفری. استادیار روابط بین‌الملل

مفهوم عقلانیت مانند سایر مفاهیم علوم انسانی و اجتماعی معانی متعددی را از خلال تفسیر‌های مختلف، جذب خود کرده است. اما تردید کمی وجود دارد که این مفهوم در زمانه‌ای در ذهن اندیشه‌ورزان سیاسی و اجتماعی اولویت حضور یافت که از آن به مدرنیته یاد می‌کنند. دوره‌ای که عقل آدمی در مرکز حل مصائب و مشکلات آدمیان، منزلت ویژه‌ای یافت و رفتار سازگار با عقلانیت مورد مدح و ستایش فراوان قرار گرفت.
جنگ‌های 30ساله در اروپا و انعقاد قرارداد وستفالی منجر به ایجاد دولت‌های سرزمینی شد که نتیجه آن طرح موضوع دوگانگی سیاست داخلی و سیاست خارجی بود. اینکه یک دولت سرزمینی در سیاست خارجی بر چه اساس و پایه‌ای رفتار کند، موضوع تأمل و اندیشه قرار گرفت. برخی استدلال کردند سیاست خارجی موفق باید بر پایه عقلانیت استوار باشد. اما اینکه سیاست خارجی مبتنی بر عقلانیت چیست؟ محل بحث و مناقشه عالمان سیاست بین‌الملل بوده است.
همچنین اتفاق نظر نسبی وجود دارد که یک سیاست خارجی زمانی عقلانی است که دولتمردان آن شناخت کافی از محیط خارجی داشته باشند. دورنمای بقا و امنیت را به حد اعلا برساند، ترجیحات دولت‌های دیگر را شناسایی کند، از آثار رفتار خود بر سایر دولت‌ها و از پیامد رفتار دولت‌های دیگر بر استراتژی سیاست خارجی خود آگاهی کافی داشته باشند. در برابر انتخاب گزینه‌های مختلف سیاست خارجی، گزینه‌ای را انتخاب کند که سود آن بر هزینه آن غلبه کند و نهایت اینکه آثار فوری و بلندمدت را هم در نظر بگیرد.
اما مواقعی پیش می‌آید که دولت‌ها به دلیل اطلاعات نادرست، در محاسبه عقلانی خود از محیط بین‌المللی و بازیگران آن، اشتباه می‌کنند. (جان میرشایمر) «جفری ویت‌‌کرافت»، روزنامه‌نگار و نویسنده انگلیسی در وب‌سایت نشریه «نشنال‌اینترست» در دومین مقاله از سلسله مقالات مربوط به «آینده برتری ایالات متحده»، عقلانی‌بودن سیاست خارجی آمریکا را مورد بحث قرار داده است. او دورنمای بین‌المللی سیاست خارجی ایالات متحده را چندان روشن نمی‌بیند.
به نظر او هرچند «باراک اوباما» برای جلب رضایت منتقدانش از سوی حامیان متوقعش با چالش مواجه است، اما سال‌های گذشته در سیاست خارجی او موفقیت‌هایی به ثبت رسید.
بنابراین، ویت کرافت این پرسش را مطرح می‌کند که آیا زمان آن نرسیده که درباره عقلانی‌بودن سیاست خارجی اوباما سؤال کنیم؟ ایالات متحده پسرفت‌های بسیاری را در سیاست خارجی تجربه کرده است. طرح روابط نو روسیه تحقق پیدا نکرده است و چین از لحاظ نظامی و اقتصادی در سال‌های اخیر از ایالات متحده پیشی گرفته است.
کرافت تأسف خود را از خط مشی کشور خود، بریتانیا، نمی‌تواند پنهان کند؛ کشوری که با رفراندوم نابخردانه و بیهوده «برگزیت» شوک بزرگی را به واشنگتن وارد کرد و باعث کناره‌گیری دیوید کامرون از نخست‌وزیری شد. او می‌گوید حزب دست‌راستی محافظه‌کار انگلستان در همان موقعی که با ولع تمام به دنبال برگزیت بود، ملتمسانه چشم به ایالات متحده دوخته بود. آنها حتی حاضرند منافع بریتانیا را به منافع آمریکا گره بزنند اما آنها نمی‌دانند که کاخ سفید می‌خواهد بریتانیا در اتحادیه اروپا بماند.
بریتانیا می‌تواند صدای آمریکا در اتحادیه اروپا باشد؛ یعنی به عنوان «اسب تروای» نفوذ ایالات متحده در اروپا عمل کند. به نظر کرافت در خاورمیانه عقلانیت سیاست خارجی ایالات متحده به‌ویژه در قبال ترکیه بیشتر محل تردید است. ترکیه که مدت‌ها در مرکز استراتژی ژئوپلیتیک آمریکا قرار داشت، اکنون مسیر خود را از واشنگتن و غرب کج کرده است.
