نسیم خوش مصالحه در لبنان
اردشیر زارعیقنواتی: درحالیکه خاورمیانه در لهیب آتش جنگهای نیابتی و بحرانهای داخلی میسوزد و کشورهایی مانند عراق، سوریه و یمن هر روز بیشازپیش در چنبره مشکلات و خشونتها دستوپا میزنند، در همسایگی آنان کشور لبنان تا به امروز با درسگیری از تجربه خونبار جنگهای داخلی 1975 تا 1990 توانسته است تا حدود زیادی ثبات خود را حفظ کند. جناحهای سیاسی لبنان از سنیها با ائتلاف 14 مارس، شیعیان با ائتلاف هشتم مارس و مسیحیان مارونی با احزاب ناهمگون در کنار جناح کوچکتر مارونی به رهبری «ولید جنبلاط» با همه اختلافات ریشهدار و تاریخی خود همچنان به یک همزیستی مسالمتآمیز وفادار بودهاند. دراینمیان، نباید از نقش ارتش لبنان بهعنوان «نماد ملی» کشور هم غافل بود که در چند دهه گذشته توانسته است خود را از اختلافات فرقهای دور نگه داشته و مورد احترام همه جامعه در این کشور کثیرالملل باشد. بعد از قرارداد «صلح طائف» هرچند به صورت موردی همواره تنشهای امنیتی و سیاسی در بین این جناحها بروز کرد که مهمترین آن حادثه ترور «رفیق حریری»، نخستوزیر اسبق این کشور، بود ولی تا به امروز این تعامل حداقلی از سوی همه
بازیگران داخلی رعایت شده است. بدون تردید این وضعیت منحصربهفرد که امروز در منطقه خاورمیانه تقریبا بیبدیل است، بیش از هر چیز مدیون تجارب تلخ دوران 15ساله جنگهای داخلی این کشور است که میراث آن ویرانی و کشتار بود و امروز دیگر هیچ لبنانیای با هر کیش و آیین و هر دین و مذهب هرگز نمیخواهد بار دیگر به آن روزهای «جنون خشم» بازگردد.
هرچند سیستم سیاسی لبنان براساس صلح طائف سنخیت چندانی با دموکراسی مألوف ندارد و تقسیم قدرت در این کشور براساس سهمیهبندی قومی و مذهبی انجام میگیرد و نخستوزیری سهم مسلمانان سنی، رئیسجمهوری سهم مسیحیان مارونی و ریاست پارلمان سهم مسلمانان شعیه است، ولی حکمرانی و سیستم سیاسی کشور از اصول دموکراتیک در رقابت آزاد احزاب و ائتلافها پیروی میکند. بعد از پایان دوران ریاستجمهوری «میشل سلیمان» در ابتدای سال 2014 میلادی تا به امروز نزدیک به دوسالونیم است که به دلیل اختلافات سیاسی بین جناحهای رقیب، این کشور فاقد رئیسجمهوری بوده و دهها بار رأیگیری در پارلمان 128نفره لبنان برای انتخاب یک رئیسجمهوری منتخب ناکام مانده بود.
