خوانش حدیث مفصل )یا: اینها تجربه است!(
گیتی صفرزاده
نه فقط در ایران، بلکه در همه دنیا بحث برسر نظام آموزشی و شیوه اداره مدرسه، همیشه وجود داشته است؛ بین دو طیف کسانی که مخالف سرسخت شیوههای آموزشی در مدارس هستند و آن را ازبینبرنده هر نوع خلاقیت میدانند تا طرفداران سینه چاک مدرسهرفتن که آن را مقدسترین و مؤثرترین بخش زندگی هر کودکی میدانند. بخش میانه این واقعیت است که هنوز برای عموم کودکان جهان، رفتن به مدرسه آشناترین و آزمودهترین روش آموزشوپرورش است. این نظام آموزشی به طور پایه در همه کشورها یکسان است و بسته به شرایط، تجارب و امکانات، تفاوتهایی در نقاط مختلف دارد.
در ایران هم، نظام آموزشی برگرفته از مدلهای رایج با تغییراتی مقطعی، سالهاست در حال اجراست. بحث کارشناسی درباره این نظام آموزشي در تخصص من نیست؛ اما به عنوان کسی که فرزندش در همین سالهای اخیر مقطع دبستان را گذرانده است، میتوانم مشاهدات خود را از این تجربه، بیان کنم و دریافت نتیجه را به خوانندگان _ و با امیدی در دل به مسئولان_ واگذار کنم:
بهکارگیری معلمان بنابر مقطع، مهارت و تخصص، مسئله مهمی است که به کلی از آن غفلت شده. به طور مثال، معلمی که سالها در دبیرستان تحصیل کرده، به علت کمبود آموزگار در مقطع دبستان یک منطقه، سال بعد بهعنوان معلم دبستان مشغول به کار میشود. البته برای این تغییرِ مقطع، یک دوره فشرده یکی، دوماهه برای معلم فوقالذکر برگزار میشود؛ اما کیست که نداند قرارگرفتن معلمی که سالها تجربه در تدریس یک درس خاص با گروه سنی خاص پیدا کرده، در موقعیتی جدید و ناآزموده، علاوه بر هدر دادن تجربه و مهارت، چه تبعات آموزشی دارد و با یک دوره فشرده جبران نمیشود. به همین موارد اضافه کنید نارضایتی شغلی که معمولا از این جابهجایی صورت میگیرد. در چشماندازی کلانتر، به این نکته توجه کنید توجیه منطقی اینگونه جابهجاییها، این است که نیروی استخدامی دولت باید کار کند و هزاران نیروی جوانی که میتوانند آموزگاران مناسبی برای مقطع دبستان باشند و برای این کار آموزش ببینند، بهخاطر کمبود بودجه، جذب و استخدام نمیشوند.
کیفیت تدریس و شیوه اداره کلاس هر معلم کاملا بستگی به ذوق و سلیقه و البته ابعاد شخصیتی او دارد. به طور مثال فرزند خود من، در دوره دبستان معلمانی با شیوههای زیر را تجربه کرد: معلمی که عقیده داشت کلاس فضای آزادی است که در آن دانشآموزان باید به راحتی بلند شوند، حرکت کنند، حرف بزنند و تغذیهشان را بخورند. معلمی که هنوز بهترین راه متنبهشدن بچههای شیطان کلاس را یکپاییایستادن در گوشه کلاس میدانست. معلمی که عقیده داشت در فواصل درسی، باید با استفاده از روشهای یوگا و ریلکسیشن، تمرکز بچهها را تقویت کرد. معلمی که درنظرگرفتن دقایقی در هر هفته را برای خواندن ادعیه، مناسب تمرکز بچهها میدانست. معلمی که همراهشدن درس با تصویر و فیلم و فعالیت جنبی را مناسب آموزش برمبنای کیفیت این مقطع میدانست و معلمی که عقیده داشت ارزیابی کیفی دانشآموزان و نمرهندادن، باعث فهم و شناخت نداشتن بچهها از میزان آموختههایشان میشود. برای خود من عجیب بود چطور فرزندم پس از پایان دوران دبستان، دچار ترکخوردگی از انبساط و انقباض این همه شیوههای متفاوت و متضاد برخوردی نشده است!
