|

حکم اعدام کارآمد نیست

شرق: وزیر دادگستری در تازه‌ترین اظهارات خود، به طرح حذف مجازات اعدام از مجازات‌های مربوط به قاچاق مواد مخدر اشاره کرده است. این موضوع تازه‌ای نیست، مدت‌هاست که برخی از جامعه‌شناسان، حقوق‌دانان و دیگر فعالان مدنی راهکارهای دیگری برای کاهش قاچاق مواد مخدر در کشور ارائه کرده‌اند، اما چنین اظهارنظری از سوی دولت، نقطه امیدی در این مسیر به حساب می‌آید، خصوصا آنکه پورمحمدی گفته است، «قوه قضائیه نیز این نظر را اجمالا قبول دارد» که حکم اعدام درخصوص پرونده‌های قاچاق مواد مخدر کارآمد نبوده است. از دو کارشناس پرسیده‌ایم که چرا حکم اعدام دیگر چندان کارآمد نیست؟

امان‌الله قرایی‌مقدم . جامعه‌شناس
از زمان افلاطون و سن آگوستین قدیس و دیگر چهره‌های برجسته جهان اندیشه، اعدام هیچ‌گاه به‌عنوان چاره‌ کار و روشی درمانی برای بهبود جامعه تلقی نشده است. اعدام همواره مخالفان پروپاقرصی در طول تاریخ داشته و به‌عنوان یک روش کاهش آسیب در جامعه، ناکارآمدی‌اش اثبات شده است. می‌دانید چرا؟ چون فرد اعدامی، فرد بزه‌کار و... همگی معلول هستند و علت را باید در شرایط اجتماعی جست و عامل را در خودِ جامعه. جامعه‌ای که در آن بی‌کاری به حد افراد برسد، جامعه‌ای که در آن قاچاق کالا، کارخانه‌ها را به ورشکستگی بکشاند، جامعه‌ای که سه‌ میلیون بی‌کار و نزدیک به 5/1‌‌میلیون معتاد دارد، چطور می‌خواهد اعدام را به عنوان یک ابزار کارآمد ببیند؟ 30 سال پیش و در روزنامه زن روز، من یکی از اولین مخالفان حکم اعدام خصوصا برای قاچاقچیان مواد مخدر بودم. در همان‌موقع نوشتم که بزهکار، بیمار است و بیماری را باید در خود جامعه جست‌وجو کرد. این سؤال را مطرح کردم که آیا قاضیان این پرونده‌ها اگر در همان شرایط قرار می‌گرفتند، خود نیز مانند مجرم پرونده‌شان عمل نمی‌کردند؟ به زندان‌افکندن و چوبه دار، تا زمانی که علت جرم درک نشود، راهکار و چاره کار نبوده و نیست، اما مشکل مسئولان اینجاست که نمی‌خواهند درباره علت حرف بزنند. جامعه از آنها طلب مسئولیت خواهد کرد و مسئولان را در برابر این پرسش قرار می‌دهد که شما برای رفع این علت چه کرده‌اید؟ کاهش جرم، با بهبود جو اجتماعی، گسترش شادی و رفع مشکلات اقتصادی آغاز می‌شود، نه با اعدام که در بهترین حالت، آخرین راه‌حل است.

