|

پرتره مرد ریخته

جواد رنجبر

«پرتره مرد ریخته» نوشته و کارگردانی آقایان غلامحسین دولت‌آبادی و آراز بارسقیان است. در بروشور نمایش این توضیح آمده است: مکاشفه‌ای در زندگی عبدالحسین نوشین، بنیان‌گذار تئاتر نوین ایران. همین جمله کافی است تا نمایش را اثری درخور توجه بدانیم. بی‌تردید پرداختن به زندگی بزرگان دانش و فرهنگ ایران و بررسیدن تأثیرات و کارهایشان در آثار هنری، فی‌نفسه ارزشمند است حتی اگر ضعف‌هایی در اجرا و پردازش هنری داشته باشند. اگر آثار زندگی‌نامه‌ای بدون تعصب‌های کور به بازگویی زندگی‌ها بپردازند، تأثیر عمیقی در گفت‌وگوهای جمعی و بالابردن اجماع فرهنگی خواهند گذاشت. نمایش «پرتره مرد ریخته» از این نوع نمایش‌هاست و قبل از هر نقد و بررسی شایسته تحسین. نمایش دو پرده دارد؛ پرده اول وقت رفتن نوشین از آخرین مخفیگاه خود در ایران به مقصد روسیه است. پرده دوم زندگی فلاکت‌بار و تنها و غم‌زده‌اش در مسکو؛ یا مرگ تدریجی استاد تئاتر ایران در شوروی. نمایش، زندگی نوشین را در بازگویی خاطراتش از تشییع تن و سربریده کلنل پسیان، عیددیدنی در خانه دکتر ارانی، شاهنامه فردوسی، صفحه‌های موسیقی به‌ویژه ساخته‌های اشتراوس، زندان قصر، نوشتن و هدایت گروه تئاتری از زندان، فرار از زندان و رفقای حزبی، روایت می‌کند. نمایش در مخفیگاهی آغاز می‌شود که خود نوشین می‌گوید خانه بازیگری شجاع و جوانمرد و زن و پسرش است. گفته می‌شود آن بازیگر استاد عزت‌الله انتظامی بوده و مدت‌ها میزبان استاد خود در خانه بوده است. نمایش‌نامه روان و جذاب پیش می‌رود. با اینکه در طول 80 دقیقه فقط یک بازیگر روی صحنه حضور دارد و حرف می‌زند، اما نمایش خسته‌کننده نیست. گفت‌وگوها به غیر از چند جمله خوب نوشته شده است و زمان روایت هر داستان بسیار متناسب است. به‌اصطلاح نمایش ریتم بسیار خوبی دارد. نه کند است و خسته‌کننده و نه تند و گذرا. برای مثال، در صحنه‌ای که نوشین بخش کوتاهی از داستان دیدار زال و رودابه را روایت می‌کند، انتخاب صحنه بالارفتن زال از گیسوی رودابه و رسیدنش به پشت‌بام که در ادامه همنشینی آن دو است تا سحرگاه، انتخاب بسیار دلنشینی است. بازی خوب اصغر همت به همه جذابیت‌های نمایش‌نامه افزوده است. همت در بیان کلمات و درست‌خواندن متن بسیار خوب عمل می‌کند؛ هم شعر فردوسی را درست می‌خواند و هم اعلامیه حزبی را. بیان خوب همت نمایش‌نامه را تأثیرگذارتر کرده است. در تمام طول نمایش کلمه‌ای نیست که بازیگر آن را نامفهوم تلفظ کند. هرچند شاید اگر افرادی مانند دکتر ارانی، لرتا (لوریک)، همسر نوشین، یا دیگران در نمایش می‌بودند، بار دراماتیک نمایش افزایش می‌یافت و به جذابیت‌های چشمی نمایش هم افزوده می‌شد، اما روایت تنهای نوشین از زندگی خود، تنهایی جانکاهش را بهتر نشان می‌دهد. زندگی نوشین یک تراژدی است. همه ابعاد زندگی محنت‌بار نسل خود را دارد؛ شاهد سر بریدن از تن قهرمان زمانه خود، کلنل محمدتقی‌خان پسیان، است، در پاریس در وقت تحصیل در سرگشتگی میان تاریخ، جغرافیا، موسیقی و تئاتر به سر می‌برد، به دلیلی واهی که روحش از آن خبر نداشته به زندان می‌رود، زندگی مخفی را تحمل می‌کند و در آخر آواره غربت از نوع روسی می‌شود؛ غربت سرد و تحقیرآمیز و خفقان. در غربت بیمار می‌شود، به حداقل‌های پزشکی و درمانی دسترسی ندارد و در پایان در تنهایی جان می‌سپارد. جان‌سپردنی مانند صدها نمونه مشابه در تاریخ که پر از حسرت و غم است و نه‌فقط از جهان‌رفتن انسانی، بلکه ازدست‌رفتن استعدادی تباه‌شده و عمری هدرشده است، باز به‌ هزاران دلیل واهی. همه اینها ظرفیت یک تراژدی را دارد. اما نمایش‌نامه «پرتره مرد ریخته» بیشتر از یک تراژدی غم‌افزا تأمل‌برانگیز است. زندگی نوشین یک تناقض تلخ هم دارد. او به دلیل اندیشه‌های چپ که به‌طور ذاتی انترناسیونالیستی است، زندگی مشقت‌باری پیدا کرد اما در اوج محنت به شاهنامه که حماسه ملی ایرانیان است، روی آورد تا جایی که امروزه یکی از معتبرترین نسخه‌های شاهنامه نسخه مسکو است که حاصل کار او و جمعی از همکارانش است. نمایش پرتره مرد ریخته اثری درخور ‌توجه است و امیدوارم در آینده بازخوانی هنری تاریخ تئاتر ایران تداوم داشته باشد.

