|

درباره «پیاده» حمید بابایی

ارواح مردگان

سروش مظفرمقدم

رمان «پیاده» از آن‌دست آثاری است که به‌ سهولت خوانده می‌شوند. فضای پادگانی- سربازخانه‌ای، رایحه آشنایی دارد و بسیاری از مخاطبان بالقوه این فضا را لمس کرده یا می‌شناسند. اما کار حمید بابایی صرفا بازنمایاندن فضایی آشنا نیست. او مترصد است دیگر‌مکان خویش را بسازد. دیگرمکانی که برای سرایت‌یافتن، بسیاری از نشانه‌های واقعی را به کار می‌گیرد و بازتولید می‌کند. این تمهید در رمان کارکردی دوگانه یافته است: از سویی موجب ایجاد قرابت خواننده با متن شده و از سویی دیگر با تغییر شکل و همانا تغییر‌‌ ماهیت ‌یافتن کارکرد مکان‌ها و چیزها، به نوعی برخورد آشنایی‌زدایانه رسیده است.
امید شیدایی، جوان تحصیل‌کرده‌ای است که مانند سایر هم‌صنفان خویش به سربازی آمده است. او می‌داند که به اجبار، دو سال را در پادگان سپری خواهد کرد. او، در مرزی لغزنده از جهان ذهن و دنیای بیرونی، یعنی محیط تکراری و غم‌انگیز پادگان زندگی می‌کند. سوژه‌های دیریاب ذهن امید، کتاب، موسیقی و عشقش به دختری به نام غزل، بخشی از هستی درونی او را می‌سازد و رويدادهای تکرارپذیر پادگان و زندگی سربازی، به‌مثابه اموری محتوم، بخش بیرونی زندگی‌اش را قابل لمس می‌کند. امید در همه حال سرگرم بیان‌کردن است. بازگفتن این دو بخش. این بازگفتن، به جدال با خویش منتهی می‌شود و امید به عنوان راوی اول‌شخص داستان سعی می‌کند میان این دو، تعادلی ایجاد کند. تعادلی که در بیشتر اوقات قادر به حفظ آن نیست. شخصیت راوی داستان جذاب و گیرا است. او دغدغه‌های بسیاری دارد و زیاد فکر می‌کند. جنس کلام او با وجود اینکه سعی در لفاظی و سخن‌فرسایی ندارد، متفاوت از سایرین است. ارجاعات او به شنیده‌ها، دیده‌ها و خوانده‌هایش، روایت را رنگین‌تر می‌کند. و گاه این ارجاعات بینامتنی، فضای متن را شگفتی و وضوح بیشتری می‌بخشند.
نثر رمانِ «پیاده» یکدست و سهل‌خوان است. او سعی می‌کند برای آدم‌هایش لحن منحصربه‌فردی بسازد. شاهرخ، کسرا و علیرضا به اقتضای ویژگی‌های شخصی و درونی‌شان، هر کدام لحنی خاص دارند: یکی کوتاه و تلگرافی سخن می‌گوید و دیگری که رؤیاپرداز است و لحنی شبه‌استعاری دارد. این جمع ناهمگون و درعین‌حال آشنا، در این سربازخانه دورافتاده هر لحظه به کشفی تازه نائل می‌شوند: دوستی‌ها شکل می‌گیرند، اسرار برملا می‌شوند و زندگی پادگانی چون ابژه‌ای سخت و انزجارآور، خویش را به آنان تحمیل می‌کند. حمید بابایی فضاساز ماهری است. او بدون اینکه از مکانیسم توصیفی صرف استفاده کند با سلسله‌ای از تشبیهات، کنش‌ها و گفت‌وگوها، فضا را ایجاد می‌کند. ویژگی‌های ظاهری شخصیت‌ها، دقت به جزئیات و ریزه‌کاری‌های داستان، دقت نویسنده را نشان می‌دهد. گویا او می‌کوشد همه‌چیز در داستانش دارای کارکردی دراماتیک باشد و در این مسیر تا حدودی موفق بوده است.
