|

پارادایم‌های اداره شهر از بلدیه تا شهرداری شراکت‌پذیر

حسین ایمانی جاجرمی

نظریه‌پردازان حوزه علوم اجتماعی در ایران به شهر کمتر توجه کرده‌اند. یکی از گله‌های شهرسازان و معماران همواره این بوده که پاسخ‌های شایسته را در مورد ابهام‌های نظری خویش در حوزه شهر چندان‌که باید، از جامعه‌شناسان هموطن دریافت نکرده‌اند. این شاید یکی از دلایل دست به کار شدن برخی از آنها برای مفهوم‌پردازی یا ترجمه ادبیات نظری بین‌المللی درباره شهر باشد. یکی از مسایل اساسی شهرها به نحوه اداره آنها برمی‌گردد. مقایسه میان شهرهای مختلف از منظر رویکردهایی مانند کیفیت زندگی، بیانگر تفاوت‌های اساسی میان آنها در دنیاست. از عوامل مهم تاثیر‌گذار بر سرنوشت شهرها چگونگی اداره آنهاست. تقریبا اداره شهرها مانند تمامی عرصه‌هاي مختلف زندگی شهری در سال‌های اخیر تحولات نظری و تجربی فراوانی را از سر گذرانده است که بررسی و تحلیل آنها به‌ویژه از منظر جامعه‌شناسی برای تدوین سیاست‌های نوین توسعه شهری و ارزیابی سیاست‌ها و برنامه‌های اجراشده به کار می‌آید.
با نگاهی به تحولات صورت‌گرفته در عرصه اداره شهر می‌توان سه پارادایم را شناسایی کرد. اینها عبارتند از:
1. پارادایم شهرداری به مثابه یک سازمان اداری1
2. پارادایم شهرداری به مثابه مدیر شهر2
3. پارادایم شهرداری به مثابه حکمران شریک شهر3
این پارادایم‌ها ترتیبی تاریخی دارند و هریک در دوره‌ای نگاه غالب به اداره‌کردن شهر را تشکیل داده یا می‌دهند. در حال حاضر پارادایم جاری «حکمرانی شهری» است که بر اساس آن شهرداری و شورای‌شهر به عنوان «دولت شهری» باید در کنار دو بازیگر مهم دیگر یعنی «بخش خصوصی» و «سازمان‌های جامعه مدنی» اشتراک و همکاری، شهر را اداره کند. هر یک از این بازیگران سرمایه‌ها و منابعی دارند که خاص آنهاست و در صورت به اشتراک گذاشتن آنها، شهرها در دستیابی به اهداف توسعه‌ای خویش و حل مشکلات شهری موفق‌تر خواهند بود. برای مثال جامعه مدنی سرمایه اجتماعی دارد، بخش خصوصی سرمایه اقتصادی و کارآفرینی و شهرداری هم سرمایه سیاسی و مدیریتی که در صورت شراکت این سرمایه‌ها، نیروی گسترده‌ای برای به حرکت درآوردن چرخ‌های توسعه شهری به حرکت درمی‌آید. مرکز سکونت‌گاه‌های انسانی سازمان ملل (یو آن هابیتات) از طرفداران این دیدگاه است و پیکاری جهانی را برای تحقق حکمرانی شهری خوب هدایت می‌کند.اگر بخواهیم این پارادایم‌ها را بر تاریخ شهرداری در ایران منطبق کنیم، می‌توانیم سه دوره برای هر پارادایم نام ببریم: پارادایم نخست زمانی در ایران حاکمیت یافت که دولت رضاشاه برای تمرکز بیشتر قدرت و عوض‌کردن چهره شهرها قانون بلدیه مصوب سال 1286 خورشیدی میراث مشروطیت را منحل و در سال 1309 قانون جدیدی برای شهرداری به تصویب رساند. از آن تاریخ شهرداری بخشی از تشکیلات وزارت داخله شد، میراثی که تاکنون کم‌وبیش باقی مانده است. شاید چهره شاخص این پارادایم کریم