چاپ بیستم «مكتبهای ادبی» رضا سیدحسینی در نشر نگاه
و اینك پس از پنجاهودو سال
نسیم آصف: بعد از چاپ نخست «مكتبهای ادبی» رضا سیدحسینی، در فروردین سال 1343، تنها یك ماه زمان لازم بود تا تمام نسخههای چاپشده به فروش برود و كتاب به اثری نایاب بدل شود. از آن سال تا همین حالا، یعنی چیزی بیش از پنج دهه، «مكتبهای ادبی» هنوز و همچنان اثری مرجع بهشمار میرود و در طول این مدت كم نبودهاند كسانی كه اولینبار با این كتاب با مكتبهای ادبی آشنا شدند. در باب اهمیت «مكتبهای ادبی» كم نگفته و كم ننوشتهاند. در دورهای كه اشتیاقی وافر به خلاصهكردن و تقلیلدادن و فستفودیكردن همه چیز و از جمله ادبیات وجود دارد، چاپ بیستم كتاب دوجلدی سیدحسینی هم نشاندهنده اهمیت آن است و هم نشانهای از اینكه در این سالها كمتر كسی حوصله یا دانشش را داشته تا اثری جامعتر و بهروزتر درباره مكتبهای ادبی منتشر كند. خود سیدحسینی سیودو سال بعد از انتشار كتابش درباره آن نوشته بود: «من این كتاب را در آغاز بهعنوان راهنمای ساده و فهرستوار برای آشنایی با ایسمهای گوناگون ادبی نوشته بودم به این امید كه در آینده، اساتید متخصص و نویسندگان و محققان آثار كاملتر و بهتری در این مورد ارائه كنند، اما چنین نشد و كتاب بهعنوان یگانه منبع و حتی كتاب درسی درباره مكتبها باقی ماند»؛ و همچنان هم باقی مانده است. چاپ بیستم «مكتبهای ادبی» بهتازگی در نشر نگاه بهچاپ رسیده و این چاپ براساس آخرین ویراستی است كه در آن انجام شده است. سیدحسینی بعد از چاپ اول كتاب، تصمیم داشت تا در چاپهای بعدی كتابش را با تجدیدنظر و مطالبی بیشتر منتشر كند اما او برای ادبیات بهطور عام و اثری كه منتشر میكند بهطور خاص چنان ارزشی قایل بود كه چند سال از عمرش را صرف ویرایش كتابش كرد: «همانطور كه به خوانندگان قول داده بودم، تصمیم داشتم كه چاپ دوم را با تجدیدنظر و مطالب بیشتری منتشر كنم. و این كار سه سال تمام به طول انجامید». وسواس و دقت سیدحسینی در ویراست كتابش بهقدری بوده كه میتوان ویراست تازه را كتابی دیگر دانست. خود او درباره این موضوع نوشته بود: «...چاپ دوم كتاب كه گمان میكردم بیش از یكی دو ماه طول نكشد به تجدیدنگارش كتاب دیگری مبدل شد كه نهتنها مكمل كتاب نخستین است، بلكه از بسیاری لحاظ تفاوتهای بارزی با آن دارد، چنانكه میتوان چاپ نخستین را مقدمه و فتح باب كتاب حاضر دانست». او در توضیحاتش نوشته كه در همان اوان چندین كتاب و نشریه تازه از مطبوعات اروپایی به دستش میرسد كه با سبكی تازه مكتبهای گوناگون ادبی را مورد بحث و تحلیل قرار دادهاند و در نتیجه او ناچار میشود در چاپ دوم كتاب علاوه بر شرح و تفصیل بیشتر، مطالبی را نیز به كتاب اضافه كند. و نهایتا او در بیستم مرداد 1371 درباره متن نهایی كتابش نوشته بود: «اینك آن متن نهایی كه در چاپ پیش وعدهاش را داده بودم: به مقالههای اصلی، مطالبی كه گفتن آنها ضروری به نظر میرسید افزوده شده و در بخش نمونههای هر مقاله، گذشته از آنكه نمونههای اساسیتری آورده شده است، اصرار داشتهام كه در مورد هر مكتب قسمتهایی از آثار نظریهپردازان آن مكتب را هم ترجمه و نقل كنم تا فهم آن جریان فكری را كه به ظهور مكتب انجامیده است تسهیل كند». او در بخشی دیگر از این یادداشتش درباره نقد ادبی و مكتبهای ادبی نوشته: «مسئله نقد امروز كه خوشبختانه در سالهای اخیر به آن توجه شده و دوستان پژوهشگرمان به بحث درباره آن پرداختهاند، در اینجا