چموشترين رمان نابوكوف
نسيم آصف: «اين جانور چموش از همه رمانهايم بيخيالتر است». اين وصفي است كه ولاديمير نابوكوف درباره رمان «شاه، بيبي، سرباز»ش كرده است. اين كتاب، دومين رمان روسي نابوكوف بهشمار ميرود و او آن را در برلين نوشت. «شاه، بيبي، سرباز» كه از رمانهاي مهم نابوكوف بهشمار ميرود، بعدها توسط ديميتري نابوكوف، پسر نويسنده، به انگليسي ترجمه شد اما خود نابوكوف در آن دست برد و تغييراتي در آن ايجاد كرد. اين تغييرات نهفقط در متن ترجمهشده به انگليسي بلكه در طرح داستاني و بسياري از تعابير و الفاظ نيز اعمال شد بهطوريكه ميتوان گفت متن انگليسي رمان هويتي مستقل از متن قديمي روسي دارد. بهتازگي «شاه، بيبي، سرباز» با ترجمه رضا رضايي در نشر ثالث منتشر شده است. رضايي پيشتر دو رمان ديگر نابوكوف يعني «پنين» و «دفاع لوژين» را نيز به فارسي برگردانده بود كه هردو كتاب مدتي پيش در نشر كارنامه و با ويراستي جديد بازچاپ شدند. رضايي در مقدمه كوتاهي كه براي «شاه، بيبي، سرباز» نوشته، به دشواري ترجمه آثار نابوكوف اشاره كرده و اين دشواري را درباره اين رمان مضاعف دانسته: «ترجمه آثار نابوكوف دشوار و وقتگير است. پيچيدگيهاي زباني سد راه مترجم ميشود و كار ترجمه را طولاني ميكند. براي طنز عجيبي كه در نوشته نابوكوف موج ميزند بايد مابازايي در زبان فارسي پيدا كرد. شاه، بيبي، سرباز نوعي تراژدي-كمدي است و همين كار مترجم را سختتر هم ميكند». نابوكوف در پيشگفتاري كه براي اين رمان نوشته، اشاره كرده كه تبعيد، تنگدستي، غم غربت، تأثيري بر نگارش تودرتو و پرشور و جذبه آن نداشته است. نابوكوف بهطوركلي معتقد به استقلال متن ادبي بود اما از طرفي خود به خوبي آگاه بود كه واقعيت خواهناخواه به روايت ادبي كشيده ميشود و نميتوان رد آن را در رمان منكر شد. بااينحال او در تمام آثارش، واقعيت را از فيلتر ذهن و نگاه زيباييشناسانه ادبي ميگذراند و در هيچجايي از روايت او نميتوان تصويري زمخت و عيني از واقعيت يافت. او حتي از آنجايي كه ميداند روايتاش ميتواند مورد تفسيرهاي فرويدي و روانشناختي قرار بگيرد، علاقهمندان به اين نوع تفسير را دست مياندازد و خود با لحني طعنهآميز از تلهموشهايي خطرناك كه در متن رمان تعبيه شده حرف ميزند: «طبق معمول، دوست دارم بگويم كه باز طبق معمول از دارودسته وينيها دعوتي نشده است (و باز هم طبق معمول بعضي آدمهاي حساس كه دوستشان دارم كفرشان درميآيد). بااينحال، اگر فرويديِ سمجي به طريقي يواشكي وارد شد، به اين جناب آقا يا سركار خانم بايد هشدار بدهم كه در اين رمان، اينجا و آنجا، تعدادي تلهموش خطرناك كار گذاشته شده است». «شاه، بيبي، سرباز» شروعي درخشان دارد، در چند سطر ابتدايي رمان ميخوانيم: «عقربه بزرگ سياه هنوز ايستاده است، اما در آستانه تكاني است كه هر دقيقه يكبار به خودش ميدهد. اين تكان جهشمانند دنيا را به حركت درميآورد. ساعت آرامآرام رويش را برخواهد گرداند، آكنده از يأس، بيزاري و كلافگي، و ستونهاي آهني يكييكي راهشان را خواهند كشيد و خواهند رفت و مثل اطلسهاي سرخميده، تاق ايستگاه را هم با خود خواهند برد...».
