|

پرسه در یک موضوع

مردم از آواز رویگردان شده‌اند؟

علی شیرازی، خواننده و آوازپژوه : چند سالی است آن‌قدر وضع‌وحال آواز ملی‌مان به وخامت دچار شده که صدای همه دوستداران و دلسوزان این هنر گران‌قدر درآمده است. گذشته از آن، حتی برخی دچارکنندگان آواز به این روز و روزگار نیز برای آنکه از قافله مرثیه‌سرایان برای این هنر عقب نمانند، این‌سو و آن‌سو از زوال و قهقرای آواز دم می‌زنند. حالا به نظر می‌رسد چه این «ورشکسته‌گرانِ» به‌تقصیر بخواهند چیزی بگویند و با کاروانی که مُد روزش آواز ایرانی است، همراه و هم‌نفس شوند و چه سر در لاک خویش فروبرند و چونان کبکی گیرکرده در برف، بر کلام و مرام پیشین خویش ماندگار باشند، باید برای تشخیص دوغ و دوشاب از هم، رشته کلام و منطق را گشود و سرِ درددل را باز کرد. بگذریم که حتی می‌توان از جفای این یاران و همراهان خودکرده (که بعید است قصورشان را تدبیری درست و درمان باشد)، زبان گرفت و مویه‌های جانانه سر داد.
حکایت ما درست از روزي شروع شد که آوازخوانانی پرشمار (باورتان می‌شود در این روزگار غریب آوازی که زمانی نه‌چندان دور طیف رنگینی از صداها و شیوه‌ها همچون ادیب خوانساری، تاج اصفهانی، بنان، قوامی، شجریان، نادر گلچین، ایرج خواجه‌امیری، اکبر گلپایگانی، عبدالوهاب شهیدی، محمودی خوانساری و بسیاری دیگر کنار هم می‌زیسته و هنرنمایی می‌کرده‌اند؟!) به پستوی عزلت و فراموشی ناخواسته رانده شدند. آن وقت از میان این جمع خوبان فقط یک تن مجال تداوم هنرنمایی یافت؛ آن هم به دلایلی مثل حضور در مجموعه آلبوم انقلابی «چاووش» و همراهی با انقلاب... .
البته این رانده‌شدن به پستوی عزلت و فراموشی فقط دامن خوانندگان را نگرفت، بلکه همه خوانندگان به همراه بیشینه نوازندگان و آهنگ‌سازان برنامه گلهای رادیو و اهل و علاقه‌مندان به آفرینش و عرضه گونه‌های دیگر موسیقی نیز یا خانه‌نشین شدند یا به امید تداوم کار مورد پسندشان، جلای وطن کردند. اما از آن‌سو بشنویم و بخوانیم که چه داستاني از این رهگذر بر سر آواز آمد.
با منع آثار بنان، ادیب و تاج آنچه باقی ماند تک‌صدایی بود و ختم‌شدن همه راه‌ها به سبک و سیاق و تقلید از یک نفر. آن‌قدر که در کوتاه زمانی می‌شد هنگام جلوس یک خواننده جوان بر صحنه و دقیقه‌ای پیش از شروع او به خواندن، پیش‌بینی کرد دقیقا با چه لحن و حس‌وحالی خواهد خواند... .
این‌گونه بود که کم‌کم شیوه‌ها و لحن‌های آوازی فراموش شدند و آواز فقط در یک نام خلاصه شد. از آن زمان انگ این اتهام بر پیشانی آواز ایرانی چسبانده شد که مردم دیگر حوصله شنیدن آواز را ندارند، مردم از آواز خوش‌شان نمی‎‌آید، بهتر است حجم آواز را در آلبوم‌ها و کنسرت‌ها کم کنیم... کار به جایی رسید که دیگر در آلبوم‌ها و بسیاری از کنسرت‌ها فقط یک قطعه آواز گنجانده می‌شد و یکی از مستعدترین صداهای قرن اخیر در آواز ایرانی که به هر حال داشت روند خاص خودش را در خوانندگی تصنیف و آواز طی می‌کرد، به خواندن ترانه‌های پاپ روی آورد... .