فقط به صورت یك مقاله مطرح شده است. اما بهتر است در مورد این مباحث نیز مانند بحث مكتبهای ادبی دچار خوشباوری نشویم و یكبار برای همیشه بدانیم كه هیچ ادبیاتی با تقلید از دیگران به وجود نمیآید، اگر ما در گذشته ادبیات پرباری داشتهایم به سبب پشتوانه قوی تئوریك آن بوده است كه امروزه با اینكه مورد توجه پژوهشگران غربی است، خود ما از آن غافلیم و تا این تئوریها امروزی نشود و ما پابهپای پیشرفت مطالعات ادبی در غرب، به فطرت خویشتن بازنگردیم و آثار امروزی، از پشتوانه قوی فرهنگی(چه در قالب و چه در محتوا) برخوردار نباشد، نمیتوانیم منتظر باشیم كه تنها با تقلید از دیگران و بهطور تصادفی به رشد ادبی دست یابیم.» سیدحسینی در «مكتبهای ادبی»، تنها به توضیح و توصیف هر مكتب اكتفا نكرده بلكه ترجمههای نمونه از آثار شاعران و نویسندگان هر مكتب را نیز آورده تا خوانندگان اثر درك درستتری از موضوع مورد بحث داشته باشند. در پایان جلد دوم كتاب، بخشی با عنوان «پایان سخن و دعوت به آغازی دیگر» آمده كه اینطور شروع میشود: «آنچه تاكنون گفته شد درواقع نوعی تاریخ ادبیات غرب بود با تقسیمبندی دیگر، و فصلی كه درباره رمان نوشته شد هرچند به رمانهایی پرداخت كه ما هنوز فرصت آشنایی با اغلب آنها را پیدا نكردهایم، اما صریحا باید گفت كه سرآغازی بود بر تحولی كه در سه دهه اخیر در كار روایتشناسی روی داده است. میتوان گفت كه رماننویسان، ولو در نیمه اول قرن بیستم، سروكاری با تئوری رمان نداشتند، اما باید گفت كه خود آنان نظریهپرداز بودند و شاهكارهایی كه خلق كردند و تحولی كه به وجود آوردند به كارشناسان ادبیات داستانی امكان داد كه با بررسی این تحولات به قانونمندكردن روایت داستانی بپردازند».
نسیم آصف: بعد از چاپ نخست «مكتبهای ادبی» رضا سیدحسینی، در فروردین سال 1343، تنها یك ماه زمان لازم بود تا تمام نسخههای چاپشده به فروش برود و كتاب به اثری نایاب بدل شود. از آن سال تا همین حالا، یعنی چیزی بیش از پنج دهه، «مكتبهای ادبی» هنوز و همچنان اثری مرجع بهشمار میرود و در طول این مدت كم نبودهاند كسانی كه اولینبار با این كتاب با مكتبهای ادبی آشنا شدند. در باب اهمیت «مكتبهای ادبی» كم نگفته و كم ننوشتهاند. در دورهای كه اشتیاقی وافر به خلاصهكردن و تقلیلدادن و فستفودیكردن همه چیز و از جمله ادبیات وجود دارد، چاپ بیستم كتاب دوجلدی سیدحسینی هم نشاندهنده اهمیت آن است و هم نشانهای از اینكه در این سالها كمتر كسی حوصله یا دانشش را داشته تا اثری جامعتر و بهروزتر درباره مكتبهای ادبی منتشر كند. خود سیدحسینی سیودو سال بعد از انتشار كتابش درباره آن نوشته بود: «من این كتاب را در آغاز بهعنوان راهنمای ساده و فهرستوار برای آشنایی با ایسمهای گوناگون ادبی نوشته بودم به این امید كه در آینده، اساتید متخصص و نویسندگان و محققان آثار كاملتر و بهتری در این مورد ارائه كنند، اما چنین نشد و كتاب بهعنوان یگانه منبع و حتی كتاب درسی درباره مكتبها باقی ماند»؛ و همچنان هم باقی مانده است. چاپ بیستم «مكتبهای ادبی» بهتازگی در نشر نگاه بهچاپ رسیده و این چاپ براساس آخرین ویراستی است كه در آن انجام شده است. سیدحسینی بعد از چاپ اول كتاب، تصمیم داشت تا در چاپهای بعدی كتابش را با تجدیدنظر و مطالبی بیشتر منتشر كند اما او برای ادبیات بهطور عام و اثری كه منتشر میكند بهطور خاص چنان ارزشی قایل بود كه چند سال از عمرش را صرف ویرایش كتابش كرد: «همانطور كه به خوانندگان قول داده بودم، تصمیم داشتم كه چاپ دوم را با تجدیدنظر و مطالب بیشتری منتشر كنم. و این كار سه سال تمام به طول انجامید». وسواس و دقت سیدحسینی در ویراست كتابش بهقدری بوده كه میتوان ویراست تازه را كتابی دیگر دانست. خود او درباره این موضوع نوشته بود: «...