آقا بوذرجمهری باشد که به عنوان شهرداری منتخب دولت رضاشاهی با بیل و کلنگ به جان تهران عصر ناصری افتاد و به زور، لباس مدرنیته بر تن آن پوشاند. مهم‌ترین اقدامات صورت‌گرفته تحت لوای آن پارادایم، احداث خیابان‌های عریض و طویل، تخریب محله‌های قدیمی و برپاداشتن ساختمان‌های مدرن مانند بانک ملی در خیابان فردوسی بود. ادامه‌دهندگان سنت این شهردار آمده از نظمیه که شهر را موجودی کالبدی و چکش‌خور می‌دانند، بسیار بوده و هستند که با زبان بیل و بولدوزر با شهر سخن می‌گویند. پارادایم دوم یعنی مدیریت شهری در کشور هنگامی آغاز شد که در اواخر دهه 1360 با تحولاتی که در عرصه وزارت کشور و شهرداری صورت گرفت، تلاش شد تا با بهره‌گیری از اطلاعات و داده‌های شهری و تجربه‌های جهانی شهرها را به جای اداره‌کردن، مدیریت کرد. شاید نماد این پارادایم، کرباسچی شهردار معروف تهران باشد که در اوایل دهه 70 خورشیدی حرکتی به شهرداری تهران داد و تلاش کرد تا با درک واقعیت‌های زندگی شهری، حوزه خدمات‌رسانی شهرداری را گسترش دهد و عرصه فرهنگ و هنر را هم به عرصه خدمات شهری وارد کند. در این راستا جذب تحصیل‌کرده‌ها، تقویت بخش مطالعاتی و آموزش نیروهای شهرداری از سیاست‌های شهرداری تهران بود که آن را در چارچوب پارادایم مدیریت شهری قرار می‌دهد. در سال‌های آغازین دهه 1370 دو مرجع مهم برای طرح بحث‌های نوین اداره شهر یا مدیریت شهری بودند: شهرداری تهران و مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری وزارت کشور. شهرداری تهران برای نخستین‌بار با همکاری سازمان مدیریت صنعتی، دوره‌های «مدیریت شهری» را برگزار نمود و مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری هم با پژوهش‌ها و انتشارات خویش حوزه مفهومی و نظری این پارادایم نوین را گستره‌ای ملی بخشید. البته این به معنای نادیده‌گرفتن خطای استراتژیک شهرداری تهران در آن هنگام برای تامین منابع مالی خود از طریق تراکم فروش و ضابطه فروشی نیست. آغاز پارادایم سوم را هم می‌توان همزمان با تاسیس شوراها در سال 1377 دانست. شوراها از مهم‌ترین نهادهای برآمده از قانون اساسی بودند که برای تحقق خویش، انتظاری 16ساله را تحمل کرده بودند. مرور فرمان تاریخی حضرت امام(ره) در نهم اردیبهشت سال 1359 می‌تواند سندی باشد بر نگاهی که رهبر انقلاب اسلامی برای اداره امور محلی کشور داشت. نگاهی که طرفداران پروپا قرصی مانند مرحوم آیت‌الله طالقانی داشتند. تلاش‌های شوراها برای بهره‌گیری از مشارکت‌های مردمی و ظرفیت‌های مدنی در گوشه و کنار کشور با همه فرازونشیب‌هایی که داشته، بخشی از حرکت تاریخی اداره شهر به سمت شراکت شهری بوده است. طرح و اجرای سیاست‌های شورایاری، شهردار محله، محله‌محوری، شهروندمداری، ارزیابی تاثیر اجتماعی پروژه‌های عمرانی و صدها تجربه نادیده و ناشنیده، دیگر گام‌هایی است که اداره‌کنندگان شهر برای یافتن شرکایی مردمی برداشته‌اند.

