درباره فیلم «فروشنده» ساخته اصغر فرهادی
تعدی ناآگاهانه
کورش جاهد: چند شب پیش بهدور از جنجال جوایز و تشویقهای گاه اغراقآمیز، فیلم «فروشنده»، ساخته اصغر فرهادی را دیدم و از جهاتی از دیدن فیلم لذت بردم و از جهاتی هم نه... . فیلمی در ادامه فیلمهای «معمامحور» قبلی فیلمساز که چگونگی حل و رمزگشایی معمای ماجرای اصلی، همچنان با همان سبک و سیاق همیشگی فرهادی، معطوف به گرهگشایی انتهای فیلم است. از لحاظ استفاده کمتر از دیالوگگویی افراطی و تئاترگونه که در فیلمهای قبلی این فیلمساز به عقیده من نکتهای آزاردهنده بود، در این فیلم استفاده گزیدهتر و هنرمندانهتری از دیالوگگویی شده و فیلم از لحظات بسیار ناب سینمایی، با دیالوگگوییهای کافی و مفید و سکوتهای بجا و لحظات عمیق احساسی با بازی بسیار عالی شهاب حسینی و ترانه علیدوستی در تمام طول اثر برخوردار است. ضمن اینکه «تدوین» اثر مانند آثار قبلی فرهادی، تنها نقش ریتمدهنده و حداقلی نداشته، بلکه در «فروشنده»، عامل «تدوین» با ایجاد پرشهای زمانی مناسب و تأثیرگذار، نقشی زیباشناسانهتر و عمیقتر در روایت ماجرای فیلم دارد. اما فیلم همچنان مانند بسیاری از آثار امروز سینمای ایران، از فقدان موسیقی متن رنج
میبرد. بهصورتیکه تعقیب جزءبهجزء لحظات معماگونه فیلم، بهخصوص در مرحله مقدمهچینی ابتدای آن، بدون استفاده از سیالیت موسیقیایی، قدری از حوصله خارج میشود و فیلم را بیشتر به صورت یک پازل و حل معما درمیآورد تا یک اثر همهجانبه و سینمایی. هرچند میتوان گفت تلاش برای استفاده بیشتر از امکانات و لحظههای ناب سینمایی در «فروشنده» بهمراتب بهتر از آثار قبلی فرهادی از آب درآمده که بازهم میتوان به بازیگری مؤثر و بجای بازیگرهای فیلم و نقش کلیدی «تدوین» در تقسیمبندیهای زمانی اشاره کرد... . اما به لحاظ مضمون، داستان و ماجرای فیلم از لحاظی مشخص و از لحاظی با ابهام همراه است. نوعی از «ابهام» که بخش مهمی از زندگی و سینمای مدرن را تشکیل میدهد تا از طریق بیاننکردن همه جنبههای واقعیت عینی، بیننده را هم در بازآفرینی و بازسازی ذهنی اثر درگیر کند... .
زن و شوهر بازیگری بهتازگی مستأجر منزل یکی از دوستانشان میشوند که مستأجر قبلی این منزل، ظاهرا زنی روسپی و پررفتوآمد بوده است. در ادامه، مرد جوان ظاهرا به دلیل بازبینی دیرهنگام مسئولان وزارت ارشاد از تئاترشان، قدری دیرتر به منزل آمده و زن جوان بازیگر که زودتر به خانه رفته، تنها در خانه انتظار آمدن شوهر جوانش را میکشد و در پی شنیدهشدن صدای زنگ خانه، بهاشتباه و خیلی زودتر از رسیدن شوهر به منزل، در آپارتمان را ناخواسته برای مرد غریبهای باز میگذارد... از طرف دیگر، آنطور که بعدا متوجه میشویم، مرد غریبه هم طبق روال و عادت همیشهاش، ابتدا گمان میکرده مثل همیشه وارد خانه همان زن روسپی شده و از آنجا که چگونگی ورود مرد غریبه به خانه این زوج و اعمال بعدی او، آگاهانه از سوی کارگردان برای بیننده نمایش داده نمیشود، ابهام و تعقیبهای بعدی این ماجرای معماگونه برای یافتن سرنخ معمایی حادثه ایجاد میشود... .