این وضعیت در تنش و اختلاف بین دو جناح ائتلاف 14 مارس به رهبری «جریان المستقبل» و ائتلاف هشتم مارس به رهبری «جنبش حزبالله» ریشه داشت که بعد از ترور رفیق حریری بهشدت در تقابل با هم قرار داشتند. از آنجا که لبنان بیش از هر کشور دیگری متأثر از حوزه پیرامونی و بهویژه شرایط بحرانی سوریه است، در بین سیاستمداران و تحلیلگران امور بینالملل همیشه احتمال سرریزشدن دامنه این بحران به سرزمین زیتون وجود داشته است. در بیش از پنجسالی که از بحران سوریه میگذرد، نیروها و طیفهایی از بین سنیمذهبان لبنان با پیوستن به گروههای مخالف رئیسجمهوری سوریه و در مقابل حضور گسترده نظامی حزبالله در حمایت از دولت دمشق در منازعات و جنگ نیابتی این کشور، همواره خطر سرایت بحران را به لبنان گوشزد میکرد. ولی به واسطه سیاست زیرکانه جنبش حزبالله که حضور در منازعه سوریه را از اختلافات داخلی در لبنان کاملا جدا کرده بود و همچنین نوک پیکان حملات جهادگرایان اسلامی که اقلیتهای مذهبی و بهویژه مسیحیان را نشانه رفته بود، یک وحدت رویه در بین مارونیهای لبنان در نزدیکی به حزبالله ایجاد کرد و از طرف دیگر، جناحهای سنی نیز بهدلیل بافت فرهنگی،
اجتماعی و سیاسی این کشور با موج جدید تروریسم اسلامی چندان همجوش نبودند. این وضعیت بهنوعی یک توافق نانوشته را بین اصلیترین جریانات سیاسی لبنان ایجاد کرد تا اجازه ورود منازعات فرقهای و بحرانهای مشابه در منطقه را به محیط ملی خود ندهند و همچنان اختلافات خویش را در چارچوب رقابتهای سیاسی و حزبی دنبال کنند. جناح هشتم مارس از همان اول ژنرال «میشل عون»، فرمانده سابق ارتش لبنان، را بهعنوان کاندیدای ریاستجمهوری معرفی کرد که در مقابل کاندیدای مورد حمایت جناح مقابل از جمله «سلیمان فرنجیه» وی هم در پارلمان کشور بهعنوان دومین حزب قدرتمند 20 کرسی را در اختیار داشت و هم کاریزمای لازم برای تعامل با دیگران در چارچوب منافع ملی را دارا بود. اولین نشانههای تغییر در اوایل سال 2016 زمانی که «سمیر جعجع»، رئیس حزب مارونی «قوات مسلح لبنان»، دیگر رقیب سیاسی میشل عون در یک اقدام غیرمترقبه از نامزدی رقیب سنتی خود پشتیبانی کرد، در افق سیاسی این کشور هویدا شد. با یکدستشدن جناح مارونی حول کاندیداتوری میشل عون و حمایت کامل جناح هشتم مارس، فقط جلب حمایت بخشی از احزاب ائتلاف 14 مارس لازم بود که خوشبختانه در 20 اکتبر «سعد حریری»
با صدور بیانیهای رسما از او برای تصدی ریاستجمهوری حمایت کرد.
هرچند بعضی از نمایندگان حزب المستقبل، نارضایتی خود را از این انتخاب بروز دادهاند، ولی با توجه به اظهارات علنی حریری و مذاکرات پشتپردهاش با عون، به نظر میرسد تا حدود زیادی موضوع حل شده است. حریری در بیانیه خود به این نکته مهم اشاره میکند که «تحولات منطقه بهویژه آسیبی که لبنان میتواند از جنگ سوریه بخورد، دلیل حمایت وی از میشل عون است». از طرف دیگر، لبنان محل تلاقی رقابتها و منافع بازیگران بزرگ منطقه خواهد بود و به نظر میرسد این توافق بین حریری و عون میتواند یک پالس مثبت منطقهای برای تعاملات احتمالی در منطقه و دیگر بحرانها تلقی شود. هرچند میتوان پیشبینی کرد در مذاکرات حریری و عون نیز امتیازاتی به جناح المستقبل داده شده است اما بدون تردید معامله با موافقت حزبالله انجام شده است. چنانچه این حرکت سیاسی حریری در چارچوب موافقت ریاض انجام شده باشد، تهران باید عکسالعمل مناسبی به این پالس مثبت نشان دهد، چراکه عبور از تنشها و اختلافات گسترده کنونی بین تهران-ریاض میتواند در حلوفصل بحرانهای منطقههای دیگر، از جمله در سوریه، عراق و یمن و حتی توافق حول قیمت نفت هم تأثیرگذار باشد. بههرحال، آنچه
اینروزها در لبنان در حال انجام است خلاف جریان خشونتی که در منطقه جریان دارد، میتواند برایند یک کنش مثبت و حاوی درسهای لازم برای ارائه یک مدل از تعامل و زیست مسالمتآمیز بین ملتهای منطقه تلقی شود. لبنان در فردای توافق حول ریاستجمهوری میشل عون با توجه به توافقات پشتپرده محورهای رقیب، خود میتواند سرپل یک تعامل منطقه و میانجیگر اختلافاتی باشد که همه منطقه را با دخالتهای خارجی دستخوش بحران کرده است.