پی‌نوشت‌ها:
1-Urban Administration
2-Urban Management
3-Urban Governance

نظریه‌پردازان حوزه علوم اجتماعی در ایران به شهر کمتر توجه کرده‌اند. یکی از گله‌های شهرسازان و معماران همواره این بوده که پاسخ‌های شایسته را در مورد ابهام‌های نظری خویش در حوزه شهر چندان‌که باید، از جامعه‌شناسان هموطن دریافت نکرده‌اند. این شاید یکی از دلایل دست به کار شدن برخی از آنها برای مفهوم‌پردازی یا ترجمه ادبیات نظری بین‌المللی درباره شهر باشد. یکی از مسایل اساسی شهرها به نحوه اداره آنها برمی‌گردد. مقایسه میان شهرهای مختلف از منظر رویکردهایی مانند کیفیت زندگی، بیانگر تفاوت‌های اساسی میان آنها در دنیاست. از عوامل مهم تاثیر‌گذار بر سرنوشت شهرها چگونگی اداره آنهاست. تقریبا اداره شهرها مانند تمامی عرصه‌هاي مختلف زندگی شهری در سال‌های اخیر تحولات نظری و تجربی فراوانی را از سر گذرانده است که بررسی و تحلیل آنها به‌ویژه از منظر جامعه‌شناسی برای تدوین سیاست‌های نوین توسعه شهری و ارزیابی سیاست‌ها و برنامه‌های اجراشده به کار می‌آید.
با نگاهی به تحولات صورت‌گرفته در عرصه اداره شهر می‌توان سه پارادایم را شناسایی کرد. اینها عبارتند از:
1. پارادایم شهرداری به مثابه یک سازمان اداری1
2. پارادایم شهرداری به مثابه مدیر شهر2
3. پارادایم شهرداری به مثابه حکمران شریک شهر3
این پارادایم‌ها ترتیبی تاریخی دارند و هریک در دوره‌ای نگاه غالب به اداره‌کردن شهر را تشکیل داده یا می‌دهند. در حال حاضر پارادایم جاری «حکمرانی شهری» است که بر اساس آن شهرداری و شورای‌شهر به عنوان «دولت شهری» باید در کنار دو بازیگر مهم دیگر یعنی «بخش خصوصی» و «سازمان‌های جامعه مدنی» اشتراک و همکاری، شهر را اداره کند. هر یک از این بازیگران سرمایه‌ها و منابعی دارند که خاص آنهاست و در صورت به اشتراک گذاشتن آنها، شهرها در دستیابی به اهداف توسعه‌ای خویش و حل مشکلات شهری موفق‌تر خواهند بود. برای مثال جامعه مدنی سرمایه اجتماعی دارد، بخش خصوصی سرمایه اقتصادی و کارآفرینی و شهرداری هم سرمایه سیاسی و مدیریتی که در صورت شراکت این سرمایه‌ها، نیروی گسترده‌ای برای به حرکت درآوردن چرخ‌های توسعه شهری به حرکت درمی‌آید. مرکز سکونت‌گاه‌های انسانی سازمان ملل (یو آن هابیتات) از طرفداران این دیدگاه است و پیکاری جهانی را برای تحقق حکمرانی شهری خوب هدایت می‌کند.اگر بخواهیم این پارادایم‌ها را بر تاریخ شهرداری در ایران منطبق کنیم، می‌توانیم سه دوره برای هر پارادایم نام ببریم: پارادایم نخست زمانی در ایران حاکمیت یافت که دولت رضاشاه برای تمرکز بیشتر قدرت و عوض‌کردن چهره شهرها قانون بلدیه مصوب سال 1286 خورشیدی میراث مشروطیت را منحل و در سال 1309 قانون جدیدی برای شهرداری به تصویب رساند. از آن تاریخ شهرداری بخشی از تشکیلات وزارت داخله شد، میراثی که تاکنون کم‌وبیش باقی مانده است. شاید چهره شاخص این پارادایم کریم آقا بوذرجمهری باشد که به عنوان شهرداری منتخب دولت رضاشاهی با بیل