|

استعفای فرهنگ یا شخصیت؟

وحید معتمدنژاد. فعال فرهنگی

پاسخ به پرسشی که فرهنگ شخصیت‌ساز است یا شخصیت فرهنگ‌ساز، فضای حاکم بر تغییر و تحولات اخیر در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را به خوبی روشن می‌کند.

آنچه سالیان اخیر بر تشکیلات این وزارتخانه بزرگ، فرهنگ را دچار چندگانگی در تبیین مفهوم فرهنگ عمومی و فرهنگ سیاسی کرده، تمایز هر کدام از این دو در زاویه و نگاه دولت‌ها بوده است.
از‌آنجایی‌که فرهنگ بیشتر جامعه‌محور است نه فرد‌محور، ولی این امر در سیاست‌های فرهنگی این وزارتخانه بر پایه سیاست‌ورزی فردی در پذیرش هدف‌ها و فشارهای نهادی و فردی در اجرای سیاست‌های کنترل ابزار فرهنگ در سطح جامعه، محدود می‌شد که پیامد‌های خاص خود را در بر داشته است.
استعفا را چنانچه زاییده تأثیر فرهنگ بر فرد بدانیم که او را در مسیر مسئولیتش با مطالبات فرهنگی اجتماع همسو می‌کند، نوعی نشان از بلوغ سیاسی است که مستعفی، آن را به جامعه هبه کرده و از این طریق، بستر را برای به‌گزینی سایر روش‌های احیای فرهنگی آماده می‌کند.
و اینجاست که او، شیوه تازه‌ای برای اندیشیدن جامعه به بالندگی فرهنگ اصیل و ریشه‌دار، با آنچه در ابلاغیه‌های سیاسی درون‌سازمانی یا فراسازمانی با آن مواجه بوده است، معرفی می‌کند و خود نیز به ‌عنوان فردی کنشگر و منتقد شناخته می‌شود.
نقطه مقابل این دیدگاه نیز می‌تواند اطاعت‌نکردن و سرکشی از فرامین و دستوراتی بوده باشد که بنا بر تشخیص او، فضا را بر تصمیم‌های وی تنگ کرده و خود را محصور به سیاست‌هایی بداند که مغایر با مرام و تفکر سیاسی او باشد و در نتیجه، راه را براساس فشار‌های گوناگون، به استعفا باز کند.
حال باید دید این دو فرضیه در تمامی سالیانی که وزارتخانه مذکور با استعفاهای مکرر در‌گیر بوده، تا چه میزان صدق می‌کند و این جابه‌جایی‌ها تا چه اندازه بدنه جامعه را با آگاه‌سازی وظایف فرهنگی خویش، آشنا ساخته است؛ یا اینکه فقط منحصر به شعارهایی بوده که به گفته دورکیم، جامعه‌شناس معروف فرانسوی، «به سبب اتکا به ارزش‌های مقدس برای مشروعیت‌بخشیدن به گفتارهای سیاسی دولتمردان در جامعه، رواج یافته است» و از آن هیچ خروجی‌ای در اعتلای فرهنگ ایرانی به دست نیامده است.