رمان «پیاده» سیری خطی دارد. یعنی از ابتدا به خواننده وا می‌نمایاند که اثری رئالیستیک است. به مرور که پیش می‌رویم، رگه‌هایی از ابهام و تعلیق، در قالب ورود عناصر شگفت به بدنه روایت، خواننده را دچار ابهام و سؤال می‌کند. در بطن این روزمرگی چه چیز می‌تواند اثر را از سقوط کامل به گرداب تکرار و کلیشه نجات دهد؟ شاید این رمز موفقیت رمان «پیاده» است. درست از نیمه رمان، چاشنی دینامیت شگفتی منفجر می‌شود. یکی از انبارهای آسایشگاه بر اثر نشت گاز منفجر شده است. سربازان در فضایی تاریک و مهیب به اطفای حریق مشغول‌اند. راوی داستان گیج‌وگول است و درست نمی‌داند چه‌چیزی رخ داده است. بخش‌هایی از روایت حادثه توسط دوستان امید شیدایی به او منتقل می‌شود اما نه خود او و نه خواننده متن، این حادثه به‌ظاهر ناچیز را جدی نمی‌انگارند. به گمان من تردستی روایی یا تغییرکردن استراتژی متن در این نقطه رخ می‌دهد. رمان‌نویس به‌جای برخوردی شیفته‌وار با این حادثه، سعی در کوچک جلوه‌دادن آن دارد. راوی- قهرمان داستان درصدد کتمان چیزی نیست. او نیز به قدر خواننده و نه بیشتر می‌داند. در ادامه خواننده شاهد اتفاقات ریز و درشتی است که در پادگان می‌افتد. درگیری‌ها، نفرت از سربازی، رازدل‌های شبانه و دشواری‌های این زندگی. نويسنده «پياده» شتابزده نیست. به تعبیری قصد ندارد از نیمه دوم رمان آهنگی شتابان بیافریند. گویی راوی رمان به‌‌رغم نفرت از همه محدودیت‌ها و مشکلات زندگی سربازخانه‌ای چنان دل در گرو این روزها و شب‌ها و خصوصا دوستانش دارد که ناخودآگاه سعی می‌کند روند گذر زمان را نادیده بگیرد.
قدری جلوتر، از فصل پانزدهم به‌بعد شاهد نوعی از تجلی یا گره‌گشایی هستیم. بسیاری از کدها معنا می‌یابند و حس وقوع فاجعه‌ای شوم، پیش از وقوع خواننده را درگیر می‌کند. راوی حامل کتابی است، کتابی که از پدرش گرفته است: «سرباز زیر باران!» او کتاب را به کسرا می‌دهد و در فصل ماقبل آخر معلوم می‌شود که سرنوشت آنان در سطور همین کتاب به‌ ظاهر کهنه و بی‌اهمیت رقم خورده است. کسرا به راوی می‌گوید: ما مردیم! امید سعی می‌کند همه‌چیز را ندیده بینگارد. گویا طعم مرگ چندان بیگانه نیست. کسرا صفحات کتاب را بازخوانی می‌کند و زندگی هر کدام از همگنان را مرور می‌کند: علیرضا که برای خاطر دختری خودزنی کرده است... شاهرخ و رسول... . این کتاب، کتاب تقدیرات است. هرچند که این شگرد روایی تازه نیست اما شیوه کاربست آن در رمان «پياده» جذابیت دارد. بدین معنا که خواننده از فضایی کاملا واقع‌گرا و گاه ملال‌آور، به حضور و تأثیر جادو در سرنوشت محتوم افراد، رسیده است. اما در یک جمع‌بندی کلی، رمان «پیاده» می‌توانست موجزتر باشد، با تعداد فصل‌هایی کم‌تر و فشرده‌تر. چرا‌که بعضی از فصل‌ها و تک‌گویی‌های راوی اندکی ملال‌آور و کشدار می‌نماید. اما درمجموع «پیاده» رمانی است یکدست و بی‌ادعا. بدون بازی‌های فُرمی و زبانی مألوف و فضل‌فروشی‌های رایج.