در این میان، آنچه اغلب از کنارش گذشتند این بود که ما چرا و چگونه به ‌این‌جا رسیدیم؟! به معنای بهتر، هیچ‌کس از خودش نپرسید ما چگونه «ما» شدیم... یعنی مایی که تا چندی پیش، آن همه صداهای خوب در اختیار داشتیم و آن طیف رنگین آوازی را سرمه چشم و گوش و جان خود می‌کردیم، چطور شد به‌این روز و روزگار دچار شدیم و «ما»ی امروز لقب گرفتیم که دیگر از آواز خوش‌مان نمی‌آید؟! هیچ‌کس نخواست یا آن‌قدر غرق در روزمرگی بود که نتوانست اشکال را در یک هنر به گران‌سنگی آواز نبیند و عیب و علت را در «هنرورانِ» امروزین آواز جست‌وجو کند... .
***
شاگردان مکتب برومند (ضمن احترام به خدمتی که این استاد بزرگ در زمینه احیا و اعتلای موسیقی دستگاهی کرد) در همه آن دو دهه (1357 - 1377) دست بالا را در عرصه موسیقی داشتند و با وجود همه آثار خوبی که از آن زمانه به یادگار مانده، در یک زمینه تقریبا چیزی از قصور کم نگذاشتند. آنها تا جایی که توانستند هنر عظیم آواز را به یک لحن، شیوه، صدا و نام فروکاستند و او را همه مایملک آواز ایرانی قلمداد کردند. از سوی دیگر، با بهانه‌هایی واهی مثل «خواننده‌سالاری» و تحقیر خوانندگان نورس به وسیله جمله‌هایی مانند «تو که فلانی نیستی تا این حجم از کنسرت یا آلبوم را به آوازهایت اختصاص دهیم...» به‌مرور، مجموعه هنر آواز را به زمین گرم کوباندند.
کار تحقیر و تقلیل آواز و آوازخوانان در نظر اینان به جایی رسید که کسی از آهنگ‌سازان با صدای بلند گفت صدای خواننده در ارکستر من به‌سان صدای یک ساز است و گاهی فقط به چند آوا از یک نام بزرگ در زمینه خوانندگی در کل اثرم نیاز دارم.
بماند کنسرت‌های تک‌‌نوازی بدون خواننده که آن زمان برگزار می‌شد و در ‌بازار آن عصر که همه چیز محدود بود، با وجود استقبال نسبی علاقه‌مندان جدی موسیقی ایرانی، امر را بر این گروه مشتبه کرد که می‌توان بدون همراهی و حمایتِ خوانندگان، اسب خویش را راند... .
البته نیک می‌دانیم حساب شهنوازانی مثل کسایی و شهناز جداست که هر ذره از تک‌نوازی‌شان دنیایی است... روی نگارنده این چند سطر با انگیزه آن گروه ره‌گم‌کرده است که به هر دستاویزی در کم‌رنگ‌کردن نقش خواننده و درنتیجه، محوکردن شعر، در پی «بالاآوردن» خویش برآمدند و شد آنچه دیدیم و نباید می‌شد... .
در پهنه آموزش آواز نیز آن چند شاگرد خاص بالا آمدند که تجویز همگی‌شان تقلید بود... که یکی، دو نفر از ایشان حتی خود نیز از مرحله تقلید بیرون نیامده بودند که این‌چنین بر طبل تقلید و تکرار می‌کوبیدند.
کم‌کم استانداردهای تازه و صد درصد غلطی شکل گرفت: «صدای شما زیادی حجم دارد... حالا عصر میکروفون است و نیازی به این‌همه حجم نیست...». انگارنه‌انگار که مخمل صدای بنان در پناه حجم دلپذیرش بود که عیان می‌شد و دل می‌بُرد. یا صدای تاج، ایرج و اقبال که بر تارک موسیقی آوازی ما نشسته، از مهم‌ترین ویژگی آواز ایرانی که یله و رهابودن است، برخوردار بود. انگارنه‌انگار که جلوه‌گری یک ویژگی منحصر به خود در هنر آواز ملی ماست و داشتن حجم دلپذیر - اگر با لطافت و ملاحت همراه باشد - سخت در جلوه‌گری مؤثر خواهد افتاد از آن سوی، زدن انگ‌ها و تهمت‌ها نیز شروع شد: «صدای شما خوب است، اما این شیوه دیگر منسوخ شده، امروزه همه فلان صدا و شیوه را می‌پسندند... خوب است شما نیز یک دوره از این شیوه را نزد فلانی آموزش ببینی، بعد بیایی ببینیم با این صدای خوب چه‌کار می‌شود کرد...» و غافل از آنکه با وجود گذراندن این شیوه نزد همان استادان پیش‌گفته، دیگر صدایی باقی نمی‌ماند که کسی بخواهد با آن کاری کند و این صدا را به‌گونه‌ای عرضه کند... .