نسيم آصف: «اين جانور چموش از همه رمانهايم بيخيالتر است». اين وصفي است كه ولاديمير نابوكوف درباره رمان «شاه، بيبي، سرباز»ش كرده است. اين كتاب، دومين رمان روسي نابوكوف بهشمار ميرود و او آن را در برلين نوشت. «شاه، بيبي، سرباز» كه از رمانهاي مهم نابوكوف بهشمار ميرود، بعدها توسط ديميتري نابوكوف، پسر نويسنده، به انگليسي ترجمه شد اما خود نابوكوف در آن دست برد و تغييراتي در آن ايجاد كرد. اين تغييرات نهفقط در متن ترجمهشده به انگليسي بلكه در طرح داستاني و بسياري از تعابير و الفاظ نيز اعمال شد بهطوريكه ميتوان گفت متن انگليسي رمان هويتي مستقل از متن قديمي روسي دارد. بهتازگي «شاه، بيبي، سرباز» با ترجمه رضا رضايي در نشر ثالث منتشر شده است. رضايي پيشتر دو رمان ديگر نابوكوف يعني «پنين» و «دفاع لوژين» را نيز به فارسي برگردانده بود كه هردو كتاب مدتي پيش در نشر كارنامه و با ويراستي جديد بازچاپ شدند. رضايي در مقدمه كوتاهي كه براي «شاه، بيبي، سرباز» نوشته، به دشواري ترجمه آثار نابوكوف اشاره كرده و اين دشواري را درباره اين رمان مضاعف دانسته: «ترجمه آثار نابوكوف دشوار و وقتگير است. پيچيدگيهاي زباني سد راه مترجم ميشود و كار ترجمه را طولاني ميكند. براي طنز عجيبي كه در نوشته نابوكوف موج ميزند بايد مابازايي در زبان فارسي پيدا كرد. شاه، بيبي، سرباز نوعي تراژدي-كمدي است و همين كار مترجم را سختتر هم ميكند». نابوكوف در پيشگفتاري كه براي اين رمان نوشته، اشاره كرده كه تبعيد، تنگدستي، غم غربت، تأثيري بر نگارش تودرتو و پرشور و جذبه آن نداشته است. نابوكوف بهطوركلي معتقد به استقلال متن ادبي بود اما از طرفي خود به خوبي آگاه بود كه واقعيت خواهناخواه به روايت ادبي كشيده ميشود و نميتوان رد آن را در رمان منكر شد. بااينحال او در تمام آثارش، واقعيت را از فيلتر ذهن و نگاه زيباييشناسانه ادبي ميگذراند و در هيچجايي از روايت او نميتوان تصويري زمخت و عيني از واقعيت يافت. او حتي از آنجايي كه ميداند روايتاش ميتواند مورد تفسيرهاي فرويدي و روانشناختي قرار بگيرد، علاقهمندان به اين نوع تفسير را دست مياندازد و خود با لحني طعنهآميز از تلهموشهايي خطرناك كه در متن رمان تعبيه شده حرف ميزند: «طبق معمول، دوست دارم بگويم كه باز طبق معمول از دارودسته وينيها دعوتي نشده است (و باز هم طبق معمول بعضي آدمهاي حساس كه دوستشان دارم كفرشان درميآيد). بااينحال، اگر فرويديِ سمجي به طريقي يواشكي وارد شد، به اين جناب آقا يا سركار خانم بايد هشدار بدهم كه در اين رمان، اينجا و آنجا، تعدادي تلهموش خطرناك كار گذاشته شده است». «شاه، بيبي، سرباز» شروعي درخشان دارد، در چند سطر ابتدايي رمان ميخوانيم: «عقربه بزرگ سياه هنوز ايستاده است، اما در آستانه تكاني است كه هر دقيقه يكبار به خودش ميدهد. اين تكان جهشمانند دنيا را به حركت درميآورد. ساعت آرامآرام رويش را برخواهد گرداند، آكنده از يأس، بيزاري و كلافگي، و ستونهاي آهني يكييكي راهشان را خواهند كشيد و خواهند رفت و مثل اطلسهاي سرخميده، تاق ايستگاه را هم با خود خواهند برد...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.