هرچند همزمان با پیشرفت داستان در امتداد این معما که با تنش عصبی و پریشانی روانی زن و شوهر در رابطه با این حادثه ایجاد شده، پرسشی آگاهانه هم متعاقبا در ذهن ایجاد میشود که آیا این پیرمرد غریبه واقعا بدون هیچ هماهنگی و تماس قبلی راهی خانه زن روسپی شده و پس از آن، آیا با وجود دیدن تغییرات داخل منزل و حتی پس از ورود به داخل حمام، متوجه تفاوت زن جوان داخل حمام با زن روسپی همیشگی نشده است؟؟ ... و همچنان در انجام عمل خود، یعنی ورود به حمام و ایجاد رابطه احتمالی با زن جوانی که نمیشناخته اصرار ورزیده است؟!! که این شبهه و ابهام در نگاه اول و تقریبا تا انتهای فیلم به صورت پرسشی در ذهن ایجاد شده و بعدا از سوی خود عماد هم از پیرمرد پرسیده میشود و بالاخره با صحبتهای انتهایی پیرمرد میتوانیم به صورت ابهامآمیز و غیرقطعی به جواب این پرسشها دست پیدا کنیم، اما حال اگر اینگونه بوده؛ یعنی ایجاد این جابهجایی نمادین و ادامه عمل تجاوزکارانه پیرمرد درباره زنی که میدانسته آن زن روسپی همیشگی نیست، آیا میتوانیم این معنای نمادین را هم استنباط کنیم که مرد سنتی - ایرانی، به نمایندگی از نگاه قشر سنتی جامعه، به نوعی همه زنان
غریبه را ناخودآگاه روسپی (تنفروش) میپندارد؟!! که آن مبلغ پول را بابت اجرت عمل جنسی برای زن گذاشته و رفته است!! ... پس قاعدتا باید تصور کنیم پیرمرد به احتمال زیادتر، پیش از ورود به حمام، ابتدا پول مورد نظر را به تصور اینکه به زن روسپی همیشگی پرداخت میکند، در اتاق خواب منزل این فرد غریبه قرار داده و سپس وارد حمام شده است! ... بههرحال، گذشته از چگونگی گرهگشایی داستان و جوابهای ابهامآمیزی که به عنوان نکته تفکربرانگیز فیلم به این پرسشها داده میشود و متعاقبا جستوجو برای یافتن این مرد غریبه از سوی شوهر زن، یعنی عماد، فیلم حاوی برخی نشانههای شاخص مفهومی و تصویری نیز هست. از تجاوز به حریم شخصی، مانند وارسی زورمندانه و همراه با خشم معلم (شهاب حسینی) که درباره موبایل دانشآموز کلاس اتفاق میافتد که البته به نوعی بازتولید خشونت اتفاق افتاده و در پی پریشانی روانی او در رابطه با حادثه ناگوار قربانیشدن همسرش پیش میآید... . همچنین اشاره به تجاوز به حریم شخصی افراد در تاکسی و مسئله پیشداوری و قضاوت عجولانه درباره انگیزههای افراد به عنوان تم همیشگی فيلمهاي فرهادی که مثلا درباره شخصیت عماد، از سوی زنی در
تاکسی رخ میدهد... یا جابهجایی و وارسی وسایل شخصی زن مستأجر قبلی بدون کسب اجازه از او که از سوی این افراد ظاهرا مدرن که البته همراه با تردید و عذاب وجدان عماد صورت میگیرد... و بالاخره بدترین شکل تجاوز، یعنی تجاوز احتمالی پیرمردی از قشر بسیار سنتی جامعه، به حریم یک زن جوان بازیگر تئاتر (ترانه علیدوستی) به عنوان زنی از طبقه متوسط و قشر ظاهرا مدرن جامعه که میتواند حاوی معنایی نمادین هم باشد، همگی به نظر مفاهیم تأملبرانگیز اجتماعی و اخلاقی فیلم را شامل میشوند... و البته نانهای باگت و شیرینیهای زبان و شیرینیهای بامیه داخل مغازه نان فانتزیفروشی و حتی سوئیچ اتومبیل وانتی که در منزل زوج جوان جا گذاشته شده، به عنوان نشانگان تصویری، همگی نمادهای فالیک (اندام مردانه) و مردسالارانه را تداعی میکنند... .
ضمن اینکه همسر چادری پیرمرد هم زنی کاملا سنتی و غیرمدرن به نظر میرسد که در انتها آنطور برای حال بد شوهرش گریه و زاری میکند...؛ شوهر نسبتا پیری که در لحظه حادثه با وجود مشاهده آنهمه تغییر در خانه و حتی احتمالا مشاهده تفاوت زن داخل حمام با زن تنفروش همیشگی، بازهم به گفته خودش دچار وسوسهای گریزناپذیر شده و حادثهای مبهم را رقم میزند که بنا به حالاتی که از رفتار زن جوان، ناگفته استنباط میشود، تجاوزی فیزیکی قلمداد شده، اما تا آخر فیلم هم به صورت رازی سربهمهر و ناگفته میان زن و شوهر جوان و سایر افراد باقی میماند؛ بهطوریکه هیچکدام از افراد و شخصیتهای فیلم مشخصا قادر به صحبتکردن مستقیم درباره شکل دقیق اتفاق رویداده نیستند و این راز غیرقابل گفتوگو تا پایان هم به صورت معمایی مبهم و غیرقابل گفتمان باقی میماند.
