|

شاپور اعتماد:

انگیزه‌ها و مفهوم عدالت

پرسش امروز این است: آیا ممکن است در شرایط خاص کنونی به بحثی بپردازیم که اگر نمی‌تواند مسایل را حل کند، لااقل برای ما قدرت دفاع معنوی فراهم آورد و موجب شود در برابر موقعیت تجربی به‌راحتی تسلیم نشویم؟ بحث نه‌صرفا فلسفی بلکه کاربردی است. در پرتو این مباحث می‌توان در مورد «عدالت اجتماعی» مفهومی ساخت تا بتواند ما را از لحاظ عملی مسلح به درک شرایط و مواجهه با موقعیت‌های مختلف کند. موقعیت‌هایی که در وضعیت اجتماعی- اقتصادی خودمان با آن مواجه می‌شویم و موجب می‌شود رکن اقتصادی به صورت امر روزمره درآید. از این‌رو مساله بر سر «انگیزش» یا مشوق به معنای اقتصادی کلمه است.اصل حاکم بر فلسفه دکارتی اصل وجود‌شناختی جسم و ذهن است. چیزی که در اشکال مختلف ثابت است و به‌عنوان اصل می‌تواند مطرح شود، اصل «امتداد» است. بنابراین جوهر ممتد، ماهیت جسم را تعریف می‌کند. همچنین است در مورد ذهن که تمام امکانات جسمی را به حالت تعلیق درمی‌آورد. ماهیت ذهن را جوهر متفکر تعریف می‌کند. این دوآلیسم ممکن است پذیرفته نشود. بحث روز می‌گوید تمایز جسم و ذهن مخدوش شده و این استدلال متافیزیکی است. اما جنبه اصلی مورد، تاکید یک خصوصیت متمایز دارد. وقتی ذهن را به‌عنوان جوهر متفکر تعریف می‌کنیم یک سلسله از انتساب‌ها از ما سلب می‌شود. چراکه بخشی از محمول‌ها را نمی‌توانیم به یک اندیشه نسبت دهیم، از جمله مسایل اجتماعی در مورد نژادپرستی و جنسیت‌گرایی. رنگ پوست و جنسیت از خصوصیات جسم‌اند و نمی‌توان آنها را به ذهن سرایت داد. در پرتو این تفکر می‌توان گفت فلسفه دکارتی مانعی اخلاقی در برابر نژادپرستی و جنسیت‌گرایی است و در برابر آنها مقاومت می‌کند. حال آیا می‌توان در مورد مفهوم عدالت نیز چنین کرد؟ آیا می‌توان مفهومی از عدالت وضع کرد که به کمک آن موقعیت‌های مختلف محک‌زده شود؟
برای این کار با دو موقعیت مختلف رو‌به‌روییم. یکی موقعیت افراد با منافع شخصی و بر اساس بازار و اقتصاد کاپیتالیستی. از این منظر تصور یک زندگی جمعی و سوسیالیستی منتفی است. البته به‌صورت موردی شاهد بوده‌ایم که برخی امور اجتماعی به‌صورت همگانی سازمان‌دهی می‌شوند. به‌طورکلی اما سازمان اجتماعی از طریق بسیج انگیزه‌ها و تبدیل آن به کارهای همگانی پیش می‌رود. در مدل دیگر که سوسیالیستی است انواع موقعیت‌ها پیش می‌آید که می‌توان نوعی سازمانی اجتماعی تعریف کرد که در آن، مشابه موقعیت سرمایه‌داری، بر اساس فراروی فرصت‌ها به پیش می‌رویم و سازمان اجتماعی را بسیج می‌کنیم.