اردشیر زارعیقنواتی: درحالیکه خاورمیانه در لهیب آتش جنگهای نیابتی و بحرانهای داخلی میسوزد و کشورهایی مانند عراق، سوریه و یمن هر روز بیشازپیش در چنبره مشکلات و خشونتها دستوپا میزنند، در همسایگی آنان کشور لبنان تا به امروز با درسگیری از تجربه خونبار جنگهای داخلی 1975 تا 1990 توانسته است تا حدود زیادی ثبات خود را حفظ کند. جناحهای سیاسی لبنان از سنیها با ائتلاف 14 مارس، شیعیان با ائتلاف هشتم مارس و مسیحیان مارونی با احزاب ناهمگون در کنار جناح کوچکتر مارونی به رهبری «ولید جنبلاط» با همه اختلافات ریشهدار و تاریخی خود همچنان به یک همزیستی مسالمتآمیز وفادار بودهاند. دراینمیان، نباید از نقش ارتش لبنان بهعنوان «نماد ملی» کشور هم غافل بود که در چند دهه گذشته توانسته است خود را از اختلافات فرقهای دور نگه داشته و مورد احترام همه جامعه در این کشور کثیرالملل باشد. بعد از قرارداد «صلح طائف» هرچند به صورت موردی همواره تنشهای امنیتی و سیاسی در بین این جناحها بروز کرد که مهمترین آن حادثه ترور «رفیق حریری»، نخستوزیر اسبق این کشور، بود ولی تا به امروز این تعامل حداقلی از سوی همه
بازیگران داخلی رعایت شده است. بدون تردید این وضعیت منحصربهفرد که امروز در منطقه خاورمیانه تقریبا بیبدیل است، بیش از هر چیز مدیون تجارب تلخ دوران 15ساله جنگهای داخلی این کشور است که میراث آن ویرانی و کشتار بود و امروز دیگر هیچ لبنانیای با هر کیش و آیین و هر دین و مذهب هرگز نمیخواهد بار دیگر به آن روزهای «جنون خشم» بازگردد.
هرچند سیستم سیاسی لبنان براساس صلح طائف سنخیت چندانی با دموکراسی مألوف ندارد و تقسیم قدرت در این کشور براساس سهمیهبندی قومی و مذهبی انجام میگیرد و نخستوزیری سهم مسلمانان سنی، رئیسجمهوری سهم مسیحیان مارونی و ریاست پارلمان سهم مسلمانان شعیه است، ولی حکمرانی و سیستم سیاسی کشور از اصول دموکراتیک در رقابت آزاد احزاب و ائتلافها پیروی میکند. بعد از پایان دوران ریاستجمهوری «میشل سلیمان» در ابتدای سال 2014 میلادی تا به امروز نزدیک به دوسالونیم است که به دلیل اختلافات سیاسی بین جناحهای رقیب، این کشور فاقد رئیسجمهوری بوده و دهها بار رأیگیری در پارلمان 128نفره لبنان برای انتخاب یک رئیسجمهوری منتخب ناکام مانده بود.