و کلنگ به جان تهران عصر ناصری افتاد و به زور، لباس مدرنیته بر تن آن پوشاند. مهم‌ترین اقدامات صورت‌گرفته تحت لوای آن پارادایم، احداث خیابان‌های عریض و طویل، تخریب محله‌های قدیمی و برپاداشتن ساختمان‌های مدرن مانند بانک ملی در خیابان فردوسی بود. ادامه‌دهندگان سنت این شهردار آمده از نظمیه که شهر را موجودی کالبدی و چکش‌خور می‌دانند، بسیار بوده و هستند که با زبان بیل و بولدوزر با شهر سخن می‌گویند. پارادایم دوم یعنی مدیریت شهری در کشور هنگامی آغاز شد که در اواخر دهه 1360 با تحولاتی که در عرصه وزارت کشور و شهرداری صورت گرفت، تلاش شد تا با بهره‌گیری از اطلاعات و داده‌های شهری و تجربه‌های جهانی شهرها را به جای اداره‌کردن، مدیریت کرد. شاید نماد این پارادایم، کرباسچی شهردار معروف تهران باشد که در اوایل دهه 70 خورشیدی حرکتی به شهرداری تهران داد و تلاش کرد تا با درک واقعیت‌های زندگی شهری، حوزه خدمات‌رسانی شهرداری را گسترش دهد و عرصه فرهنگ و هنر را هم به عرصه خدمات شهری وارد کند. در این راستا جذب تحصیل‌کرده‌ها، تقویت بخش مطالعاتی و آموزش نیروهای شهرداری از سیاست‌های شهرداری تهران بود که آن را در چارچوب پارادایم مدیریت شهری قرار می‌دهد. در سال‌های آغازین دهه 1370 دو مرجع مهم برای طرح بحث‌های نوین اداره شهر یا مدیریت شهری بودند: شهرداری تهران و مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری وزارت کشور. شهرداری تهران برای نخستین‌بار با همکاری سازمان مدیریت صنعتی، دوره‌های «مدیریت شهری» را برگزار نمود و مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری هم با پژوهش‌ها و انتشارات خویش حوزه مفهومی و نظری این پارادایم نوین را گستره‌ای ملی بخشید. البته این به معنای نادیده‌گرفتن خطای استراتژیک شهرداری تهران در آن هنگام برای تامین منابع مالی خود از طریق تراکم فروش و ضابطه فروشی نیست. آغاز پارادایم سوم را هم می‌توان همزمان با تاسیس شوراها در سال 1377 دانست. شوراها از مهم‌ترین نهادهای برآمده از قانون اساسی بودند که برای تحقق خویش، انتظاری 16ساله را تحمل کرده بودند. مرور فرمان تاریخی حضرت امام(ره) در نهم اردیبهشت سال 1359 می‌تواند سندی باشد بر نگاهی که رهبر انقلاب اسلامی برای اداره امور محلی کشور داشت. نگاهی که طرفداران پروپا قرصی مانند مرحوم آیت‌الله طالقانی داشتند. تلاش‌های شوراها برای بهره‌گیری از مشارکت‌های مردمی و ظرفیت‌های مدنی در گوشه و کنار کشور با همه فرازونشیب‌هایی که داشته، بخشی از حرکت تاریخی اداره شهر به سمت شراکت شهری بوده است. طرح و اجرای سیاست‌های شورایاری، شهردار محله، محله‌محوری، شهروندمداری، ارزیابی تاثیر اجتماعی پروژه‌های عمرانی و صدها تجربه نادیده و ناشنیده، دیگر گام‌هایی است که اداره‌کنندگان شهر برای یافتن شرکایی مردمی برداشته‌اند.

پی‌نوشت‌ها:
1-Urban Administration
2-Urban Management
3-Urban Governance

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.