هوشنگ پوربابایی . حقوق‌دان
اگر به مجموعه قوانین و مقرراتی که از ابتدای انقلاب تا اکنون درخصوص مجازات اعدام تدوین شده، نگاهی بیندازیم و مشخصا در مواد قوانین حوزه مواد مخدر دقت کنیم، می‌توانیم تقریبا یا به‌صراحت بگوییم که فلسفه اصلی مجازات، به وسیله حکم اعدام زیر سؤال رفته و حتی این حکم، هیچ تنبهی هم برای اشخاص دیگر جامعه دربر نداشته است. ما می‌دانیم که اساس و بنای مجازات، جلوگیری از بروز جرم است. با این وصف، چون ما تأثیر پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی را در بروز جرم در نظر نمی‌گیریم و بدون توجه به آن، قانونی را وضع می‌کنیم، امروز با ناکارآمدی قوانین مواجهیم، خصوصا قوانین سختگیرانه‌ای چون اعدام. با این وصف، اگر همچنان بدون توجه به پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی و تأثیراتشان، حتی برای جرائم خلافی و کم‌اهمیت، اشد مجازات هم در نظر گرفته شود، باز باید مطمئن باشید که تأثیری نخواهد داشت. به این معنا که خانواده‌های این افراد که سرپرستشان در معرض چنین مجازاتی قرار گرفته، ناخودآگاه تأثیر پدیده‌ها را متوجه می‌شوند و یک رابطه علت و معلولی بین این پدیده و وقوع جرم برقرار می‌کنند و چون مجازات را به‌عنوان نتیجه جرم به علت شرایط شخصی در نظر نمی‌گیرند، سعی می‌کنند به صورت ناخودآگاه، با مسائل اجتماعی مقابله کنند و حتی تلاش می‌کنند که با شیوه نوین‌تری، راه سابق را ادامه دهند. بنابراین من معتقدم که نه‌تنها مجازات اعدام باعث نشده که میزان جرائم کاهش پیدا کند بلکه به‌نوعی درصدد افزایش جرم هم بوده است. البته باید این موضوع را هم منظور کنیم که نباید توقع داشته باشیم با حذف مجازات اعدام، مشکلی از مشکلاتمان مرتفع شود و حتی شاید از نگاه دیگر، وضعیتمان بدتر هم بشود. بااین‌حساب به عقیده من، راه چاره در برخورد با کم‌کردن چنین مجازات‌ها و جرائمی، حل‌کردن مسائل اقتصادی و اجتماعی است. تا زمانی که دو بال اقتصادی و اجتماعی جامعه به حرکت درنیایند، روزبه‌روز باید شاهد افزایش میزان جرائم باشیم و شدت و حدت مجازات هم مؤثر در مقام نیست.

شرق: وزیر دادگستری در تازه‌ترین اظهارات خود، به طرح حذف مجازات اعدام از مجازات‌های مربوط به قاچاق مواد مخدر اشاره کرده است. این موضوع تازه‌ای نیست، مدت‌هاست که برخی از جامعه‌شناسان، حقوق‌دانان و دیگر فعالان مدنی راهکارهای دیگری برای کاهش قاچاق مواد مخدر در کشور ارائه کرده‌اند، اما چنین اظهارنظری از سوی دولت، نقطه امیدی در این مسیر به حساب می‌آید، خصوصا آنکه پورمحمدی گفته است، «قوه قضائیه نیز این نظر را اجمالا قبول دارد» که حکم اعدام درخصوص پرونده‌های قاچاق مواد مخدر کارآمد نبوده است. از دو کارشناس پرسیده‌ایم که چرا حکم اعدام دیگر چندان کارآمد نیست؟