هرچه بود (و هست) تقلید است و تقلید و تقلید... .
اینها در تمام این نزدیک به چهار دهه با مشی و مرام‌شان آواز ایرانی را به نوبه خود به شیر بی‌یال و دم بدل کردند که مردم دیگر حوصله‌شان از رودرروشدن با آن سر می‌رود. نیک که بنگریم، می‌بینیم این «ورشکسته‌گران» درست هم می‌گویند. آخر، این آوازی که اینان می‌گویند آواز نیست... سرنایی است که از گشادی‌اش نواخته می‌شود. یکی شعر را در دهانش مچاله می‌کند. دیگری اصرار بیهوده بر جیغ‌زدن دارد و ماندن در اوجی که مال خودش نیست و به‌اشتباه و با‌ هزار وسیله و ترفند به طور ناگهانی و بدون طی طریق بر فراز آن قرار گرفته... اما کیست که نداند ماندن و جاخوش‌کردن در اوج، آدابی دارد که اینان با آن سخت بیگانه‌اند....
حالا هم عجز و لابه از هر سویی شروع شده؛ بی‌آنکه این ورشکستگان به تقصیر که با سوراخ‌کردن کشتی و به بهانه آنکه: «من فقط زیر پای خودم را سوراخ می‌کنم و کاری به قدرالسهم بقیه از کشتی ندارم، گور پدر کشتی و ساکنانش که زیر آب می‌روند هم کرده»... انگارنه‌انگار که این خودسانسورگران با تیغ‌هایی مهیب‌تر و تیزتر از ممیزی رسمی، بی‌رحمانه به سروجان آواز افتادند و در چهار دهه کردند آنچه نباید می‌کردند.
بگذارید ما بمانیم و مویه‌های حافظ‌وارِ غریبانه‌مان... که اگر همتی داشتیم و نیکو بختی، خود خواهیم دانست چه باید کرد و آن گنجینه کهن را - دوباره - چگونه باید از غبار زمان بُرون آورد.... ما برآریم شبی دست و دعایی بکنیم/ غم هجران «خود» را چاره ز جایی بکنیم... .

علی شیرازی، خواننده و آوازپژوه : چند سالی است آن‌قدر وضع‌وحال آواز ملی‌مان به وخامت دچار شده که صدای همه دوستداران و دلسوزان این هنر گران‌قدر درآمده است. گذشته از آن، حتی برخی دچارکنندگان آواز به این روز و روزگار نیز برای آنکه از قافله مرثیه‌سرایان برای این هنر عقب نمانند، این‌سو و آن‌سو از زوال و قهقرای آواز دم می‌زنند. حالا به نظر می‌رسد چه این «ورشکسته‌گرانِ» به‌تقصیر بخواهند چیزی بگویند و با کاروانی که مُد روزش آواز ایرانی است، همراه و هم‌نفس شوند و چه سر در لاک خویش فروبرند و چونان کبکی گیرکرده در برف، بر کلام و مرام پیشین خویش ماندگار باشند، باید برای تشخیص دوغ و دوشاب از هم، رشته کلام و منطق را گشود و سرِ درددل را باز کرد. بگذریم که حتی می‌توان از جفای این یاران و همراهان خودکرده (که بعید است قصورشان را تدبیری درست و درمان باشد)، زبان گرفت و مویه‌های جانانه سر داد.
حکایت ما درست از روزي شروع شد که آوازخوانانی پرشمار (باورتان می‌شود در این روزگار غریب آوازی که زمانی نه‌چندان دور طیف رنگینی از صداها و شیوه‌ها همچون ادیب خوانساری، تاج اصفهانی، بنان، قوامی، شجریان، نادر گلچین، ایرج خواجه‌امیری، اکبر گلپایگانی، عبدالوهاب شهیدی، محمودی خوانساری و بسیاری دیگر کنار هم می‌زیسته و هنرنمایی می‌کرده‌اند؟!) به پستوی عزلت و فراموشی ناخواسته رانده شدند. آن وقت از میان این جمع خوبان فقط یک تن مجال تداوم هنرنمایی یافت؛ آن هم به دلایلی مثل حضور در مجموعه آلبوم انقلابی «چاووش» و همراهی با انقلاب... .
