|

شيرازه: نگاهی به کتاب «14‌گفتار» محسن وزیری‌مقدم

سیمرغ بر فراز کوه قاف

علیرضا امیرحاجبی .عكس: مهدي حسني، شرق

سیمرغ بر فراز کوه قاف
شاید بتوان این ادعا را با مصادیق فراوانی به اثبات رساند که هنرمندان ایرانی نسبت به تحولات هنری معاصر از دوره مدرنیست‌ها تا به امروز، واکنش‌های مثبت و گاه همزمانی از خود نشان داده‌اند. البته این نکته شاید در بسیاری از موارد، مورد نقد و بررسی قرار گیرد اما وقتی نسبت خودمان را با هنر مدرن در برابر دیگر کشورهای منطقه و قاره آسیا قرار بدهیم آنگاه خواهیم فهمید که هنرهای بصری در ایران دارای چه اندازه رشد، در صدسال گذشته بوده است. حال اینکه چگونه و با چه کیفیتی به هنر در ایران پرداخته شده یا چگونه استادان، دست به آموزش جوانان زده‌اند، خود بحثی است جدا ولی شاید تنها یک یا دو کشور در آسیا به شکلی همزمان توانستند هنر اروپا را جذب و بازتولید کنند. ازجمله ژاپن و تا حدودی هند و چین. بقیه هم کلا مرخص بودند تا حدود دهه 70میلادی. آن گروه از کشورهایی هم که در حال حاضر تبدیل به بلبل‌های هنر معاصر منطقه خاورمیانه شده‌اند اصلا 70 یا 80 سال پیش، وجود خارجی نداشتند. این نکته‌ها حامل و حاوی هیچ‌گونه تمایلات شوونیستی و ناسیونالیستی نیست و فقط دلالت بر سابقه ایرانیان در برخورد با هنر معاصر دارد.
در این میان نسل هنرمندان نوگرای ایرانی که تحولات بزرگی چون جنگ‌جهانی‌دوم و اشغال ایران توسط متفقین و بحران‌های اجتماعی و فرهنگی متعددی را شاهد بودند در محکم‌ساختن سازه‌های هنر معاصر ایران نقش بسیار مهمی ایفا کرده‌اند. وقتی می‌گوییم «بسیار مهم» از آن جهت است که همین گروه بودند که با مهاجرت‌های تحصیلی به اروپا و سپس بازگشت به ایران و تدریس ایده‌ها و روش‌های نوین نقاشی توانستند همانند پلی، فضای پرهیاهوی اروپا و آمریکا را به ایران و جوانان هنرجو و کنجکاو کشور، متصل کنند. پس مهاجرت تحصیلی و حرفه‌ای آنچنان که به نقد آن می‌پردازند چیز بدی نیست به شرط آنکه بازگشتی نیز در کار باشد.محسن وزیری‌مقدم ازجمله همین هنرمندان ایرانی است که بیش از شش‌دهه هم به تولید و خلق آثار متنوع و درخشانی پرداخته و هم بخشی از وقت خود را به آموزش هنر در دانشکده‌هایی چون دانشکده هنرهای تزیینی و هنرهای زیبای دانشگاه تهران صرف کرده است، اما این تمام فعالیت‌های استاد وزیری‌مقدم نیست. هیچ‌کدام از هنرمندان و منتقدان ایرنی هنر، کتاب «اندیشه‌های پل کله» نقاش نابغه سوییسی را که وزیری‌مقدم تالیف کرده بود فراموش نمی‌کنند. شاید این کتاب برای بسیاری ازجمله خود من مرجعی برای دقیق‌تر نگریستن به مفاهیم و عناصر اصلی هنرهای بصری بوده و هنوز هم چنین است. دو جلد کتاب طراحی این هنرمند نیز به بسیاری از هنرجویان کمک فراوانی کرد تا به عمق مساله طراحی و اهمیت آن پی ببرند.