|

از خيابان انقلاب به بعد-2

سایه‌های خیابان

پیام حیدرقزوینی. عكس: آيدين رهبر، شرق

سایه‌های خیابان
سایه نمایشگاه
اگر یک روز بعد از پایان نمایشگاه کتاب در خیابان انقلاب باشی، هنوز سایه نمایشگاه را درکتابفروشی‌های انقلاب می‌بینی. انقلاب همچنان مثل روزهای برگزاری نمایشگاه خلوت‌تر از روزهای عادی است. هر سال هم همین‌طور بوده. تا مدتی بعد از نمایشگاه کتاب، راسته کتابفروشی‌های انقلاب خلوت‌تر است اما امسال دلایل دیگری هم هست تا خیلی از کتابفروشی‌ها آماده رکودی بیش از گذشته باشند: نمایشگاه کتاب، انتخابات و بعد هم تعطیلات سه‌ ماهه. این چیزی است که خیلی از کتابفروشان انقلاب تصویر می‌کنند و آن را دلیل افت فروش خود می‌دانند. غالب ناشران و کتابفروشان انقلاب از نمایشگاه امسال ناراضی‌اند و برخی از جمله کتابفروش انتشارات «توس» با توجه به وضعیت فروش کتاب‌هایشان در نمایشگاه، می‌گوید: «بهتر بود که اصلا به نمایشگاه نمی‌رفتیم. چراکه هزینه حضور در نمایشگاه بیشتر از سود آن بوده است.»
سایه انتخابات
یک روز بعد از پایان نمایشگاه کتاب، ازقضا یک روز بعد از پایان ثبت‌نام نامزدهای اتتخابات ریاست‌جمهوری هم هست. در اینجا فرهنگ و سیاست حتی در این نقطه هم به هم رسیده‌اند. اما همه آن چیزی که فرهنگ نامیده می‌شود، دیواری بسیار کوتاه‌تر از سیاست دارد. شاید به همین دلیل بوده که کتاب «صراحتنامه» هاشمی‌رفسنجانی امکان فروش در نمایشگاه کتاب را نمی‌یابد (خبری که ابتدا در ایسنا منتشر شد و سه روز بعد توسط فارس تکذیب شد)، اما خود او در جمع طرفدارانش به وزارت کشور می‌رود و در انتخابات ثبت‌نام می‌کند. در خیابان انقلاب نیز فرهنگ و سیاست همیشه در هم تنیده‌اند. خیابان انقلاب شاهراه فرهنگی تهران است و همین خیابان بسیاری از مهم‌ترین خاطرات سیاسی معاصر را هم در حافظه خود جای داده. روز بعد از اتمام ثبت‌نام نامزدهای ریاست‌جمهوری، به محض اینکه به پیاده‌رو انقلاب وارد می‌شوی تا به سمت میدان حرکت کنی، اولین چیزی که توجهت را جلب می‌کند بحثی است که در کنار یکی از بساطی‌های کتاب درباره انتخابات درگرفته است. سرعت قدم‌هایت را کند می‌کنی و می‌شنوی که کتابفروش کنار پیاده‌رو،رو به چندتایی از مشتری‌هایش می‌گوید که حضور هاشمی در انتخابات اهمیتی برایش ندارد. او از آن دست کسانی است که هنوز هم هاشمی را مهم‌ترین نماد اشرافیت می‌داند. صحبت میان آنان ادامه دارد اما تا به میدان انقلاب و بازارچه کتاب برسی چندبار دیگر بحث انتخابات به گوشت می‌رسد. حتی در یکی از کتابفروشی‌ها دو مشتری بدون آنکه توجهی به قفسه‌های کتاب داشته باشند درباره انتخابات صحبت می‌کنند. به ظاهر هر دو از کاندیدا شدن هاشمی خوشحال‌اند. این مساله از شوخی‌هایی که درباره برخی افراد می‌کنند پیداست. یکی‌شان رو به دیگری می‌گوید: «هاشمی حداقل می‌داند رییس‌جمهوربودن یعنی چه.» در طول مسیر چیزهای دیگری هم هست که وجه سیاسی خیابان را یادآوری می‌کند. تقریبا جلوی تمام دکه‌های روزنامه فروشی شلوغ است و انگار دم انتخابات، روزنامه‌ها اندکی اهمیت روزهای گذشته‌شان را باز یافته‌اند. دست‌کم جمعیت جلوی دکه‌ها که این ‌را می‌گوید.