البته این رانده‌شدن به پستوی عزلت و فراموشی فقط دامن خوانندگان را نگرفت، بلکه همه خوانندگان به همراه بیشینه نوازندگان و آهنگ‌سازان برنامه گلهای رادیو و اهل و علاقه‌مندان به آفرینش و عرضه گونه‌های دیگر موسیقی نیز یا خانه‌نشین شدند یا به امید تداوم کار مورد پسندشان، جلای وطن کردند. اما از آن‌سو بشنویم و بخوانیم که چه داستاني از این رهگذر بر سر آواز آمد.
با منع آثار بنان، ادیب و تاج آنچه باقی ماند تک‌صدایی بود و ختم‌شدن همه راه‌ها به سبک و سیاق و تقلید از یک نفر. آن‌قدر که در کوتاه زمانی می‌شد هنگام جلوس یک خواننده جوان بر صحنه و دقیقه‌ای پیش از شروع او به خواندن، پیش‌بینی کرد دقیقا با چه لحن و حس‌وحالی خواهد خواند... .
این‌گونه بود که کم‌کم شیوه‌ها و لحن‌های آوازی فراموش شدند و آواز فقط در یک نام خلاصه شد. از آن زمان انگ این اتهام بر پیشانی آواز ایرانی چسبانده شد که مردم دیگر حوصله شنیدن آواز را ندارند، مردم از آواز خوش‌شان نمی‎‌آید، بهتر است حجم آواز را در آلبوم‌ها و کنسرت‌ها کم کنیم... کار به جایی رسید که دیگر در آلبوم‌ها و بسیاری از کنسرت‌ها فقط یک قطعه آواز گنجانده می‌شد و یکی از مستعدترین صداهای قرن اخیر در آواز ایرانی که به هر حال داشت روند خاص خودش را در خوانندگی تصنیف و آواز طی می‌کرد، به خواندن ترانه‌های پاپ روی آورد... .
در این میان، آنچه اغلب از کنارش گذشتند این بود که ما چرا و چگونه به ‌این‌جا رسیدیم؟! به معنای بهتر، هیچ‌کس از خودش نپرسید ما چگونه «ما» شدیم... یعنی مایی که تا چندی پیش، آن همه صداهای خوب در اختیار داشتیم و آن طیف رنگین آوازی را سرمه چشم و گوش و جان خود می‌کردیم، چطور شد به‌این روز و روزگار دچار شدیم و «ما»ی امروز لقب گرفتیم که دیگر از آواز خوش‌مان نمی‌آید؟! هیچ‌کس نخواست یا آن‌قدر غرق در روزمرگی بود که نتوانست اشکال را در یک هنر به گران‌سنگی آواز نبیند و عیب و علت را در «هنرورانِ» امروزین آواز جست‌وجو کند... .
***
شاگردان مکتب برومند (ضمن احترام به خدمتی که این استاد بزرگ در زمینه احیا و اعتلای موسیقی دستگاهی کرد) در همه آن دو دهه (1357 - 1377) دست بالا را در عرصه موسیقی داشتند و با وجود همه آثار خوبی که از آن زمانه به یادگار مانده، در یک زمینه تقریبا چیزی از قصور کم نگذاشتند. آنها تا جایی که توانستند هنر عظیم آواز را به یک لحن، شیوه، صدا و نام فروکاستند و او را همه مایملک آواز ایرانی قلمداد کردند. از سوی دیگر، با بهانه‌هایی واهی مثل «خواننده‌سالاری» و تحقیر خوانندگان نورس به وسیله جمله‌هایی مانند «تو که فلانی نیستی تا این حجم از کنسرت یا آلبوم را به آوازهایت اختصاص دهیم...» به‌مرور، مجموعه هنر آواز را به زمین گرم کوباندند.
کار تحقیر و تقلیل آواز و آوازخوانان در نظر اینان به جایی رسید که کسی از آهنگ‌سازان با صدای بلند گفت صدای خواننده در ارکستر من به‌سان صدای یک ساز است و گاهی فقط به چند آوا از یک نام بزرگ در زمینه خوانندگی در کل اثرم نیاز دارم.
بماند کنسرت‌های تک‌‌نوازی بدون خواننده که آن زمان برگزار می‌شد و در ‌بازار آن عصر که همه چیز محدود بود، با وجود استقبال نسبی علاقه‌مندان جدی موسیقی ایرانی، امر را بر این گروه مشتبه کرد که می‌توان بدون همراهی و حمایتِ خوانندگان، اسب خویش را راند... .