امان‌الله قرایی‌مقدم . جامعه‌شناس
از زمان افلاطون و سن آگوستین قدیس و دیگر چهره‌های برجسته جهان اندیشه، اعدام هیچ‌گاه به‌عنوان چاره‌ کار و روشی درمانی برای بهبود جامعه تلقی نشده است. اعدام همواره مخالفان پروپاقرصی در طول تاریخ داشته و به‌عنوان یک روش کاهش آسیب در جامعه، ناکارآمدی‌اش اثبات شده است. می‌دانید چرا؟ چون فرد اعدامی، فرد بزه‌کار و... همگی معلول هستند و علت را باید در شرایط اجتماعی جست و عامل را در خودِ جامعه. جامعه‌ای که در آن بی‌کاری به حد افراد برسد، جامعه‌ای که در آن قاچاق کالا، کارخانه‌ها را به ورشکستگی بکشاند، جامعه‌ای که سه‌ میلیون بی‌کار و نزدیک به 5/1‌‌میلیون معتاد دارد، چطور می‌خواهد اعدام را به عنوان یک ابزار کارآمد ببیند؟ 30 سال پیش و در روزنامه زن روز، من یکی از اولین مخالفان حکم اعدام خصوصا برای قاچاقچیان مواد مخدر بودم. در همان‌موقع نوشتم که بزهکار، بیمار است و بیماری را باید در خود جامعه جست‌وجو کرد. این سؤال را مطرح کردم که آیا قاضیان این پرونده‌ها اگر در همان شرایط قرار می‌گرفتند، خود نیز مانند مجرم پرونده‌شان عمل نمی‌کردند؟ به زندان‌افکندن و چوبه دار، تا زمانی که علت جرم درک نشود، راهکار و چاره کار نبوده و نیست، اما مشکل مسئولان اینجاست که نمی‌خواهند درباره علت حرف بزنند. جامعه از آنها طلب مسئولیت خواهد کرد و مسئولان را در برابر این پرسش قرار می‌دهد که شما برای رفع این علت چه کرده‌اید؟ کاهش جرم، با بهبود جو اجتماعی، گسترش شادی و رفع مشکلات اقتصادی آغاز می‌شود، نه با اعدام که در بهترین حالت، آخرین راه‌حل است.

هوشنگ پوربابایی . حقوق‌دان
اگر به مجموعه قوانین و مقرراتی که از ابتدای انقلاب تا اکنون درخصوص مجازات اعدام تدوین شده، نگاهی بیندازیم و مشخصا در مواد قوانین حوزه مواد مخدر دقت کنیم، می‌توانیم تقریبا یا به‌صراحت بگوییم که فلسفه اصلی مجازات، به وسیله حکم اعدام زیر سؤال رفته و حتی این حکم، هیچ تنبهی هم برای اشخاص دیگر جامعه دربر نداشته است. ما می‌دانیم که اساس و بنای مجازات، جلوگیری از بروز جرم است. با این وصف، چون ما تأثیر پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی را در بروز جرم در نظر نمی‌گیریم و بدون توجه به آن، قانونی را وضع می‌کنیم، امروز با ناکارآمدی قوانین مواجهیم، خصوصا قوانین سختگیرانه‌ای چون اعدام. با این وصف، اگر همچنان بدون توجه به پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی و تأثیراتشان، حتی برای جرائم خلافی و کم‌اهمیت، اشد مجازات هم در نظر گرفته شود، باز باید مطمئن باشید که تأثیری نخواهد داشت. به این معنا که خانواده‌های این افراد که سرپرستشان در معرض چنین مجازاتی قرار گرفته، ناخودآگاه تأثیر پدیده‌ها را متوجه می‌شوند و یک رابطه علت و معلولی بین این پدیده و وقوع جرم برقرار می‌کنند و چون مجازات را به‌عنوان نتیجه جرم به علت شرایط شخصی در نظر نمی‌گیرند، سعی می‌کنند به صورت ناخودآگاه، با مسائل اجتماعی مقابله کنند و حتی تلاش می‌کنند که با شیوه نوین‌تری، راه سابق را ادامه دهند. بنابراین من معتقدم که نه‌تنها مجازات اعدام باعث نشده که میزان جرائم کاهش پیدا کند بلکه به‌نوعی درصدد افزایش جرم هم بوده است. البته باید این موضوع را هم منظور کنیم که نباید توقع داشته باشیم با حذف مجازات اعدام، مشکلی از مشکلاتمان مرتفع شود و حتی شاید از نگاه دیگر، وضعیتمان بدتر هم بشود. بااین‌حساب به عقیده من، راه چاره در برخورد با کم‌کردن چنین مجازات‌ها و جرائمی، حل‌کردن مسائل اقتصادی و اجتماعی است. تا زمانی که دو بال اقتصادی و اجتماعی جامعه به حرکت درنیایند، روزبه‌روز باید شاهد افزایش میزان جرائم باشیم و شدت و حدت مجازات هم مؤثر در مقام نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.