کتابفروشی ققنوس
به میدان انقلاب و بازارچه کتاب که برسی، یکی از کتابفروشی‌هایی که حتما سری به آن می‌زنی؛ کتابفروشی انتشارات «ققنوس» است. کتابفروشی ققنوس در بازارچه کتاب و درست روبه‌روی کتابفروشی «اختران» قرار دارد. کتابفروشی‌ای که دری به بازارچه کتاب دارد و دری هم به خیابان «منیری جاوید». از داخل بازارچه، کتابفروشی ققنوس، کوچک به نظر می‌رسد اما وقتی وارد آن شوی می‌بینی که طبقه دیگری هم در این کتابفروشی هست که توسط پله‌هایی به طبقه اول وصل می‌شود. ویترین ققنوس نمایی کلی از فضای داخل کتابفروشی به دست می‌دهد. بخشی از ویترین به کتاب‌های کودک و نوجوان اختصاص‌ یافته و قسمتی دیگر به کتاب‌های تاریخی و فلسفی و رمان. قسمتی از آن هم اختصاص به کتاب‌های بازاریابی و روانشناسی بازاری دارد. در طبقه اول کتابفروشی و روی میز کوچک کنار صندوق، در یک طرف رمان‌های ایرانی و خارجی قرار دارد و در طرف دیگر کتاب‌های فلسفه و تاریخ. در گوشه‌ای از کتابفروشی هم مجموعه کتاب‌های «شخصیت‌های تاثیرگذار» که نشر ققنوس منتشر می‌کند چیده شده. کتاب‌هایی که زندگینامه چهره‌های تاثیرگذار دنیای معاصر است و اگرچه مربوط به نوجوانان است اما می‌تواند به عنوان کتاب‌هایی مقدماتی برای آشنایی با شخصیت‌های تاریخی معاصر، توسط همه گروه‌های سنی خوانده شود. این مجموعه، زندگینامه شخصیت‌هایی از حوزه‌های مختلف- از ادبی و علمی گرفته تا سیاسی و فلسفی- را در برمی‌گیرد. اما در طبقه بالای کتابفروشی، روی دو میز بزرگ کتاب‌های کودک و نوجوان و دایره المعارف‌های نوجوان قرار گرفته و در کنار آنها بسته‌های آموزشی و بازی کودکان قرار دارد. از ویژگی‌های این کتابفروشی توجه ویژه آن به کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان است. اما به‌جز کتاب‌های کودک و نوجوان، در قفسه‌های این طبقه، کتاب‌ها به ترتیب موضوعی چیده شده‌اند.