با همه این موارد اختلاف روش تدریس و اداره کلاس، نظام درسی و آموزشی یکسانی بر همه نقاط کشور حکمفرماست که این مورد، اتفاقا یک نقطه ضعف به حساب میآید. در همین تهران بزرگ، مناطق مختلف از نظر سبک زندگی، تربیت و مسائل خانوادگی، با یکدیگر بسیار متفاوتند؛ برای دانشآموزی در یک منطقه، اولویت اول این است که غذاي مناسبی خورده باشد تا بعد از آن بتواند پشت نیمکت بنشیند و درس را بفهمد. در یک منطقه دیگر، دانشآموز با یک ساک از انواع و اقسام تغذیه به مدرسه میآید تا ذهنش برای تستزدن خوب کار کند (به این نکته هم توجه کنید، این تستها را یک دانشآموز مقطع سوم دبستان برای آمادگی با شیوه تستزدن در کنکور یا قبولی در آزمون تیزهوشان انجام میدهد!). این حکایت تهران است، وای به حال کل کشور که تفاوت اقلیمی و به تبع آن فرهنگی و زیستی بخشهای مختلفش، بهقدری زیاد است که گویا چندین کشور درون یک کشور قرار دارند. تصور کنید هم نحوه آموزش و هم مواد آموزشی به کودکی که در یک خانواده تکفرزند با امکانات کافی و سرویس رفتوآمد در تهران زندگی میکند و بزرگترین آرزویش (البته آرزوی والدینش!) کسب رتبه اول دانشگاه شریف است، با کودکی که در
جزیره هنگام با گرمای 50 درجه و نبود دبیرستان و امکانات تفریحی زندگی میکند و بزرگترین آرزویش ناخدایلنجشدن است، یکسان است. بدون شک خواستهها، نیازها، امکانات و حتی نوع استعداد و علائق این بچهها، با هم متفاوت است و بهکارگیری سیستم آموزشی یکسان و بدون انعطاف، باعث میشود در نهایت نتیجه مطلوبی از نیروهای برآمده از این سیستم، به دست نیاید. اهل نظر خود حدیث مفصل از این مجمل خواهند خواند. کاش مسئولان هم بخوانند.
نه فقط در ایران، بلکه در همه دنیا بحث برسر نظام آموزشی و شیوه اداره مدرسه، همیشه وجود داشته است؛ بین دو طیف کسانی که مخالف سرسخت شیوههای آموزشی در مدارس هستند و آن را ازبینبرنده هر نوع خلاقیت میدانند تا طرفداران سینه چاک مدرسهرفتن که آن را مقدسترین و مؤثرترین بخش زندگی هر کودکی میدانند. بخش میانه این واقعیت است که هنوز برای عموم کودکان جهان، رفتن به مدرسه آشناترین و آزمودهترین روش آموزشوپرورش است. این نظام آموزشی به طور پایه در همه کشورها یکسان است و بسته به شرایط، تجارب و امکانات، تفاوتهایی در نقاط مختلف دارد.
در ایران هم، نظام آموزشی برگرفته از مدلهای رایج با تغییراتی مقطعی، سالهاست در حال اجراست. بحث کارشناسی درباره این نظام آموزشي در تخصص من نیست؛ اما به عنوان کسی که فرزندش در همین سالهای اخیر مقطع دبستان را گذرانده است، میتوانم مشاهدات خود را از این تجربه، بیان کنم و دریافت نتیجه را به خوانندگان _ و با امیدی در دل به مسئولان_ واگذار کنم:
بهکارگیری معلمان بنابر مقطع، مهارت و تخصص، مسئله مهمی است که به کلی از آن غفلت شده. به طور مثال، معلمی که سالها در دبیرستان تحصیل کرده، به علت کمبود آموزگار در مقطع دبستان یک منطقه، سال بعد بهعنوان معلم دبستان مشغول به کار میشود. البته برای این تغییرِ مقطع، یک دوره فشرده یکی، دوماهه برای معلم فوقالذکر برگزار میشود؛ اما کیست که نداند قرارگرفتن معلمی که سالها تجربه در تدریس یک درس خاص با گروه سنی خاص پیدا کرده، در موقعیتی جدید و ناآزموده، علاوه بر هدر دادن تجربه و مهارت، چه تبعات آموزشی دارد و با یک دوره فشرده جبران نمیشود. به همین موارد اضافه کنید نارضایتی شغلی که معمولا از این جابهجایی صورت میگیرد. در چشماندازی کلانتر، به این نکته توجه کنید توجیه منطقی اینگونه جابهجاییها، این است که نیروی استخدامی دولت باید کار کند و هزاران نیروی جوانی که میتوانند آموزگاران مناسبی برای مقطع دبستان باشند و برای این کار آموزش ببینند، بهخاطر کمبود بودجه، جذب و استخدام نمیشوند.