این وضعیت در تنش و اختلاف بین دو جناح ائتلاف 14 مارس به رهبری «جریان المستقبل» و ائتلاف هشتم مارس به رهبری «جنبش حزبالله» ریشه داشت که بعد از ترور رفیق حریری بهشدت در تقابل با هم قرار داشتند. از آنجا که لبنان بیش از هر کشور دیگری متأثر از حوزه پیرامونی و بهویژه شرایط بحرانی سوریه است، در بین سیاستمداران و تحلیلگران امور بینالملل همیشه احتمال سرریزشدن دامنه این بحران به سرزمین زیتون وجود داشته است. در بیش از پنجسالی که از بحران سوریه میگذرد، نیروها و طیفهایی از بین سنیمذهبان لبنان با پیوستن به گروههای مخالف رئیسجمهوری سوریه و در مقابل حضور گسترده نظامی حزبالله در حمایت از دولت دمشق در منازعات و جنگ نیابتی این کشور، همواره خطر سرایت بحران را به لبنان گوشزد میکرد. ولی به واسطه سیاست زیرکانه جنبش حزبالله که حضور در منازعه سوریه را از اختلافات داخلی در لبنان کاملا جدا کرده بود و همچنین نوک پیکان حملات جهادگرایان اسلامی که اقلیتهای مذهبی و بهویژه مسیحیان را نشانه رفته بود، یک وحدت رویه در بین مارونیهای لبنان در نزدیکی به حزبالله ایجاد کرد و از طرف دیگر، جناحهای سنی نیز بهدلیل بافت فرهنگی،
اجتماعی و سیاسی این کشور با موج جدید تروریسم اسلامی چندان همجوش نبودند. این وضعیت بهنوعی یک توافق نانوشته را بین اصلیترین جریانات سیاسی لبنان ایجاد کرد تا اجازه ورود منازعات فرقهای و بحرانهای مشابه در منطقه را به محیط ملی خود ندهند و همچنان اختلافات خویش را در چارچوب رقابتهای سیاسی و حزبی دنبال کنند. جناح هشتم مارس از همان اول ژنرال «میشل عون»، فرمانده سابق ارتش لبنان، را بهعنوان کاندیدای ریاستجمهوری معرفی کرد که در مقابل کاندیدای مورد حمایت جناح مقابل از جمله «سلیمان فرنجیه» وی هم در پارلمان کشور بهعنوان دومین حزب قدرتمند 20 کرسی را در اختیار داشت و هم کاریزمای لازم برای تعامل با دیگران در چارچوب منافع ملی را دارا بود. اولین نشانههای تغییر در اوایل سال 2016 زمانی که «سمیر جعجع»، رئیس حزب مارونی «قوات مسلح لبنان»، دیگر رقیب سیاسی میشل عون در یک اقدام غیرمترقبه از نامزدی رقیب سنتی خود پشتیبانی کرد، در افق سیاسی این کشور هویدا شد. با یکدستشدن جناح مارونی حول کاندیداتوری میشل عون و حمایت کامل جناح هشتم مارس، فقط جلب حمایت بخشی از احزاب ائتلاف 14 مارس لازم بود که خوشبختانه در 20 اکتبر «سعد حریری»
با صدور بیانیهای رسما از او برای تصدی ریاستجمهوری حمایت کرد.
هرچند بعضی از نمایندگان حزب المستقبل، نارضایتی خود را از این انتخاب بروز دادهاند، ولی با توجه به اظهارات علنی حریری و مذاکرات پشتپردهاش با عون، به نظر میرسد تا حدود زیادی موضوع حل شده است. حریری در بیانیه خود به این نکته مهم اشاره میکند که «تحولات منطقه بهویژه آسیبی که لبنان میتواند از جنگ سوریه بخورد، دلیل حمایت وی از میشل عون است». از طرف دیگر، لبنان محل تلاقی رقابتها و منافع بازیگران بزرگ منطقه خواهد بود و به نظر میرسد این توافق بین حریری و عون میتواند یک پالس مثبت منطقهای برای تعاملات احتمالی در منطقه و دیگر بحرانها تلقی شود. هرچند میتوان پیشبینی کرد در مذاکرات حریری و عون نیز امتیازاتی به جناح المستقبل داده شده است اما بدون تردید معامله با موافقت حزبالله انجام شده است. چنانچه این حرکت سیاسی حریری در چارچوب موافقت ریاض انجام شده باشد، تهران باید عکسالعمل مناسبی به این پالس مثبت نشان دهد، چراکه عبور از تنشها و اختلافات گسترده کنونی بین تهران-ریاض میتواند در حلوفصل بحرانهای منطقههای دیگر، از جمله در سوریه، عراق و یمن و حتی توافق حول قیمت نفت هم تأثیرگذار باشد. بههرحال، آنچه
اینروزها در لبنان در حال انجام است خلاف جریان خشونتی که در منطقه جریان دارد، میتواند برایند یک کنش مثبت و حاوی درسهای لازم برای ارائه یک مدل از تعامل و زیست مسالمتآمیز بین ملتهای منطقه تلقی شود. لبنان در فردای توافق حول ریاستجمهوری میشل عون با توجه به توافقات پشتپرده محورهای رقیب، خود میتواند سرپل یک تعامل منطقه و میانجیگر اختلافاتی باشد که همه منطقه را با دخالتهای خارجی دستخوش بحران کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.