اما در ققنوس هم هنوز می‌توان جو نمایشگاه را دید. چند مشتری با بن کتاب خرید می‌کنند و خیلی از مشتری‌ها هم خواهان تخفیف کتاب‌اند. تخفیف کتاب بحث نمایشگاه را پیش می‌کشد و یکی از مشتریان می‌گوید «دیروز تلویزیون از افزایش 15‌درصدی فروش ناشران در این نمایشگاه می‌گفت. اما خود من که امسال به نمایشگاه نرفتم.»کتابفروش نیز به کاهش رشد فروش در نمایشگاه امسال اشاره می‌کند. با این حال، او پرفروش‌های ققنوس در نمایشگاه را یکی رمان «قلعه‌مرغی؛ روزگار هرمی» نوشته سلمان امین می‌داند و دیگری رمان «اینجا نرسیده به پل» نوشته آنیتا یارمحمدی. او می‌گوید چاپ اول رمان «قلعه‌مرغی؛ روزگار هرمی» در نمایشگاه کتاب تمام شده است. اما چند نسخه از این رمان روی میز کتابفروشی ققنوس قرار دارد و کنار کتاب هم برچسبی چسبانده شده با این عنوان: «برنده بهترین رمان جایزه هوشنگ گلشیری اسفند 91». احتمالا همین عنوان «رمان برگزیده جایزه گلشیری» نقش زیادی در فروش این کتاب داشته است. به گفته کتابفروش کتاب «اینجا نرسیده به پل» هم در ایام نمایشگاه توسط رادیو تبلیغ شده و این مساله به فروش آن کمک کرده است. اما شاید برچسب کنار کتاب «قلعه مرغی؛ روزگار هرمی» علاوه بر اینکه باعث افزایش فروش آن شده، برخی از مشتریان را هم به اشتباه انداخته باشد. در همین مدتی که در کتابفروشی ققنوس هستم، دو دختر جوان با دیدن برچسب «برنده بهترین رمان جایزه هوشنگ گلشیری اسفند 91»، به دنبال کتابی می‌گردند که مربوط به این عنوان باشد. یکی از آنها رمان «قلعه‌مرغی؛ روزگار هرمی» را برمی‌دارد و برانداز می‌کند. اما دیگری می‌گوید: «آنجا نوشته هوشنگ گلشیری؛ اما این رمان که نوشته یک کس دیگر است». بعد، مدتی با هم فکر و مشورت می‌کنند که اگر نویسنده هیچ‌کدام از کتاب‌های روی میز هوشنگ گلشیری نیست، پس برچسب روی میز مربوط به کدام کتاب است؟ در نهایت وقتی می‌فهمند که برچسب روی میز اشاره به جایزه گلشیری دارد و نه خود او، از خریدن کتابی که برنده این جایزه شده منصرف می‌شوند. احتمالا آنها خبر نداشته‌اند که هوشنگ گلشیری سال‌هاست که مرده و در «اسفند 91» کتابی از او منتشر نشده است. همان‌طور که یک مشتری دیگر نمی‌داند که نشریه «مهرنامه» چند ماهی است که منتشر نمی‌شود و از فروشنده، «مهرنامه» می‌خواهد. جالب اینکه فروشنده هم با حالتی خالی از تعجب پاسخ می‌دهد: «ما مهرنامه نمی‌آوریم». اما از دیگر کتاب‌های پرفروش ققنوس در نمایشگاه کتاب، دو رمان تاریخی بوده‌اند که هردو توسط نشر ققنوس منتشر شده‌اند. یکی رمان «یوحنا، پاپ مونث» نوشته دوناکراس و دیگری رمان «حشاشین» نوشته تامس گیفورد که هر دو با ترجمه جواد سید اشرف منتشر شده‌اند. اما از دیگر کتاب‌های ادبی که روی میز کتابفروشی ققنوس قرار دارند و جلب توجه می‌کنند، سه اثر جوزف کنراد است که هر سه کتاب، مدتی پیش با ترجمه سهیل سمی و توسط نشر ققنوس به بازار آمدند. «مرز سایه»، «طوفان دریا» و «کاکا سیاه کشتی نارسیسوس» عناوین این سه کتاب‌اند. تعداد کتاب‌هایی که با ترجمه سهیل سمی در این اواخر منتشر شده‌اند، نشان می‌دهد که او مترجم بسیار پرکاری است. از دیگر کتاب‌هایی که به تازگی با ترجمه سمی و توسط همین نشر ققنوس منتشر شده‌اند، رمانی است از «جان آپدایک» با نام «از مزرعه» و همچنین کتابی از «مارگارت اتوود» با نام «بانوی پیشگو».
غالب مشتریانی که به ققنوس می‌آیند به جای گشتن در میان قفسه‌ها، لیست کتاب‌های مورد نظر خود را به فروشنده می‌دهند و از روی لیست مورد نظرشان به خرید می‌پردازند. به این ترتیب هیچ خریداری مدتی طولانی در کتابفروشی نمی‌ماند. شاید به این دلیل که امکان دسترسی به قفسه‌های کتاب در طبقه اول کتابفروشی چندان آسان نیست.