اخیرا کتاب«چهارده‌گفتار درباره نقاشی، گرافیک و مجسمه‌سازی» که شامل مجموعه سخنرانی‌ها و درس‌گفتارهای استاد وزیری‌مقدم است توسط «نشرشهر» راهی بازار کتاب شده است. این کتاب هم مانند دو اثر قبلی این هنرمند رویکردی کاملا آموزشی و تعلیمی دارد و جنبه‌هایی ارزشمند و بی‌نهایت مهم را در هنرهای تجسمی به همگان گوشزد می‌کند. وزیری‌مقدم چه آن زمان که درباره خط و ترکیب‌بندی سخن می‌گوید و چه آن زمان که درباره هنرمندان مدرنیستی چون واسیلی کاندینسکی یا پیت موندریان و خوان میرو، یک رشته یا بهتر است بگوییم یک اصل مهم را فراموش نمی‌کند و آن بررسی تاریخی و بازگشت به سوابق موضوعات است. در گفتار سوم این کتاب، این ویژگی از اهمیت و مرکزیت زیادی برخوردار می‌شود. آنجا که نویسنده به تاثیر نقاشی و فلسفه‌های شرقی بر هنر مدرن غرب می‌پردازد. وزیری‌مقدم تاریخ هنر را به خوبی درک کرده و این خط ممتد دیروز به امروز را گسسته و منقطع نمی‌بیند. او با پیش‌کشیدن موضوعات و مباحثی از گذشته بر یگانه‌بودن جوهره زیبایی تاکید می‌کند. وی در گفتار پنجم به هنر حکاکی یا همان گراوور‌سازی اکسپرسیونیستی در آلمان می‌پردازد تا شالوده‌ها و مبانی چاپ هنری و خلاقانه معاصر را نیز در کنار هنر نقاشی معرفی کند. البته این بخش، از نوشته‌های خود استاد نبوده و ترجمه‌ای است از دو مقاله مفید خارجی. دو گفتار ششم و هفتم نیز ترجمه‌هایی از متون نویسندگان اروپایی است که وزیری‌مقدم با چیره‌دستی و زیبایی آنها را به فارسی برگردانده است. در بخش و گفتار یازدهم، نویسنده با بررسی روش آموزش هنر در جهان غرب و سپس ایران، چشم‌اندازی واضح از موقعیت آموزش هنر را حداقل تا دهه 70 و 80 میلادی ترسیم می‌کند. البته باید توجه داشت هم‌اکنون روش‌های آموزش هنر در جهان بسیار متنوع شده است و به یک یا دو روش و مکتب آموزشی خلاصه نمی‌شود. وزیری‌مقدم در این بخش نشان می‌دهد که هنوز هم دغدغه آموزش دارد و اهمیتی مضاعف برای این بخش مغفول‌مانده در هنر معاصر ایران در نظر دارد. در همین بخش است که وی با طرح مساله آموزش همگانی به محیط انسانی و هنر عمومی نیز می‌پردازد و انتقادات بسیار مهمی را در زمینه مدیریت زیباسازی شهری مطرح می‌کند، ازجمله با نگاهی تیزبین مجسمه‌های شهری تهران را به‌نوعی منحرف‌کننده حس زیباشناسی مردم و بدآموزی می‌داند. کتاب جدید وزیری‌مقدم حاصل سال‌ها تلاش و پژوهش در زمینه هنر است که به شکلی چکیده، خواننده را وارد دنیای شگفت‌انگیز هنر می‌کند.
شاید بتوان این ادعا را با مصادیق فراوانی به اثبات رساند که هنرمندان ایرانی نسبت به تحولات هنری معاصر از دوره مدرنیست‌ها تا به امروز، واکنش‌های مثبت و گاه همزمانی از خود نشان داده‌اند. البته این نکته شاید در بسیاری از موارد، مورد نقد و بررسی قرار گیرد اما وقتی نسبت خودمان را با هنر مدرن در برابر دیگر کشورهای منطقه و قاره آسیا قرار بدهیم آنگاه خواهیم فهمید که هنرهای بصری در ایران دارای چه اندازه رشد، در صدسال گذشته بوده است. حال اینکه چگونه و با چه کیفیتی به هنر در ایران پرداخته شده یا چگونه استادان، دست به آموزش جوانان زده‌اند، خود بحثی است جدا ولی شاید تنها یک یا دو کشور در آسیا به شکلی همزمان توانستند هنر اروپا را جذب و بازتولید کنند. ازجمله ژاپن و تا حدودی هند و چین. بقیه هم کلا مرخص بودند تا حدود دهه 70میلادی. آن گروه از کشورهایی هم که در حال حاضر تبدیل به بلبل‌های هنر معاصر منطقه خاورمیانه شده‌اند اصلا 70 یا 80 سال پیش، وجود خارجی نداشتند. این نکته‌ها حامل و حاوی هیچ‌گونه تمایلات شوونیستی و ناسیونالیستی نیست و فقط دلالت بر سابقه ایرانیان در برخورد با هنر معاصر دارد.