کیفیت تدریس و شیوه اداره کلاس هر معلم کاملا بستگی به ذوق و سلیقه و البته ابعاد شخصیتی او دارد. به طور مثال فرزند خود من، در دوره دبستان معلمانی با شیوههای زیر را تجربه کرد: معلمی که عقیده داشت کلاس فضای آزادی است که در آن دانشآموزان باید به راحتی بلند شوند، حرکت کنند، حرف بزنند و تغذیهشان را بخورند. معلمی که هنوز بهترین راه متنبهشدن بچههای شیطان کلاس را یکپاییایستادن در گوشه کلاس میدانست. معلمی که عقیده داشت در فواصل درسی، باید با استفاده از روشهای یوگا و ریلکسیشن، تمرکز بچهها را تقویت کرد. معلمی که درنظرگرفتن دقایقی در هر هفته را برای خواندن ادعیه، مناسب تمرکز بچهها میدانست. معلمی که همراهشدن درس با تصویر و فیلم و فعالیت جنبی را مناسب آموزش برمبنای کیفیت این مقطع میدانست و معلمی که عقیده داشت ارزیابی کیفی دانشآموزان و نمرهندادن، باعث فهم و شناخت نداشتن بچهها از میزان آموختههایشان میشود. برای خود من عجیب بود چطور فرزندم پس از پایان دوران دبستان، دچار ترکخوردگی از انبساط و انقباض این همه شیوههای متفاوت و متضاد برخوردی نشده است!
با همه این موارد اختلاف روش تدریس و اداره کلاس، نظام درسی و آموزشی یکسانی بر همه نقاط کشور حکمفرماست که این مورد، اتفاقا یک نقطه ضعف به حساب میآید. در همین تهران بزرگ، مناطق مختلف از نظر سبک زندگی، تربیت و مسائل خانوادگی، با یکدیگر بسیار متفاوتند؛ برای دانشآموزی در یک منطقه، اولویت اول این است که غذاي مناسبی خورده باشد تا بعد از آن بتواند پشت نیمکت بنشیند و درس را بفهمد. در یک منطقه دیگر، دانشآموز با یک ساک از انواع و اقسام تغذیه به مدرسه میآید تا ذهنش برای تستزدن خوب کار کند (به این نکته هم توجه کنید، این تستها را یک دانشآموز مقطع سوم دبستان برای آمادگی با شیوه تستزدن در کنکور یا قبولی در آزمون تیزهوشان انجام میدهد!). این حکایت تهران است، وای به حال کل کشور که تفاوت اقلیمی و به تبع آن فرهنگی و زیستی بخشهای مختلفش، بهقدری زیاد است که گویا چندین کشور درون یک کشور قرار دارند. تصور کنید هم نحوه آموزش و هم مواد آموزشی به کودکی که در یک خانواده تکفرزند با امکانات کافی و سرویس رفتوآمد در تهران زندگی میکند و بزرگترین آرزویش (البته آرزوی والدینش!) کسب رتبه اول دانشگاه شریف است، با کودکی که در
جزیره هنگام با گرمای 50 درجه و نبود دبیرستان و امکانات تفریحی زندگی میکند و بزرگترین آرزویش ناخدایلنجشدن است، یکسان است. بدون شک خواستهها، نیازها، امکانات و حتی نوع استعداد و علائق این بچهها، با هم متفاوت است و بهکارگیری سیستم آموزشی یکسان و بدون انعطاف، باعث میشود در نهایت نتیجه مطلوبی از نیروهای برآمده از این سیستم، به دست نیاید. اهل نظر خود حدیث مفصل از این مجمل خواهند خواند. کاش مسئولان هم بخوانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.