سایه نمایشگاه
اگر یک روز بعد از پایان نمایشگاه کتاب در خیابان انقلاب باشی، هنوز سایه نمایشگاه را درکتابفروشی‌های انقلاب می‌بینی. انقلاب همچنان مثل روزهای برگزاری نمایشگاه خلوت‌تر از روزهای عادی است. هر سال هم همین‌طور بوده. تا مدتی بعد از نمایشگاه کتاب، راسته کتابفروشی‌های انقلاب خلوت‌تر است اما امسال دلایل دیگری هم هست تا خیلی از کتابفروشی‌ها آماده رکودی بیش از گذشته باشند: نمایشگاه کتاب، انتخابات و بعد هم تعطیلات سه‌ ماهه. این چیزی است که خیلی از کتابفروشان انقلاب تصویر می‌کنند و آن را دلیل افت فروش خود می‌دانند. غالب ناشران و کتابفروشان انقلاب از نمایشگاه امسال ناراضی‌اند و برخی از جمله کتابفروش انتشارات «توس» با توجه به وضعیت فروش کتاب‌هایشان در نمایشگاه، می‌گوید: «بهتر بود که اصلا به نمایشگاه نمی‌رفتیم. چراکه هزینه حضور در نمایشگاه بیشتر از سود آن بوده است.»
سایه انتخابات
یک روز بعد از پایان نمایشگاه کتاب، ازقضا یک روز بعد از پایان ثبت‌نام نامزدهای اتتخابات ریاست‌جمهوری هم هست. در اینجا فرهنگ و سیاست حتی در این نقطه هم به هم رسیده‌اند. اما همه آن چیزی که فرهنگ نامیده می‌شود، دیواری بسیار کوتاه‌تر از سیاست دارد. شاید به همین دلیل بوده که کتاب «صراحتنامه» هاشمی‌رفسنجانی امکان فروش در نمایشگاه کتاب را نمی‌یابد (خبری که ابتدا در ایسنا منتشر شد و سه روز بعد توسط فارس تکذیب شد)، اما خود او در جمع طرفدارانش به وزارت کشور می‌رود و در انتخابات ثبت‌نام می‌کند. در خیابان انقلاب نیز فرهنگ و سیاست همیشه در هم تنیده‌اند. خیابان انقلاب شاهراه فرهنگی تهران است و همین خیابان بسیاری از مهم‌ترین خاطرات سیاسی معاصر را هم در حافظه خود جای داده. روز بعد از اتمام ثبت‌نام نامزدهای ریاست‌جمهوری، به محض اینکه به پیاده‌رو انقلاب وارد می‌شوی تا به سمت میدان حرکت کنی، اولین چیزی که توجهت را جلب می‌کند بحثی است که در کنار یکی از بساطی‌های کتاب درباره انتخابات درگرفته است. سرعت قدم‌هایت را کند می‌کنی و می‌شنوی که کتابفروش کنار پیاده‌رو،رو به چندتایی از مشتری‌هایش می‌گوید که حضور هاشمی در انتخابات اهمیتی برایش ندارد. او از آن دست کسانی است که هنوز هم هاشمی را مهم‌ترین نماد اشرافیت می‌داند. صحبت میان آنان ادامه دارد اما تا به میدان انقلاب و بازارچه کتاب برسی چندبار دیگر بحث انتخابات به گوشت می‌رسد. حتی در یکی از کتابفروشی‌ها دو مشتری بدون آنکه توجهی به قفسه‌های کتاب داشته باشند درباره انتخابات صحبت می‌کنند. به ظاهر هر دو از کاندیدا شدن هاشمی خوشحال‌اند. این مساله از شوخی‌هایی که درباره برخی افراد می‌کنند پیداست. یکی‌شان رو به دیگری می‌گوید: «هاشمی حداقل می‌داند رییس‌جمهوربودن یعنی چه.» در طول مسیر چیزهای دیگری هم هست که وجه سیاسی خیابان را یادآوری می‌کند. تقریبا جلوی تمام دکه‌های روزنامه فروشی شلوغ است و انگار دم انتخابات، روزنامه‌ها اندکی اهمیت روزهای گذشته‌شان را باز یافته‌اند. دست‌کم جمعیت جلوی دکه‌ها که این ‌را می‌گوید.