کورش جاهد: چند شب پیش بهدور از جنجال جوایز و تشویقهای گاه اغراقآمیز، فیلم «فروشنده»، ساخته اصغر فرهادی را دیدم و از جهاتی از دیدن فیلم لذت بردم و از جهاتی هم نه... . فیلمی در ادامه فیلمهای «معمامحور» قبلی فیلمساز که چگونگی حل و رمزگشایی معمای ماجرای اصلی، همچنان با همان سبک و سیاق همیشگی فرهادی، معطوف به گرهگشایی انتهای فیلم است. از لحاظ استفاده کمتر از دیالوگگویی افراطی و تئاترگونه که در فیلمهای قبلی این فیلمساز به عقیده من نکتهای آزاردهنده بود، در این فیلم استفاده گزیدهتر و هنرمندانهتری از دیالوگگویی شده و فیلم از لحظات بسیار ناب سینمایی، با دیالوگگوییهای کافی و مفید و سکوتهای بجا و لحظات عمیق احساسی با بازی بسیار عالی شهاب حسینی و ترانه علیدوستی در تمام طول اثر برخوردار است. ضمن اینکه «تدوین» اثر مانند آثار قبلی فرهادی، تنها نقش ریتمدهنده و حداقلی نداشته، بلکه در «فروشنده»، عامل «تدوین» با ایجاد پرشهای زمانی مناسب و تأثیرگذار، نقشی زیباشناسانهتر و عمیقتر در روایت ماجرای فیلم دارد. اما فیلم همچنان مانند بسیاری از آثار امروز سینمای ایران، از فقدان موسیقی متن رنج
میبرد. بهصورتیکه تعقیب جزءبهجزء لحظات معماگونه فیلم، بهخصوص در مرحله مقدمهچینی ابتدای آن، بدون استفاده از سیالیت موسیقیایی، قدری از حوصله خارج میشود و فیلم را بیشتر به صورت یک پازل و حل معما درمیآورد تا یک اثر همهجانبه و سینمایی. هرچند میتوان گفت تلاش برای استفاده بیشتر از امکانات و لحظههای ناب سینمایی در «فروشنده» بهمراتب بهتر از آثار قبلی فرهادی از آب درآمده که بازهم میتوان به بازیگری مؤثر و بجای بازیگرهای فیلم و نقش کلیدی «تدوین» در تقسیمبندیهای زمانی اشاره کرد... . اما به لحاظ مضمون، داستان و ماجرای فیلم از لحاظی مشخص و از لحاظی با ابهام همراه است. نوعی از «ابهام» که بخش مهمی از زندگی و سینمای مدرن را تشکیل میدهد تا از طریق بیاننکردن همه جنبههای واقعیت عینی، بیننده را هم در بازآفرینی و بازسازی ذهنی اثر درگیر کند... .
زن و شوهر بازیگری بهتازگی مستأجر منزل یکی از دوستانشان میشوند که مستأجر قبلی این منزل، ظاهرا زنی روسپی و پررفتوآمد بوده است. در ادامه، مرد جوان ظاهرا به دلیل بازبینی دیرهنگام مسئولان وزارت ارشاد از تئاترشان، قدری دیرتر به منزل آمده و زن جوان بازیگر که زودتر به خانه رفته، تنها در خانه انتظار آمدن شوهر جوانش را میکشد و در پی شنیدهشدن صدای زنگ خانه، بهاشتباه و خیلی زودتر از رسیدن شوهر به منزل، در آپارتمان را ناخواسته برای مرد غریبهای باز میگذارد... از طرف دیگر، آنطور که بعدا متوجه میشویم، مرد غریبه هم طبق روال و عادت همیشهاش، ابتدا گمان میکرده مثل همیشه وارد خانه همان زن روسپی شده و از آنجا که چگونگی ورود مرد غریبه به خانه این زوج و اعمال بعدی او، آگاهانه از سوی کارگردان برای بیننده نمایش داده نمیشود، ابهام و تعقیبهای بعدی این ماجرای معماگونه برای یافتن سرنخ معمایی حادثه ایجاد میشود... .