آنچه در این بین حائز اهمیت است، جدا از این‌گونه پیش‌داوری‌ها، این است که جامعه فرهنگی ما چه امروز و چه در سالیان گذشته، هنوز نتوانسته مرز بین یکپارچگی فرهنگ ایرانی را با از هم گسیختگی که در تمامی جوانب اعم از حذف یا اصلاح الگوهای رایج فرهنگی در زمینه‌های نشر، نمایش و خلاقیت‌های هنری، دامنگیر اجتماع شده است، به تصویر بکشاند.
این تعارض و ابهام از جایی سرچشمه می‌گیرد که هنوز سیاستی واحد، نتوانسته بر شکاف میان فرهنگ عمومی و فرهنگ سیاسی پلی بزند که خارج از فراسوی سیاسی، واقعیت‌های درونی فرهنگ ایرانی را به منصه ظهور برساند و با توجه به شکاف وسیع بین این دو نوع از تعریف فرهنگ، ارتباطی منطقی بر قرار شود و اگر هم ارتباطی در کار بوده، جنبه مسالمت‌آمیزی نداشته و در صحنه‌های گوناگون اجتماعی و حتی سیاسی، چه در داخل و چه در سطح بین‌المللی، با چالشی مقاومتی و کمتر سازش‌گرایانه روبه‌رو بوده است.
برهمین‌اساس، تاکنون کمتر دوره‌ای در تصدی این وزارتخانه بوده که تصمیمات سیاسی همراه و همگام با عرف بین‌المللی به فرهنگ‌گشایی ایرانی بپردازد؛ اگر هم در دوره‌ای شاهد صدور فرهنگ به‌ویژه در زمینه آثار نمایشی بوده‌ایم، ذوق و استعداد نهفته ایرانی درآن نقش داشته و کمتر اراده سیاسی با آن همراهی کرده است.
نمونه شاخص آن، فضایی است که در‌حال‌حاضر درخصوص بر‌پایی نمایشگاه آثار تجسمی ایران در موزه‌های اروپا، در محافل سیاسی و قانونی داخلی به وجود آمده و برخلاف ذوق و شوقی که از سوی جامعه هنری اروپایی در برگزاری این نمایشگاه برپاست، تدارکات آن در داخل ایران چنان در پیچ‌و‌خم سازمانی، اداری و سیاسی گره خورده که هرگونه تصمیم نهایی را به دیرکردی جبران‌ناپذیر تبدیل کرده است.
این مورد و مواردی از این دست، در پیچیدگی‌های دالان‌های سیاسی و اداری ایران
به‌وفور در جریان است که اگر سیاست و قوانینی روشن بر سر راه آنها تبیین و اجرائی نشوند، موضوع تغییر و جابه‌جایی متصدی سازمان عریض و طویل فرهنگ، هیچ راهبرد کارکردی و قانونی نخواهد داشت و تنها همان تعبیر «ترمیم کابینه» را دارد.