در حالت دوم، اما اصل دیگری نیز حاکم است: اصل «اجتماع». فرض کنید در این موقعیت قرار دارید. به‌عنوان نمونه اتفاقی مثل سیل یا زلزله را در نظر بگیرید. عموما در چنین موقعیتی هرکسی کار خودش را می‌کند. در حالی‌که ‌اصل اجتماع جایی ظاهر می‌شود که موقعیت بین افراد بر اساس تعامل متقابل شکل می‌گیرد. هرکه بخواهد برتری‌طلبی کند به تمسخر گرفته می‌شود. اصل با‌هم بودن افراد بر کارآمدی جامعه نظارت می‌کند. دوباره به موقعیت سرمایه‌داری بازگردیم. در دولت تاچر، لاوسون لایحه‌ای تصویب می‌کند که مالیات بالاترین اقشار را از 60درصد به 40درصد کاهش می‌دهد و همراه آن انواع و اقسام استدلال‌های مختلف بیان می‌شود. اینکه با این کار تولید رونق پیدا می‌کند و وضع همه خوب می‌شود و از این قبیل. در برابر این استدلال راست‌گرایانه استدلال مقبولی از جانب چپگرایان بیان نمی‌شود مگر از سوی چپ لیبرال که اصل تفریق یا افتراق را بیان می‌کنند. استدلال از این قرار است که اگر عده‌ای در موقعیت بهتری قرار می‌گیرند، پس این یک لایحه عاقلانه است. از این منظر افراد جامعه به اصل تفرق اعتقاد دارند. این در حالی است که با وارد شدن اصل اجتماع موقعیت‌های تجربی اهمیت خود را از دست می‌دهند. به این معنا که در این موقعیت سخت‌کوشی فرد رابطه مستقیمی با اضافه حقوق او دارد. مثلا اگر استاد را از اضافه حقوق محروم کنیم، بد تدریس می‌کند. به شیوه‌های مختلف می‌توانیم این قضیه را امتحان کنیم. مثلا وقتی تست interpersonal و تعامل متقابل را در مورد افراد انجام می‌دهیم، آنها در موقعیت اعتصاب قرار می‌گیرند: «اگر حقوق ما را ندهید دست از کار می‌کشیم». این امر بیان‌کننده آن است که همه به صورت عملی به اصل تفرق پایبند نمی‌مانند. این عدم پایبندی که ناشی از تقلیل حس گروهی است، از آن‌رو شکل می‌گیرد که تعدادی از افراد مولد جامعه خود را بیرون از اجتماع community قرار می‌دهند. حالا به این اعتبار می‌توان موقعیت عدالت را مطرح کرد. این به آن معناست که عدالت را نمی‌توان فقط با اصل مساوات تعریف کرد. لازم است اصل اجتماع نیز در نظر گرفته شود تا به قضاوتی مطلوب برسیم.

پرسش امروز این است: آیا ممکن است در شرایط خاص کنونی به بحثی بپردازیم که اگر نمی‌تواند مسایل را حل کند، لااقل برای ما قدرت دفاع معنوی فراهم آورد و موجب شود در برابر موقعیت تجربی به‌راحتی تسلیم نشویم؟ بحث نه‌صرفا فلسفی بلکه کاربردی است. در پرتو این مباحث می‌توان در مورد «عدالت اجتماعی» مفهومی ساخت تا بتواند ما را از لحاظ عملی مسلح به درک شرایط و مواجهه با موقعیت‌های مختلف کند. موقعیت‌هایی که در وضعیت اجتماعی- اقتصادی خودمان با آن مواجه می‌شویم و موجب می‌شود رکن اقتصادی به صورت امر روزمره درآید. از این‌رو مساله بر سر «انگیزش» یا مشوق به معنای اقتصادی کلمه است.اصل حاکم بر فلسفه دکارتی اصل وجود‌شناختی جسم و ذهن است. چیزی که در اشکال مختلف ثابت است و به‌عنوان اصل می‌تواند مطرح شود، اصل «امتداد» است. بنابراین جوهر ممتد، ماهیت جسم را تعریف می‌کند. همچنین است در مورد ذهن که تمام امکانات جسمی را به حالت تعلیق درمی‌آورد. ماهیت ذهن را جوهر متفکر تعریف می‌کند. این دوآلیسم ممکن است پذیرفته نشود. بحث روز می‌گوید تمایز جسم و ذهن مخدوش شده و این استدلال متافیزیکی است. اما جنبه اصلی مورد، تاکید یک خصوصیت متمایز دارد. وقتی ذهن را به‌عنوان جوهر متفکر تعریف می‌کنیم یک سلسله از انتساب‌ها از ما سلب می‌شود. چراکه بخشی از محمول‌ها را نمی‌توانیم به یک اندیشه نسبت دهیم، از جمله مسایل اجتماعی در مورد نژادپرستی و جنسیت‌گرایی. رنگ پوست و جنسیت از خصوصیات جسم‌اند و نمی‌توان آنها را به ذهن سرایت داد. در پرتو این تفکر می‌توان گفت فلسفه دکارتی مانعی اخلاقی در برابر نژادپرستی و جنسیت‌گرایی است و در برابر آنها مقاومت می‌کند. حال آیا می‌توان در مورد مفهوم عدالت نیز چنین کرد؟ آیا می‌توان مفهومی از عدالت وضع کرد که به کمک آن موقعیت‌های مختلف محک‌زده شود؟
برای این کار با دو موقعیت مختلف رو‌به‌روییم. یکی موقعیت افراد با منافع شخصی و بر اساس بازار و اقتصاد کاپیتالیستی. از این منظر تصور یک زندگی جمعی و سوسیالیستی منتفی است. البته به‌صورت موردی شاهد بوده‌ایم که برخی امور اجتماعی به‌صورت همگانی سازمان‌دهی می‌شوند. به‌طورکلی اما سازمان اجتماعی از طریق بسیج انگیزه‌ها و تبدیل آن به کارهای همگانی پیش می‌رود. در مدل دیگر که سوسیالیستی است انواع موقعیت‌ها پیش می‌آید که می‌توان نوعی سازمانی اجتماعی تعریف کرد که در آن، مشابه موقعیت سرمایه‌داری، بر اساس فراروی فرصت‌ها به پیش می‌رویم و سازمان اجتماعی را بسیج می‌کنیم.
در حالت دوم، اما اصل دیگری نیز حاکم است: اصل «اجتماع». فرض کنید در این موقعیت قرار دارید. به‌عنوان نمونه اتفاقی مثل سیل یا زلزله را در نظر بگیرید. عموما در چنین موقعیتی هرکسی کار خودش را می‌کند. در حالی‌که ‌اصل اجتماع جایی ظاهر می‌شود که موقعیت بین افراد بر اساس تعامل متقابل شکل می‌گیرد. هرکه بخواهد برتری‌طلبی کند به تمسخر گرفته می‌شود. اصل با‌هم بودن افراد بر کارآمدی جامعه نظارت می‌کند. دوباره به موقعیت سرمایه‌داری بازگردیم. در دولت تاچر، لاوسون لایحه‌ای تصویب می‌کند که مالیات بالاترین اقشار را از 60درصد به 40درصد کاهش می‌دهد و همراه آن انواع و اقسام استدلال‌های مختلف بیان می‌شود. اینکه با این کار تولید رونق پیدا می‌کند و وضع همه خوب می‌شود و از این قبیل. در برابر این استدلال راست‌گرایانه استدلال مقبولی از جانب چپگرایان بیان نمی‌شود مگر از سوی چپ لیبرال که اصل تفریق یا افتراق را بیان می‌کنند. استدلال از این قرار است که اگر عده‌ای در موقعیت بهتری قرار می‌گیرند، پس این یک لایحه عاقلانه است. از این منظر افراد جامعه به اصل تفرق اعتقاد دارند. این در حالی است که با وارد شدن اصل اجتماع موقعیت‌های تجربی اهمیت خود را از دست می‌دهند. به این معنا که در این موقعیت سخت‌کوشی فرد رابطه مستقیمی با اضافه حقوق او دارد. مثلا اگر استاد را از اضافه حقوق محروم کنیم، بد تدریس می‌کند. به شیوه‌های مختلف می‌توانیم این قضیه را امتحان کنیم. مثلا وقتی تست interpersonal و تعامل متقابل را در مورد افراد انجام می‌دهیم، آنها در موقعیت اعتصاب قرار می‌گیرند: «اگر حقوق ما را ندهید دست از کار می‌کشیم». این امر بیان‌کننده آن است که همه به صورت عملی به اصل تفرق پایبند نمی‌مانند. این عدم پایبندی که ناشی از تقلیل حس گروهی است، از آن‌رو شکل می‌گیرد که تعدادی از افراد مولد جامعه خود را بیرون از اجتماع community قرار می‌دهند. حالا به این اعتبار می‌توان موقعیت عدالت را مطرح کرد. این به آن معناست که عدالت را نمی‌توان فقط با اصل مساوات تعریف کرد. لازم است اصل اجتماع نیز در نظر گرفته شود تا به قضاوتی مطلوب برسیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.