هرچند همزمان با پیشرفت داستان در امتداد این معما که با تنش عصبی و پریشانی روانی زن و شوهر در رابطه با این حادثه ایجاد شده، پرسشی آگاهانه هم متعاقبا در ذهن ایجاد میشود که آیا این پیرمرد غریبه واقعا بدون هیچ هماهنگی و تماس قبلی راهی خانه زن روسپی شده و پس از آن، آیا با وجود دیدن تغییرات داخل منزل و حتی پس از ورود به داخل حمام، متوجه تفاوت زن جوان داخل حمام با زن روسپی همیشگی نشده است؟؟ ... و همچنان در انجام عمل خود، یعنی ورود به حمام و ایجاد رابطه احتمالی با زن جوانی که نمیشناخته اصرار ورزیده است؟!! که این شبهه و ابهام در نگاه اول و تقریبا تا انتهای فیلم به صورت پرسشی در ذهن ایجاد شده و بعدا از سوی خود عماد هم از پیرمرد پرسیده میشود و بالاخره با صحبتهای انتهایی پیرمرد میتوانیم به صورت ابهامآمیز و غیرقطعی به جواب این پرسشها دست پیدا کنیم، اما حال اگر اینگونه بوده؛ یعنی ایجاد این جابهجایی نمادین و ادامه عمل تجاوزکارانه پیرمرد درباره زنی که میدانسته آن زن روسپی همیشگی نیست، آیا میتوانیم این معنای نمادین را هم استنباط کنیم که مرد سنتی - ایرانی، به نمایندگی از نگاه قشر سنتی جامعه، به نوعی همه زنان
غریبه را ناخودآگاه روسپی (تنفروش) میپندارد؟!! که آن مبلغ پول را بابت اجرت عمل جنسی برای زن گذاشته و رفته است!! ... پس قاعدتا باید تصور کنیم پیرمرد به احتمال زیادتر، پیش از ورود به حمام، ابتدا پول مورد نظر را به تصور اینکه به زن روسپی همیشگی پرداخت میکند، در اتاق خواب منزل این فرد غریبه قرار داده و سپس وارد حمام شده است! ... بههرحال، گذشته از چگونگی گرهگشایی داستان و جوابهای ابهامآمیزی که به عنوان نکته تفکربرانگیز فیلم به این پرسشها داده میشود و متعاقبا جستوجو برای یافتن این مرد غریبه از سوی شوهر زن، یعنی عماد، فیلم حاوی برخی نشانههای شاخص مفهومی و تصویری نیز هست. از تجاوز به حریم شخصی، مانند وارسی زورمندانه و همراه با خشم معلم (شهاب حسینی) که درباره موبایل دانشآموز کلاس اتفاق میافتد که البته به نوعی بازتولید خشونت اتفاق افتاده و در پی پریشانی روانی او در رابطه با حادثه ناگوار قربانیشدن همسرش پیش میآید... . همچنین اشاره به تجاوز به حریم شخصی افراد در تاکسی و مسئله پیشداوری و قضاوت عجولانه درباره انگیزههای افراد به عنوان تم همیشگی فيلمهاي فرهادی که مثلا درباره شخصیت عماد، از سوی زنی در
تاکسی رخ میدهد... یا جابهجایی و وارسی وسایل شخصی زن مستأجر قبلی بدون کسب اجازه از او که از سوی این افراد ظاهرا مدرن که البته همراه با تردید و عذاب وجدان عماد صورت میگیرد... و بالاخره بدترین شکل تجاوز، یعنی تجاوز احتمالی پیرمردی از قشر بسیار سنتی جامعه، به حریم یک زن جوان بازیگر تئاتر (ترانه علیدوستی) به عنوان زنی از طبقه متوسط و قشر ظاهرا مدرن جامعه که میتواند حاوی معنایی نمادین هم باشد، همگی به نظر مفاهیم تأملبرانگیز اجتماعی و اخلاقی فیلم را شامل میشوند... و البته نانهای باگت و شیرینیهای زبان و شیرینیهای بامیه داخل مغازه نان فانتزیفروشی و حتی سوئیچ اتومبیل وانتی که در منزل زوج جوان جا گذاشته شده، به عنوان نشانگان تصویری، همگی نمادهای فالیک (اندام مردانه) و مردسالارانه را تداعی میکنند... .
ضمن اینکه همسر چادری پیرمرد هم زنی کاملا سنتی و غیرمدرن به نظر میرسد که در انتها آنطور برای حال بد شوهرش گریه و زاری میکند...؛ شوهر نسبتا پیری که در لحظه حادثه با وجود مشاهده آنهمه تغییر در خانه و حتی احتمالا مشاهده تفاوت زن داخل حمام با زن تنفروش همیشگی، بازهم به گفته خودش دچار وسوسهای گریزناپذیر شده و حادثهای مبهم را رقم میزند که بنا به حالاتی که از رفتار زن جوان، ناگفته استنباط میشود، تجاوزی فیزیکی قلمداد شده، اما تا آخر فیلم هم به صورت رازی سربهمهر و ناگفته میان زن و شوهر جوان و سایر افراد باقی میماند؛ بهطوریکه هیچکدام از افراد و شخصیتهای فیلم مشخصا قادر به صحبتکردن مستقیم درباره شکل دقیق اتفاق رویداده نیستند و این راز غیرقابل گفتوگو تا پایان هم به صورت معمایی مبهم و غیرقابل گفتمان باقی میماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.