کرافت استراتژی اشاعه دموکراسی در خاورمیانه را به چالش می‌کشد؛ کشوری که تصور می‌کرد فرهنگ مدنی بالقوه‌ای در کشورهای عربی وجود دارد که آنها را به سمت نهاد‌های دموکراتیک رهنمون می‌کند. اما تجربه عراق آزمون این فرضیه را با ناکامی مواجه کرده است. این استراتژی برای عراق نتیجه‌ای جز ویرانی نداشت.
به نظر کرافت حتی اگر فرض را بر استقرار نهادهای دموکراتیک در خاورمیانه بگیریم، نتایج انتخابات در کشورهای این منطقه برای ایالات متحده چندان مطبوع نبوده است. کرافت که خود یک انگلیسی ا‌ست، نقل‌قول‌هایی را از دو آمریکایی برجسته به نام‌های «آرون دیوید میلر» و «فلیپ گاردون» ذکر می‌کند تا بر مدعیات خود در نقد سیاست خارجی آمریکا صحه بگذارد.
به نظر میلر آسیب‌پذیری آمریکایی‌ها در خاورمیانه بود؛ منطقه‌ای که آمریکایی‌ها نه می‌توانستند ترکش کنند و نه محبوبیت و احترامی در آنجا داشتند. گاردون نیز معتقد است آمریکا در عراق مداخله و آن کشور را اشغال کرد اما نتیجه‌ای جز مصیبت و فلاکت نداشت. همچنین در لیبی مداخله کرد اما آن کشور را اشغال نکرد، اما بازهم نتیجه‌ای جز مصیبت و فلاکت نداشت.
در سوریه نه مداخله کرد و نه آن کشور را اشغال، ‌اما در آنجا نیز نتیجه‌ای جز مصیبت و فلاکت حاصل نگشت. بنابراین، کرافت نتیجه می‌گیرد که واشنگتن در خاورمیانه نه روش خوبی و نه گزینه مطلوب و نه نتایجی پذیرفتني داشت. اگر مداخله یک‌جانبه‌گرایانه در حکومت قبلی ایالات متحده را به عنوان یک ناکامی کلی تلقی کنیم و خط‌مشی‌های دولت اوباما را در چارچوب موفقیت محدود در نظر بگیریم، اساسا آیا حق داریم که ادعا کنیم سیاست خارجی ایالات متحده به عنوان یک ابرقدرت جهانی موفقیت زیادی به دست نیاورده است.

مفهوم عقلانیت مانند سایر مفاهیم علوم انسانی و اجتماعی معانی متعددی را از خلال تفسیر‌های مختلف، جذب خود کرده است. اما تردید کمی وجود دارد که این مفهوم در زمانه‌ای در ذهن اندیشه‌ورزان سیاسی و اجتماعی اولویت حضور یافت که از آن به مدرنیته یاد می‌کنند. دوره‌ای که عقل آدمی در مرکز حل مصائب و مشکلات آدمیان، منزلت ویژه‌ای یافت و رفتار سازگار با عقلانیت مورد مدح و ستایش فراوان قرار گرفت.
جنگ‌های 30ساله در اروپا و انعقاد قرارداد وستفالی منجر به ایجاد دولت‌های سرزمینی شد که نتیجه آن طرح موضوع دوگانگی سیاست داخلی و سیاست خارجی بود. اینکه یک دولت سرزمینی در سیاست خارجی بر چه اساس و پایه‌ای رفتار کند، موضوع تأمل و اندیشه قرار گرفت. برخی استدلال کردند سیاست خارجی موفق باید بر پایه عقلانیت استوار باشد. اما اینکه سیاست خارجی مبتنی بر عقلانیت چیست؟ محل بحث و مناقشه عالمان سیاست بین‌الملل بوده است.
همچنین اتفاق نظر نسبی وجود دارد که یک سیاست خارجی زمانی عقلانی است که دولتمردان آن شناخت کافی از محیط خارجی داشته باشند. دورنمای بقا و امنیت را به حد اعلا برساند، ترجیحات دولت‌های دیگر را شناسایی کند، از آثار رفتار خود بر سایر دولت‌ها و از پیامد رفتار دولت‌های دیگر بر استراتژی سیاست خارجی خود آگاهی کافی داشته باشند. در برابر انتخاب گزینه‌های مختلف سیاست خارجی، گزینه‌ای را انتخاب کند که سود آن بر هزینه آن غلبه کند و نهایت اینکه آثار فوری و بلندمدت را هم در نظر بگیرد.