در این میان نسل هنرمندان نوگرای ایرانی که تحولات بزرگی چون جنگ‌جهانی‌دوم و اشغال ایران توسط متفقین و بحران‌های اجتماعی و فرهنگی متعددی را شاهد بودند در محکم‌ساختن سازه‌های هنر معاصر ایران نقش بسیار مهمی ایفا کرده‌اند. وقتی می‌گوییم «بسیار مهم» از آن جهت است که همین گروه بودند که با مهاجرت‌های تحصیلی به اروپا و سپس بازگشت به ایران و تدریس ایده‌ها و روش‌های نوین نقاشی توانستند همانند پلی، فضای پرهیاهوی اروپا و آمریکا را به ایران و جوانان هنرجو و کنجکاو کشور، متصل کنند. پس مهاجرت تحصیلی و حرفه‌ای آنچنان که به نقد آن می‌پردازند چیز بدی نیست به شرط آنکه بازگشتی نیز در کار باشد.محسن وزیری‌مقدم ازجمله همین هنرمندان ایرانی است که بیش از شش‌دهه هم به تولید و خلق آثار متنوع و درخشانی پرداخته و هم بخشی از وقت خود را به آموزش هنر در دانشکده‌هایی چون دانشکده هنرهای تزیینی و هنرهای زیبای دانشگاه تهران صرف کرده است، اما این تمام فعالیت‌های استاد وزیری‌مقدم نیست. هیچ‌کدام از هنرمندان و منتقدان ایرنی هنر، کتاب «اندیشه‌های پل کله» نقاش نابغه سوییسی را که وزیری‌مقدم تالیف کرده بود فراموش نمی‌کنند. شاید این کتاب برای بسیاری ازجمله خود من مرجعی برای دقیق‌تر نگریستن به مفاهیم و عناصر اصلی هنرهای بصری بوده و هنوز هم چنین است. دو جلد کتاب طراحی این هنرمند نیز به بسیاری از هنرجویان کمک فراوانی کرد تا به عمق مساله طراحی و اهمیت آن پی ببرند.اخیرا کتاب«چهارده‌گفتار درباره نقاشی، گرافیک و مجسمه‌سازی» که شامل مجموعه سخنرانی‌ها و درس‌گفتارهای استاد وزیری‌مقدم است توسط «نشرشهر» راهی بازار کتاب شده است. این کتاب هم مانند دو اثر قبلی این هنرمند رویکردی کاملا آموزشی و تعلیمی دارد و جنبه‌هایی ارزشمند و بی‌نهایت مهم را در هنرهای تجسمی به همگان گوشزد می‌کند. وزیری‌مقدم چه آن زمان که درباره خط و ترکیب‌بندی سخن می‌گوید و چه آن زمان که درباره هنرمندان مدرنیستی چون واسیلی کاندینسکی یا پیت موندریان و خوان میرو، یک رشته یا بهتر است بگوییم یک اصل مهم را فراموش نمی‌کند و آن بررسی تاریخی و بازگشت به سوابق موضوعات است. در گفتار سوم این کتاب، این ویژگی از اهمیت و مرکزیت زیادی برخوردار می‌شود. آنجا که نویسنده به تاثیر نقاشی و فلسفه‌های شرقی بر هنر مدرن غرب می‌پردازد. وزیری‌مقدم تاریخ هنر را به خوبی درک کرده و این خط ممتد دیروز به امروز را گسسته و منقطع نمی‌بیند. او با پیش‌کشیدن موضوعات و مباحثی از گذشته بر یگانه‌بودن جوهره زیبایی تاکید می‌کند. وی در گفتار پنجم به هنر حکاکی یا همان گراوور‌سازی اکسپرسیونیستی در آلمان می‌پردازد تا شالوده‌ها و مبانی چاپ هنری و خلاقانه معاصر را نیز در کنار هنر نقاشی معرفی کند. البته این بخش، از نوشته‌های خود استاد نبوده و ترجمه‌ای است از دو مقاله مفید خارجی. دو گفتار ششم و هفتم نیز ترجمه‌هایی از متون نویسندگان اروپایی است که وزیری‌مقدم با چیره‌دستی و زیبایی آنها را به فارسی برگردانده است. در بخش و گفتار یازدهم، نویسنده با بررسی روش آموزش هنر در جهان غرب و سپس ایران، چشم‌اندازی واضح از موقعیت آموزش هنر را حداقل تا دهه 70 و 80 میلادی ترسیم می‌کند. البته باید توجه داشت هم‌اکنون روش‌های آموزش هنر در جهان بسیار متنوع شده است و به یک یا دو روش و مکتب آموزشی خلاصه نمی‌شود. وزیری‌مقدم در این بخش نشان می‌دهد که هنوز هم دغدغه آموزش دارد و اهمیتی مضاعف برای این بخش مغفول‌مانده در هنر معاصر ایران در نظر دارد. در همین بخش است که وی با طرح مساله آموزش همگانی به محیط انسانی و هنر عمومی نیز می‌پردازد و انتقادات بسیار مهمی را در زمینه مدیریت زیباسازی شهری مطرح می‌کند، ازجمله با نگاهی تیزبین مجسمه‌های شهری تهران را به‌نوعی منحرف‌کننده حس زیباشناسی مردم و بدآموزی می‌داند. کتاب جدید وزیری‌مقدم حاصل سال‌ها تلاش و پژوهش در زمینه هنر است که به شکلی چکیده، خواننده را وارد دنیای شگفت‌انگیز هنر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.