چاپ دوم كتاب كه گمان میكردم بیش از یكی دو ماه طول نكشد به تجدیدنگارش كتاب دیگری مبدل شد كه نهتنها مكمل كتاب نخستین است، بلكه از بسیاری لحاظ تفاوتهای بارزی با آن دارد، چنانكه میتوان چاپ نخستین را مقدمه و فتح باب كتاب حاضر دانست». او در توضیحاتش نوشته كه در همان اوان چندین كتاب و نشریه تازه از مطبوعات اروپایی به دستش میرسد كه با سبكی تازه مكتبهای گوناگون ادبی را مورد بحث و تحلیل قرار دادهاند و در نتیجه او ناچار میشود در چاپ دوم كتاب علاوه بر شرح و تفصیل بیشتر، مطالبی را نیز به كتاب اضافه كند. و نهایتا او در بیستم مرداد 1371 درباره متن نهایی كتابش نوشته بود: «اینك آن متن نهایی كه در چاپ پیش وعدهاش را داده بودم: به مقالههای اصلی، مطالبی كه گفتن آنها ضروری به نظر میرسید افزوده شده و در بخش نمونههای هر مقاله، گذشته از آنكه نمونههای اساسیتری آورده شده است، اصرار داشتهام كه در مورد هر مكتب قسمتهایی از آثار نظریهپردازان آن مكتب را هم ترجمه و نقل كنم تا فهم آن جریان فكری را كه به ظهور مكتب انجامیده است تسهیل كند». او در بخشی دیگر از این یادداشتش درباره نقد ادبی و مكتبهای ادبی نوشته: «مسئله نقد امروز كه خوشبختانه در سالهای اخیر به آن توجه شده و دوستان پژوهشگرمان به بحث درباره آن پرداختهاند، در اینجا فقط به صورت یك مقاله مطرح شده است. اما بهتر است در مورد این مباحث نیز مانند بحث مكتبهای ادبی دچار خوشباوری نشویم و یكبار برای همیشه بدانیم كه هیچ ادبیاتی با تقلید از دیگران به وجود نمیآید، اگر ما در گذشته ادبیات پرباری داشتهایم به سبب پشتوانه قوی تئوریك آن بوده است كه امروزه با اینكه مورد توجه پژوهشگران غربی است، خود ما از آن غافلیم و تا این تئوریها امروزی نشود و ما پابهپای پیشرفت مطالعات ادبی در غرب، به فطرت خویشتن بازنگردیم و آثار امروزی، از پشتوانه قوی فرهنگی(چه در قالب و چه در محتوا) برخوردار نباشد، نمیتوانیم منتظر باشیم كه تنها با تقلید از دیگران و بهطور تصادفی به رشد ادبی دست یابیم.» سیدحسینی در «مكتبهای ادبی»، تنها به توضیح و توصیف هر مكتب اكتفا نكرده بلكه ترجمههای نمونه از آثار شاعران و نویسندگان هر مكتب را نیز آورده تا خوانندگان اثر درك درستتری از موضوع مورد بحث داشته باشند. در پایان جلد دوم كتاب، بخشی با عنوان «پایان سخن و دعوت به آغازی دیگر» آمده كه اینطور شروع میشود: «آنچه تاكنون گفته شد درواقع نوعی تاریخ ادبیات غرب بود با تقسیمبندی دیگر، و فصلی كه درباره رمان نوشته شد هرچند به رمانهایی پرداخت كه ما هنوز فرصت آشنایی با اغلب آنها را پیدا نكردهایم، اما صریحا باید گفت كه سرآغازی بود بر تحولی كه در سه دهه اخیر در كار روایتشناسی روی داده است. میتوان گفت كه رماننویسان، ولو در نیمه اول قرن بیستم، سروكاری با تئوری رمان نداشتند، اما باید گفت كه خود آنان نظریهپرداز بودند و شاهكارهایی كه خلق كردند و تحولی كه به وجود آوردند به كارشناسان ادبیات داستانی امكان داد كه با بررسی این تحولات به قانونمندكردن روایت داستانی بپردازند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.