اما مواقعی پیش می‌آید که دولت‌ها به دلیل اطلاعات نادرست، در محاسبه عقلانی خود از محیط بین‌المللی و بازیگران آن، اشتباه می‌کنند. (جان میرشایمر) «جفری ویت‌‌کرافت»، روزنامه‌نگار و نویسنده انگلیسی در وب‌سایت نشریه «نشنال‌اینترست» در دومین مقاله از سلسله مقالات مربوط به «آینده برتری ایالات متحده»، عقلانی‌بودن سیاست خارجی آمریکا را مورد بحث قرار داده است. او دورنمای بین‌المللی سیاست خارجی ایالات متحده را چندان روشن نمی‌بیند.
به نظر او هرچند «باراک اوباما» برای جلب رضایت منتقدانش از سوی حامیان متوقعش با چالش مواجه است، اما سال‌های گذشته در سیاست خارجی او موفقیت‌هایی به ثبت رسید.
بنابراین، ویت کرافت این پرسش را مطرح می‌کند که آیا زمان آن نرسیده که درباره عقلانی‌بودن سیاست خارجی اوباما سؤال کنیم؟ ایالات متحده پسرفت‌های بسیاری را در سیاست خارجی تجربه کرده است. طرح روابط نو روسیه تحقق پیدا نکرده است و چین از لحاظ نظامی و اقتصادی در سال‌های اخیر از ایالات متحده پیشی گرفته است.
کرافت تأسف خود را از خط مشی کشور خود، بریتانیا، نمی‌تواند پنهان کند؛ کشوری که با رفراندوم نابخردانه و بیهوده «برگزیت» شوک بزرگی را به واشنگتن وارد کرد و باعث کناره‌گیری دیوید کامرون از نخست‌وزیری شد. او می‌گوید حزب دست‌راستی محافظه‌کار انگلستان در همان موقعی که با ولع تمام به دنبال برگزیت بود، ملتمسانه چشم به ایالات متحده دوخته بود. آنها حتی حاضرند منافع بریتانیا را به منافع آمریکا گره بزنند اما آنها نمی‌دانند که کاخ سفید می‌خواهد بریتانیا در اتحادیه اروپا بماند.
بریتانیا می‌تواند صدای آمریکا در اتحادیه اروپا باشد؛ یعنی به عنوان «اسب تروای» نفوذ ایالات متحده در اروپا عمل کند. به نظر کرافت در خاورمیانه عقلانیت سیاست خارجی ایالات متحده به‌ویژه در قبال ترکیه بیشتر محل تردید است. ترکیه که مدت‌ها در مرکز استراتژی ژئوپلیتیک آمریکا قرار داشت، اکنون مسیر خود را از واشنگتن و غرب کج کرده است.
کرافت استراتژی اشاعه دموکراسی در خاورمیانه را به چالش می‌کشد؛ کشوری که تصور می‌کرد فرهنگ مدنی بالقوه‌ای در کشورهای عربی وجود دارد که آنها را به سمت نهاد‌های دموکراتیک رهنمون می‌کند. اما تجربه عراق آزمون این فرضیه را با ناکامی مواجه کرده است. این استراتژی برای عراق نتیجه‌ای جز ویرانی نداشت.
به نظر کرافت حتی اگر فرض را بر استقرار نهادهای دموکراتیک در خاورمیانه بگیریم، نتایج انتخابات در کشورهای این منطقه برای ایالات متحده چندان مطبوع نبوده است. کرافت که خود یک انگلیسی ا‌ست، نقل‌قول‌هایی را از دو آمریکایی برجسته به نام‌های «آرون دیوید میلر» و «فلیپ گاردون» ذکر می‌کند تا بر مدعیات خود در نقد سیاست خارجی آمریکا صحه بگذارد.
به نظر میلر آسیب‌پذیری آمریکایی‌ها در خاورمیانه بود؛ منطقه‌ای که آمریکایی‌ها نه می‌توانستند ترکش کنند و نه محبوبیت و احترامی در آنجا داشتند. گاردون نیز معتقد است آمریکا در عراق مداخله و آن کشور را اشغال کرد اما نتیجه‌ای جز مصیبت و فلاکت نداشت. همچنین در لیبی مداخله کرد اما آن کشور را اشغال نکرد، اما بازهم نتیجه‌ای جز مصیبت و فلاکت نداشت.
در سوریه نه مداخله کرد و نه آن کشور را اشغال، ‌اما در آنجا نیز نتیجه‌ای جز مصیبت و فلاکت حاصل نگشت. بنابراین، کرافت نتیجه می‌گیرد که واشنگتن در خاورمیانه نه روش خوبی و نه گزینه مطلوب و نه نتایجی پذیرفتني داشت. اگر مداخله یک‌جانبه‌گرایانه در حکومت قبلی ایالات متحده را به عنوان یک ناکامی کلی تلقی کنیم و خط‌مشی‌های دولت اوباما را در چارچوب موفقیت محدود در نظر بگیریم، اساسا آیا حق داریم که ادعا کنیم سیاست خارجی ایالات متحده به عنوان یک ابرقدرت جهانی موفقیت زیادی به دست نیاورده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.