البته نیک می‌دانیم حساب شهنوازانی مثل کسایی و شهناز جداست که هر ذره از تک‌نوازی‌شان دنیایی است... روی نگارنده این چند سطر با انگیزه آن گروه ره‌گم‌کرده است که به هر دستاویزی در کم‌رنگ‌کردن نقش خواننده و درنتیجه، محوکردن شعر، در پی «بالاآوردن» خویش برآمدند و شد آنچه دیدیم و نباید می‌شد... .
در پهنه آموزش آواز نیز آن چند شاگرد خاص بالا آمدند که تجویز همگی‌شان تقلید بود... که یکی، دو نفر از ایشان حتی خود نیز از مرحله تقلید بیرون نیامده بودند که این‌چنین بر طبل تقلید و تکرار می‌کوبیدند.
کم‌کم استانداردهای تازه و صد درصد غلطی شکل گرفت: «صدای شما زیادی حجم دارد... حالا عصر میکروفون است و نیازی به این‌همه حجم نیست...». انگارنه‌انگار که مخمل صدای بنان در پناه حجم دلپذیرش بود که عیان می‌شد و دل می‌بُرد. یا صدای تاج، ایرج و اقبال که بر تارک موسیقی آوازی ما نشسته، از مهم‌ترین ویژگی آواز ایرانی که یله و رهابودن است، برخوردار بود. انگارنه‌انگار که جلوه‌گری یک ویژگی منحصر به خود در هنر آواز ملی ماست و داشتن حجم دلپذیر - اگر با لطافت و ملاحت همراه باشد - سخت در جلوه‌گری مؤثر خواهد افتاد از آن سوی، زدن انگ‌ها و تهمت‌ها نیز شروع شد: «صدای شما خوب است، اما این شیوه دیگر منسوخ شده، امروزه همه فلان صدا و شیوه را می‌پسندند... خوب است شما نیز یک دوره از این شیوه را نزد فلانی آموزش ببینی، بعد بیایی ببینیم با این صدای خوب چه‌کار می‌شود کرد...» و غافل از آنکه با وجود گذراندن این شیوه نزد همان استادان پیش‌گفته، دیگر صدایی باقی نمی‌ماند که کسی بخواهد با آن کاری کند و این صدا را به‌گونه‌ای عرضه کند... .
هرچه بود (و هست) تقلید است و تقلید و تقلید... .
اینها در تمام این نزدیک به چهار دهه با مشی و مرام‌شان آواز ایرانی را به نوبه خود به شیر بی‌یال و دم بدل کردند که مردم دیگر حوصله‌شان از رودرروشدن با آن سر می‌رود. نیک که بنگریم، می‌بینیم این «ورشکسته‌گران» درست هم می‌گویند. آخر، این آوازی که اینان می‌گویند آواز نیست... سرنایی است که از گشادی‌اش نواخته می‌شود. یکی شعر را در دهانش مچاله می‌کند. دیگری اصرار بیهوده بر جیغ‌زدن دارد و ماندن در اوجی که مال خودش نیست و به‌اشتباه و با‌ هزار وسیله و ترفند به طور ناگهانی و بدون طی طریق بر فراز آن قرار گرفته... اما کیست که نداند ماندن و جاخوش‌کردن در اوج، آدابی دارد که اینان با آن سخت بیگانه‌اند....
حالا هم عجز و لابه از هر سویی شروع شده؛ بی‌آنکه این ورشکستگان به تقصیر که با سوراخ‌کردن کشتی و به بهانه آنکه: «من فقط زیر پای خودم را سوراخ می‌کنم و کاری به قدرالسهم بقیه از کشتی ندارم، گور پدر کشتی و ساکنانش که زیر آب می‌روند هم کرده»... انگارنه‌انگار که این خودسانسورگران با تیغ‌هایی مهیب‌تر و تیزتر از ممیزی رسمی، بی‌رحمانه به سروجان آواز افتادند و در چهار دهه کردند آنچه نباید می‌کردند.
بگذارید ما بمانیم و مویه‌های حافظ‌وارِ غریبانه‌مان... که اگر همتی داشتیم و نیکو بختی، خود خواهیم دانست چه باید کرد و آن گنجینه کهن را - دوباره - چگونه باید از غبار زمان بُرون آورد.... ما برآریم شبی دست و دعایی بکنیم/ غم هجران «خود» را چاره ز جایی بکنیم... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.