|

«زنان تروا»، ائوریپیدس و اسپینوزا

امیدی از سر استیصال

بابک ذاکری

می‌گویند آثار بزرگ هنری پژواکی از ناتوانی‌ها و حرمان‌های آدمیان‌اند در سراسر تاریخ، در هر کجا و هر زمان،‌ اما این‌که اثری مانند «زنان تروا» که بیانیه‌ای است درباره عبث‌بودن جنگ و روایتگر مصیبت‌های بازماندگان طرف مغلوب،‌ به‌خصوص زنان و کودکان، همچنان اثری زنده و امروزی به‌شمار می‌آید، عمیقا ناامیدکننده است. این پایداری قساوت،‌ این جنگ عبث که هیچ‌گاه دامن انسان را رها نکرده است، دست‌کم از دوران ائوریپیدس تا امروز، گویی نشان از آن دارد که معنای انسان‌بودن همین جنگ و همین قساوت و همین کارهای عبث و پهلوانی‌های بیهوده است. همین اسیر چنگ تقدیر است که انسان است و شاید آزادی چیزی است مانند آنچه اسپینوزا می‌گفت: پذیرفتن تقدیر با آغوش باز آزادی است.
غالبا ائوریپیدس را نمایش‌نامه‌نویسی اجتماعی می‌دانند که بسیاری از نمایش‌نامه‌هایش را در واکنش به وضعیت سیاسی دوران خود نوشته است. این حکم ناروا نیست، به‌خصوص، برای مثال، درباره نمایش‌نامه‌ای مانند «زنان تروا» که زمانی نوشته شد که «آتن که یکسره در دست جناح جنگ‌طلب افتاده بود، گرم تدارک حرکتی بود که هرچند از دیدگاه نظامی توجیه‌پذیر بود، اقلیتی که انسانی‌تر فکر می‌کردند سخت از آن تنفر داشتند و توکودیدس آن را جنایت بزرگ جنگی نام نهاده است». ائوریپیدس در واکنش به این تحرکات جنگ‌طلبانه «زنان تروا» را در بستر اسطوره‌های یونانی نوشت: داستان فلاکت زنان تروایی پس از شکست از یونان. شرح به بندگی کشیده‌شدن آن‌ها، قربانی‌شدن‌شان و کشته‌شدن کودکان بی‌گناهشان تنها به این دلیل که ممکن است روزی به خون‌خواهی پدر تیغ برکشند. اما زنان تروا را می‌توان به‌گونه‌ای دیگر نیز بازخوانی کرد. متنی که چیستی انسان و عبث‌بودن تلاش او برای آبادانی و میل عظیمش برای ویرانی را بازگو می‌کند. تقدیری که انسان را، فاتح و شکست‌خورده را، وا‌می‌دارد که به حال مردگان غبطه بخورند: «او مرده است و رفته/ لیک مرگی خوش‌تر از زندگانی من دارد».
جنگ وضعیتی است که تمام دستاوردهای انسان در آن علیه خودش به کار گرفته می‌شود. این را ائوریپیدس به‌خوبی نشان می‌دهد آنجا که آندروماخه درمی‌یابد که پسرش را از بارویی به زمین افکنده‌اند که همسرش، هکتور، گرداگرد شهر کشیده است: «تو را می‌باید که از بلند جای بارویی به ژرفای خوف، به ژرفای مصیبت جست زنی» و پیش از آن آندروماخه با خود زمزمه کرده است که: «همانا آوازه دلیری پدر بلای جان تو شد». در این وضعیت انسان بیش از هر وقت دیگری نسبت به آنچه به‌دست آورده است و آنچه برایش تلاش کرده بدبین می‌شود، امیدش را و نیز ایمانش را از دست می‌دهد و با خود می‌اندیشد آیا تمام آنچه انجام داده‌ام اکنون در برابرم نیست؟ آیا مصیبت را خود به دست خود نساخته‌ام؟ این وضعیت را نباید وضعیت روانی فردی آسیب‌دیده از جنگ در نظر گرفت، بلکه جنگ لحظه‌ای است که واقعیت آن روی دیگرش را عیان می‌کند: «غرق‌شدن در هیچ»، یا مرگ، در برابر «امیدی هماره» یعنی بینایی و روشنایی. ائوریپیدس برای نشان‌دادن وضعیت اسف‌بار انسان از این وضعیت استفاده می‌کند تا عبث‌بودن وضعیت انسان را نشان دهد. یا به‌عبارتی دیگر، به انسان نشان دهد که تقدیرش علی‌رغم تمام تلاش‌ها نه در دستان خودش که با رأی خدایان المپ رقم می‌خورد. پوسئیدون در اولین پرده نمایش‌ سرنوشت فاتحان را فاش می‌کند که: «وه چه کورید و چه نادانید ای به یغما دست گشودگان/ ای به خواری کِشندگان محراب‌ها و گورخانه‌ها / نوبت شما نیز دیر یا زود فراخواهد رسید». آنچه ائوریپیدس در «زنان تروا» حکایت می‌کند، حکایت امروز ما نیز هست، چراکه حکایت تقدیر انسان است. اما تقدیری که می‌توان یا به‌عبارتی باید بتوان بر آن غلبه کرد. در انتهای نمایش پس از شرح مصیبت‌ها و زاری‌ها، پس از شرح قساوت‌ها علیه زنان و کودکان هکوبه، پیرزنی که روزگاری بانوی اول تروا بود و پوسئیدون درباره او گفته بود: «دریایی از اشک بر دریایی از مصیبت باریده است» خطاب به خود می‌گوید: «پایی بجنبان ای هکوبه/ گامی بردار./ اینک روزگاری نو/ اینک روز بردگی تو» طعنه‌ای در این بند آشکار است. هکوبه با پای خود و با آگاهی از بردگی خود گام برمی‌دارد، اما به سمت روزگاری نو. طنین آزادی در ضرورت که در ابتدا از قول اسپینوزا گفته شد، در صدای گام‌های هکوبه خود را عیان می‌کند. اگر سروری، دریا دریا مصیبت زاده است، شاید در بردگی بتوان امیدی برای رهایی جست. همانی که ائوریپیدس پیشتر به آن «امیدی هماره» نام داده بود. همان محکوم به زندگی بودن با بینایی و روشنایی. امیدی که در برابر ناامیدی قرار نگرفته است، بلکه امیدی که تا روزی که انسان زنده است محکوم است بار آن را با خود حمل کند. امیدی که آگاهی از اجتناب‌ناپذیربودنش هکوبه را وامی‌دارد به سمت روزگاری نو گام بردارد حتی اگر آن روز، روز بردگی او باشد.
* تمام نقل‌قول‌ها از «ائوریپیدس» ترجمه عبدالله كوثری آورده شده است.