کتابفروشی ققنوس
به میدان انقلاب و بازارچه کتاب که برسی، یکی از کتابفروشی‌هایی که حتما سری به آن می‌زنی؛ کتابفروشی انتشارات «ققنوس» است. کتابفروشی ققنوس در بازارچه کتاب و درست روبه‌روی کتابفروشی «اختران» قرار دارد. کتابفروشی‌ای که دری به بازارچه کتاب دارد و دری هم به خیابان «منیری جاوید». از داخل بازارچه، کتابفروشی ققنوس، کوچک به نظر می‌رسد اما وقتی وارد آن شوی می‌بینی که طبقه دیگری هم در این کتابفروشی هست که توسط پله‌هایی به طبقه اول وصل می‌شود. ویترین ققنوس نمایی کلی از فضای داخل کتابفروشی به دست می‌دهد. بخشی از ویترین به کتاب‌های کودک و نوجوان اختصاص‌ یافته و قسمتی دیگر به کتاب‌های تاریخی و فلسفی و رمان. قسمتی از آن هم اختصاص به کتاب‌های بازاریابی و روانشناسی بازاری دارد. در طبقه اول کتابفروشی و روی میز کوچک کنار صندوق، در یک طرف رمان‌های ایرانی و خارجی قرار دارد و در طرف دیگر کتاب‌های فلسفه و تاریخ. در گوشه‌ای از کتابفروشی هم مجموعه کتاب‌های «شخصیت‌های تاثیرگذار» که نشر ققنوس منتشر می‌کند چیده شده. کتاب‌هایی که زندگینامه چهره‌های تاثیرگذار دنیای معاصر است و اگرچه مربوط به نوجوانان است اما می‌تواند به عنوان کتاب‌هایی مقدماتی برای آشنایی با شخصیت‌های تاریخی معاصر، توسط همه گروه‌های سنی خوانده شود. این مجموعه، زندگینامه شخصیت‌هایی از حوزه‌های مختلف- از ادبی و علمی گرفته تا سیاسی و فلسفی- را در برمی‌گیرد. اما در طبقه بالای کتابفروشی، روی دو میز بزرگ کتاب‌های کودک و نوجوان و دایره المعارف‌های نوجوان قرار گرفته و در کنار آنها بسته‌های آموزشی و بازی کودکان قرار دارد. از ویژگی‌های این کتابفروشی توجه ویژه آن به کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان است. اما به‌جز کتاب‌های کودک و نوجوان، در قفسه‌های این طبقه، کتاب‌ها به ترتیب موضوعی چیده شده‌اند.