«پرتره مرد ریخته» نوشته و کارگردانی آقایان غلامحسین دولت‌آبادی و آراز بارسقیان است. در بروشور نمایش این توضیح آمده است: مکاشفه‌ای در زندگی عبدالحسین نوشین، بنیان‌گذار تئاتر نوین ایران. همین جمله کافی است تا نمایش را اثری درخور توجه بدانیم. بی‌تردید پرداختن به زندگی بزرگان دانش و فرهنگ ایران و بررسیدن تأثیرات و کارهایشان در آثار هنری، فی‌نفسه ارزشمند است حتی اگر ضعف‌هایی در اجرا و پردازش هنری داشته باشند. اگر آثار زندگی‌نامه‌ای بدون تعصب‌های کور به بازگویی زندگی‌ها بپردازند، تأثیر عمیقی در گفت‌وگوهای جمعی و بالابردن اجماع فرهنگی خواهند گذاشت. نمایش «پرتره مرد ریخته» از این نوع نمایش‌هاست و قبل از هر نقد و بررسی شایسته تحسین. نمایش دو پرده دارد؛ پرده اول وقت رفتن نوشین از آخرین مخفیگاه خود در ایران به مقصد روسیه است. پرده دوم زندگی فلاکت‌بار و تنها و غم‌زده‌اش در مسکو؛ یا مرگ تدریجی استاد تئاتر ایران در شوروی. نمایش، زندگی نوشین را در بازگویی خاطراتش از تشییع تن و سربریده کلنل پسیان، عیددیدنی در خانه دکتر ارانی، شاهنامه فردوسی، صفحه‌های موسیقی به‌ویژه ساخته‌های اشتراوس، زندان قصر، نوشتن و هدایت گروه تئاتری از زندان، فرار از زندان و رفقای حزبی، روایت می‌کند. نمایش در مخفیگاهی آغاز می‌شود که خود نوشین می‌گوید خانه بازیگری شجاع و جوانمرد و زن و پسرش است. گفته می‌شود آن بازیگر استاد عزت‌الله انتظامی بوده و مدت‌ها میزبان استاد خود در خانه بوده است. نمایش‌نامه روان و جذاب پیش می‌رود. با اینکه در طول 80 دقیقه فقط یک بازیگر روی صحنه حضور دارد و حرف می‌زند، اما نمایش خسته‌کننده نیست. گفت‌وگوها به غیر از چند جمله خوب نوشته شده است و زمان روایت هر داستان بسیار متناسب است. به‌اصطلاح نمایش ریتم بسیار خوبی دارد. نه کند است و خسته‌کننده و نه تند و گذرا. برای مثال، در صحنه‌ای که نوشین بخش کوتاهی از داستان دیدار زال و رودابه را روایت می‌کند، انتخاب صحنه بالارفتن زال از گیسوی رودابه و رسیدنش به پشت‌بام که در ادامه همنشینی آن دو است تا سحرگاه، انتخاب بسیار دلنشینی است. بازی خوب اصغر همت به همه جذابیت‌های نمایش‌نامه افزوده است. همت در بیان کلمات و درست‌خواندن متن بسیار خوب عمل می‌کند؛ هم شعر فردوسی را درست می‌خواند و هم اعلامیه حزبی را. بیان خوب همت نمایش‌نامه را تأثیرگذارتر کرده است. در تمام طول نمایش کلمه‌ای نیست که بازیگر آن را نامفهوم تلفظ کند. هرچند شاید اگر افرادی مانند دکتر ارانی، لرتا (لوریک)، همسر نوشین، یا دیگران در نمایش می‌بودند، بار دراماتیک نمایش افزایش می‌یافت و به جذابیت‌های چشمی نمایش هم افزوده می‌شد، اما روایت تنهای نوشین از زندگی خود، تنهایی جانکاهش را بهتر نشان می‌دهد. زندگی نوشین یک تراژدی است. همه ابعاد زندگی محنت‌بار نسل خود را دارد؛ شاهد سر بریدن از تن قهرمان زمانه خود، کلنل محمدتقی‌خان پسیان، است، در پاریس در وقت تحصیل در سرگشتگی میان تاریخ، جغرافیا، موسیقی و تئاتر به سر می‌برد، به دلیلی واهی که روحش از آن خبر نداشته به زندان می‌رود، زندگی مخفی را تحمل می‌کند و در آخر آواره غربت از نوع روسی می‌شود؛ غربت سرد و تحقیرآمیز و خفقان. در غربت بیمار می‌شود، به حداقل‌های پزشکی و درمانی دسترسی ندارد و در پایان در تنهایی جان می‌سپارد. جان‌سپردنی مانند صدها نمونه مشابه در تاریخ که پر از حسرت و غم است و نه‌فقط از جهان‌رفتن انسانی، بلکه ازدست‌رفتن استعدادی تباه‌شده و عمری هدرشده است، باز به‌ هزاران دلیل واهی. همه اینها ظرفیت یک تراژدی را دارد. اما نمایش‌نامه «پرتره مرد ریخته» بیشتر از یک تراژدی غم‌افزا تأمل‌برانگیز است. زندگی نوشین یک تناقض تلخ هم دارد. او به دلیل اندیشه‌های چپ که به‌طور ذاتی انترناسیونالیستی است، زندگی مشقت‌باری پیدا کرد اما در اوج محنت به شاهنامه که حماسه ملی ایرانیان است، روی آورد تا جایی که امروزه یکی از معتبرترین نسخه‌های شاهنامه نسخه مسکو است که حاصل کار او و جمعی از همکارانش است. نمایش پرتره مرد ریخته اثری درخور ‌توجه است و امیدوارم در آینده بازخوانی هنری تاریخ تئاتر ایران تداوم داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.