می‌گویند آثار بزرگ هنری پژواکی از ناتوانی‌ها و حرمان‌های آدمیان‌اند در سراسر تاریخ، در هر کجا و هر زمان،‌ اما این‌که اثری مانند «زنان تروا» که بیانیه‌ای است درباره عبث‌بودن جنگ و روایتگر مصیبت‌های بازماندگان طرف مغلوب،‌ به‌خصوص زنان و کودکان، همچنان اثری زنده و امروزی به‌شمار می‌آید، عمیقا ناامیدکننده است. این پایداری قساوت،‌ این جنگ عبث که هیچ‌گاه دامن انسان را رها نکرده است، دست‌کم از دوران ائوریپیدس تا امروز، گویی نشان از آن دارد که معنای انسان‌بودن همین جنگ و همین قساوت و همین کارهای عبث و پهلوانی‌های بیهوده است. همین اسیر چنگ تقدیر است که انسان است و شاید آزادی چیزی است مانند آنچه اسپینوزا می‌گفت: پذیرفتن تقدیر با آغوش باز آزادی است.
غالبا ائوریپیدس را نمایش‌نامه‌نویسی اجتماعی می‌دانند که بسیاری از نمایش‌نامه‌هایش را در واکنش به وضعیت سیاسی دوران خود نوشته است. این حکم ناروا نیست، به‌خصوص، برای مثال، درباره نمایش‌نامه‌ای مانند «زنان تروا» که زمانی نوشته شد که «آتن که یکسره در دست جناح جنگ‌طلب افتاده بود، گرم تدارک حرکتی بود که هرچند از دیدگاه نظامی توجیه‌پذیر بود، اقلیتی که انسانی‌تر فکر می‌کردند سخت از آن تنفر داشتند و توکودیدس آن را جنایت بزرگ جنگی نام نهاده است». ائوریپیدس در واکنش به این تحرکات جنگ‌طلبانه «زنان تروا» را در بستر اسطوره‌های یونانی نوشت: داستان فلاکت زنان تروایی پس از شکست از یونان. شرح به بندگی کشیده‌شدن آن‌ها، قربانی‌شدن‌شان و کشته‌شدن کودکان بی‌گناهشان تنها به این دلیل که ممکن است روزی به خون‌خواهی پدر تیغ برکشند. اما زنان تروا را می‌توان به‌گونه‌ای دیگر نیز بازخوانی کرد. متنی که چیستی انسان و عبث‌بودن تلاش او برای آبادانی و میل عظیمش برای ویرانی را بازگو می‌کند. تقدیری که انسان را، فاتح و شکست‌خورده را، وا‌می‌دارد که به حال مردگان غبطه بخورند: «او مرده است و رفته/ لیک مرگی خوش‌تر از زندگانی من دارد».
جنگ وضعیتی است که تمام دستاوردهای انسان در آن علیه خودش به کار گرفته می‌شود. این را ائوریپیدس به‌خوبی نشان می‌دهد آنجا که آندروماخه درمی‌یابد که پسرش را از بارویی به زمین افکنده‌اند که همسرش، هکتور، گرداگرد شهر کشیده است: «تو را می‌باید که از بلند جای بارویی به ژرفای خوف، به ژرفای مصیبت جست زنی» و پیش از آن آندروماخه با خود زمزمه کرده است که: «همانا آوازه دلیری پدر بلای جان تو شد». در این وضعیت انسان بیش از هر وقت دیگری نسبت به آنچه به‌دست آورده است و آنچه برایش تلاش کرده بدبین می‌شود، امیدش را و نیز ایمانش را از دست می‌دهد و با خود می‌اندیشد آیا تمام آنچه انجام داده‌ام اکنون در برابرم نیست؟ آیا مصیبت را خود به دست خود نساخته‌ام؟ این وضعیت را نباید وضعیت روانی فردی آسیب‌دیده از جنگ در نظر گرفت، بلکه جنگ لحظه‌ای است که واقعیت آن روی دیگرش را عیان می‌کند: «غرق‌شدن در هیچ»، یا مرگ، در برابر «امیدی هماره» یعنی بینایی و روشنایی. ائوریپیدس برای نشان‌دادن وضعیت اسف‌بار انسان از این وضعیت استفاده می‌کند تا عبث‌بودن وضعیت انسان را نشان دهد. یا به‌عبارتی دیگر، به انسان نشان دهد که تقدیرش علی‌رغم تمام تلاش‌ها نه در دستان خودش که با رأی خدایان المپ رقم می‌خورد. پوسئیدون در اولین پرده نمایش‌ سرنوشت فاتحان را فاش می‌کند که: «وه چه کورید و چه نادانید ای به یغما دست گشودگان/ ای به خواری کِشندگان محراب‌ها و گورخانه‌ها / نوبت شما نیز دیر یا زود فراخواهد رسید». آنچه ائوریپیدس در «زنان تروا» حکایت می‌کند، حکایت امروز ما نیز هست، چراکه حکایت تقدیر انسان است. اما تقدیری که می‌توان یا به‌عبارتی باید بتوان بر آن غلبه کرد. در انتهای نمایش پس از شرح مصیبت‌ها و زاری‌ها، پس از شرح قساوت‌ها علیه زنان و کودکان هکوبه، پیرزنی که روزگاری بانوی اول تروا بود و پوسئیدون درباره او گفته بود: «دریایی از اشک بر دریایی از مصیبت باریده است» خطاب به خود می‌گوید: «پایی بجنبان ای هکوبه/ گامی بردار./ اینک روزگاری نو/ اینک روز بردگی تو» طعنه‌ای در این بند آشکار است. هکوبه با پای خود و با آگاهی از بردگی خود گام برمی‌دارد، اما به سمت روزگاری نو. طنین آزادی در ضرورت که در ابتدا از قول اسپینوزا گفته شد، در صدای گام‌های هکوبه خود را عیان می‌کند. اگر سروری، دریا دریا مصیبت زاده است، شاید در بردگی بتوان امیدی برای رهایی جست. همانی که ائوریپیدس پیشتر به آن «امیدی هماره» نام داده بود. همان محکوم به زندگی بودن با بینایی و روشنایی. امیدی که در برابر ناامیدی قرار نگرفته است، بلکه امیدی که تا روزی که انسان زنده است محکوم است بار آن را با خود حمل کند. امیدی که آگاهی از اجتناب‌ناپذیربودنش هکوبه را وامی‌دارد به سمت روزگاری نو گام بردارد حتی اگر آن روز، روز بردگی او باشد.
* تمام نقل‌قول‌ها از «ائوریپیدس» ترجمه عبدالله كوثری آورده شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.