اما در ققنوس هم هنوز می‌توان جو نمایشگاه را دید. چند مشتری با بن کتاب خرید می‌کنند و خیلی از مشتری‌ها هم خواهان تخفیف کتاب‌اند. تخفیف کتاب بحث نمایشگاه را پیش می‌کشد و یکی از مشتریان می‌گوید «دیروز تلویزیون از افزایش 15‌درصدی فروش ناشران در این نمایشگاه می‌گفت. اما خود من که امسال به نمایشگاه نرفتم.»کتابفروش نیز به کاهش رشد فروش در نمایشگاه امسال اشاره می‌کند. با این حال، او پرفروش‌های ققنوس در نمایشگاه را یکی رمان «قلعه‌مرغی؛ روزگار هرمی» نوشته سلمان امین می‌داند و دیگری رمان «اینجا نرسیده به پل» نوشته آنیتا یارمحمدی. او می‌گوید چاپ اول رمان «قلعه‌مرغی؛ روزگار هرمی» در نمایشگاه کتاب تمام شده است. اما چند نسخه از این رمان روی میز کتابفروشی ققنوس قرار دارد و کنار کتاب هم برچسبی چسبانده شده با این عنوان: «برنده بهترین رمان جایزه هوشنگ گلشیری اسفند 91». احتمالا همین عنوان «رمان برگزیده جایزه گلشیری» نقش زیادی در فروش این کتاب داشته است. به گفته کتابفروش کتاب «اینجا نرسیده به پل» هم در ایام نمایشگاه توسط رادیو تبلیغ شده و این مساله به فروش آن کمک کرده است. اما شاید برچسب کنار کتاب «قلعه مرغی؛ روزگار هرمی» علاوه بر اینکه باعث افزایش فروش آن شده، برخی از مشتریان را هم به اشتباه انداخته باشد. در همین مدتی که در کتابفروشی ققنوس هستم، دو دختر جوان با دیدن برچسب «برنده بهترین رمان جایزه هوشنگ گلشیری اسفند 91»، به دنبال کتابی می‌گردند که مربوط به این عنوان باشد. یکی از آنها رمان «قلعه‌مرغی؛ روزگار هرمی» را برمی‌دارد و برانداز می‌کند. اما دیگری می‌گوید: «آنجا نوشته هوشنگ گلشیری؛ اما این رمان که نوشته یک کس دیگر است». بعد، مدتی با هم فکر و مشورت می‌کنند که اگر نویسنده هیچ‌کدام از کتاب‌های روی میز هوشنگ گلشیری نیست، پس برچسب روی میز مربوط به کدام کتاب است؟ در نهایت وقتی می‌فهمند که برچسب روی میز اشاره به جایزه گلشیری دارد و نه خود او، از خریدن کتابی که برنده این جایزه شده منصرف می‌شوند. احتمالا آنها خبر نداشته‌اند که هوشنگ گلشیری سال‌هاست که مرده و در «اسفند 91» کتابی از او منتشر نشده است. همان‌طور که یک مشتری دیگر نمی‌داند که نشریه «مهرنامه» چند ماهی است که منتشر نمی‌شود و از فروشنده، «مهرنامه» می‌خواهد. جالب اینکه فروشنده هم با حالتی خالی از تعجب پاسخ می‌دهد: «ما مهرنامه نمی‌آوریم». اما از دیگر کتاب‌های پرفروش ققنوس در نمایشگاه کتاب، دو رمان تاریخی بوده‌اند که هردو توسط نشر ققنوس منتشر شده‌اند. یکی رمان «یوحنا، پاپ مونث» نوشته دوناکراس و دیگری رمان «حشاشین» نوشته تامس گیفورد که هر دو با ترجمه جواد سید اشرف منتشر شده‌اند. اما از دیگر کتاب‌های ادبی که روی میز کتابفروشی ققنوس قرار دارند و جلب توجه می‌کنند، سه اثر جوزف کنراد است که هر سه کتاب، مدتی پیش با ترجمه سهیل سمی و توسط نشر ققنوس به بازار آمدند. «مرز سایه»، «طوفان دریا» و «کاکا سیاه کشتی نارسیسوس» عناوین این سه کتاب‌اند. تعداد کتاب‌هایی که با ترجمه سهیل سمی در این اواخر منتشر شده‌اند، نشان می‌دهد که او مترجم بسیار پرکاری است. از دیگر کتاب‌هایی که به تازگی با ترجمه سمی و توسط همین نشر ققنوس منتشر شده‌اند، رمانی است از «جان آپدایک» با نام «از مزرعه» و همچنین کتابی از «مارگارت اتوود» با نام «بانوی پیشگو».
غالب مشتریانی که به ققنوس می‌آیند به جای گشتن در میان قفسه‌ها، لیست کتاب‌های مورد نظر خود را به فروشنده می‌دهند و از روی لیست مورد نظرشان به خرید می‌پردازند. به این ترتیب هیچ خریداری مدتی طولانی در کتابفروشی نمی‌ماند. شاید به این دلیل که امکان دسترسی به قفسه‌های کتاب در طبقه اول کتابفروشی چندان آسان نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.