پاسخ به پرسشی که فرهنگ شخصیت‌ساز است یا شخصیت فرهنگ‌ساز، فضای حاکم بر تغییر و تحولات اخیر در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را به خوبی روشن می‌کند.

آنچه سالیان اخیر بر تشکیلات این وزارتخانه بزرگ، فرهنگ را دچار چندگانگی در تبیین مفهوم فرهنگ عمومی و فرهنگ سیاسی کرده، تمایز هر کدام از این دو در زاویه و نگاه دولت‌ها بوده است.
از‌آنجایی‌که فرهنگ بیشتر جامعه‌محور است نه فرد‌محور، ولی این امر در سیاست‌های فرهنگی این وزارتخانه بر پایه سیاست‌ورزی فردی در پذیرش هدف‌ها و فشارهای نهادی و فردی در اجرای سیاست‌های کنترل ابزار فرهنگ در سطح جامعه، محدود می‌شد که پیامد‌های خاص خود را در بر داشته است.
استعفا را چنانچه زاییده تأثیر فرهنگ بر فرد بدانیم که او را در مسیر مسئولیتش با مطالبات فرهنگی اجتماع همسو می‌کند، نوعی نشان از بلوغ سیاسی است که مستعفی، آن را به جامعه هبه کرده و از این طریق، بستر را برای به‌گزینی سایر روش‌های احیای فرهنگی آماده می‌کند.
و اینجاست که او، شیوه تازه‌ای برای اندیشیدن جامعه به بالندگی فرهنگ اصیل و ریشه‌دار، با آنچه در ابلاغیه‌های سیاسی درون‌سازمانی یا فراسازمانی با آن مواجه بوده است، معرفی می‌کند و خود نیز به ‌عنوان فردی کنشگر و منتقد شناخته می‌شود.
نقطه مقابل این دیدگاه نیز می‌تواند اطاعت‌نکردن و سرکشی از فرامین و دستوراتی بوده باشد که بنا بر تشخیص او، فضا را بر تصمیم‌های وی تنگ کرده و خود را محصور به سیاست‌هایی بداند که مغایر با مرام و تفکر سیاسی او باشد و در نتیجه، راه را براساس فشار‌های گوناگون، به استعفا باز کند.
حال باید دید این دو فرضیه در تمامی سالیانی که وزارتخانه مذکور با استعفاهای مکرر در‌گیر بوده، تا چه میزان صدق می‌کند و این جابه‌جایی‌ها تا چه اندازه بدنه جامعه را با آگاه‌سازی وظایف فرهنگی خویش، آشنا ساخته است؛ یا اینکه فقط منحصر به شعارهایی بوده که به گفته دورکیم، جامعه‌شناس معروف فرانسوی، «به سبب اتکا به ارزش‌های مقدس برای مشروعیت‌بخشیدن به گفتارهای سیاسی دولتمردان در جامعه، رواج یافته است» و از آن هیچ خروجی‌ای در اعتلای فرهنگ ایرانی به دست نیامده است.
آنچه در این بین حائز اهمیت است، جدا از این‌گونه پیش‌داوری‌ها، این است که جامعه فرهنگی ما چه امروز و چه در سالیان گذشته، هنوز نتوانسته مرز بین یکپارچگی فرهنگ ایرانی را با از هم گسیختگی که در تمامی جوانب اعم از حذف یا اصلاح الگوهای رایج فرهنگی در زمینه‌های نشر، نمایش و خلاقیت‌های هنری، دامنگیر اجتماع شده است، به تصویر بکشاند.
این تعارض و ابهام از جایی سرچشمه می‌گیرد که هنوز سیاستی واحد، نتوانسته بر شکاف میان فرهنگ عمومی و فرهنگ سیاسی پلی بزند که خارج از فراسوی سیاسی، واقعیت‌های درونی فرهنگ ایرانی را به منصه ظهور برساند و با توجه به شکاف وسیع بین این دو نوع از تعریف فرهنگ، ارتباطی منطقی بر قرار شود و اگر هم ارتباطی در کار بوده، جنبه مسالمت‌آمیزی نداشته و در صحنه‌های گوناگون اجتماعی و حتی سیاسی، چه در داخل و چه در سطح بین‌المللی، با چالشی مقاومتی و کمتر سازش‌گرایانه روبه‌رو بوده است.
برهمین‌اساس، تاکنون کمتر دوره‌ای در تصدی این وزارتخانه بوده که تصمیمات سیاسی همراه و همگام با عرف بین‌المللی به فرهنگ‌گشایی ایرانی بپردازد؛ اگر هم در دوره‌ای شاهد صدور فرهنگ به‌ویژه در زمینه آثار نمایشی بوده‌ایم، ذوق و استعداد نهفته ایرانی درآن نقش داشته و کمتر اراده سیاسی با آن همراهی کرده است.
نمونه شاخص آن، فضایی است که در‌حال‌حاضر درخصوص بر‌پایی نمایشگاه آثار تجسمی ایران در موزه‌های اروپا، در محافل سیاسی و قانونی داخلی به وجود آمده و برخلاف ذوق و شوقی که از سوی جامعه هنری اروپایی در برگزاری این نمایشگاه برپاست، تدارکات آن در داخل ایران چنان در پیچ‌و‌خم سازمانی، اداری و سیاسی گره خورده که هرگونه تصمیم نهایی را به دیرکردی جبران‌ناپذیر تبدیل کرده است.
این مورد و مواردی از این دست، در پیچیدگی‌های دالان‌های سیاسی و اداری ایران
به‌وفور در جریان است که اگر سیاست و قوانینی روشن بر سر راه آنها تبیین و اجرائی نشوند، موضوع تغییر و جابه‌جایی متصدی سازمان عریض و طویل فرهنگ، هیچ راهبرد کارکردی و قانونی نخواهد داشت و تنها همان تعبیر «ترمیم کابینه» را دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.