رمان «پیاده» از آن‌دست آثاری است که به‌ سهولت خوانده می‌شوند. فضای پادگانی- سربازخانه‌ای، رایحه آشنایی دارد و بسیاری از مخاطبان بالقوه این فضا را لمس کرده یا می‌شناسند. اما کار حمید بابایی صرفا بازنمایاندن فضایی آشنا نیست. او مترصد است دیگر‌مکان خویش را بسازد. دیگرمکانی که برای سرایت‌یافتن، بسیاری از نشانه‌های واقعی را به کار می‌گیرد و بازتولید می‌کند. این تمهید در رمان کارکردی دوگانه یافته است: از سویی موجب ایجاد قرابت خواننده با متن شده و از سویی دیگر با تغییر شکل و همانا تغییر‌‌ ماهیت ‌یافتن کارکرد مکان‌ها و چیزها، به نوعی برخورد آشنایی‌زدایانه رسیده است.
امید شیدایی، جوان تحصیل‌کرده‌ای است که مانند سایر هم‌صنفان خویش به سربازی آمده است. او می‌داند که به اجبار، دو سال را در پادگان سپری خواهد کرد. او، در مرزی لغزنده از جهان ذهن و دنیای بیرونی، یعنی محیط تکراری و غم‌انگیز پادگان زندگی می‌کند. سوژه‌های دیریاب ذهن امید، کتاب، موسیقی و عشقش به دختری به نام غزل، بخشی از هستی درونی او را می‌سازد و رويدادهای تکرارپذیر پادگان و زندگی سربازی، به‌مثابه اموری محتوم، بخش بیرونی زندگی‌اش را قابل لمس می‌کند. امید در همه حال سرگرم بیان‌کردن است. بازگفتن این دو بخش. این بازگفتن، به جدال با خویش منتهی می‌شود و امید به عنوان راوی اول‌شخص داستان سعی می‌کند میان این دو، تعادلی ایجاد کند. تعادلی که در بیشتر اوقات قادر به حفظ آن نیست. شخصیت راوی داستان جذاب و گیرا است. او دغدغه‌های بسیاری دارد و زیاد فکر می‌کند. جنس کلام او با وجود اینکه سعی در لفاظی و سخن‌فرسایی ندارد، متفاوت از سایرین است. ارجاعات او به شنیده‌ها، دیده‌ها و خوانده‌هایش، روایت را رنگین‌تر می‌کند. و گاه این ارجاعات بینامتنی، فضای متن را شگفتی و وضوح بیشتری می‌بخشند.
نثر رمانِ «پیاده» یکدست و سهل‌خوان است. او سعی می‌کند برای آدم‌هایش لحن منحصربه‌فردی بسازد. شاهرخ، کسرا و علیرضا به اقتضای ویژگی‌های شخصی و درونی‌شان، هر کدام لحنی خاص دارند: یکی کوتاه و تلگرافی سخن می‌گوید و دیگری که رؤیاپرداز است و لحنی شبه‌استعاری دارد. این جمع ناهمگون و درعین‌حال آشنا، در این سربازخانه دورافتاده هر لحظه به کشفی تازه نائل می‌شوند: دوستی‌ها شکل می‌گیرند، اسرار برملا می‌شوند و زندگی پادگانی چون ابژه‌ای سخت و انزجارآور، خویش را به آنان تحمیل می‌کند. حمید بابایی فضاساز ماهری است. او بدون اینکه از مکانیسم توصیفی صرف استفاده کند با سلسله‌ای از تشبیهات، کنش‌ها و گفت‌وگوها، فضا را ایجاد می‌کند. ویژگی‌های ظاهری شخصیت‌ها، دقت به جزئیات و ریزه‌کاری‌های داستان، دقت نویسنده را نشان می‌دهد. گویا او می‌کوشد همه‌چیز در داستانش دارای کارکردی دراماتیک باشد و در این مسیر تا حدودی موفق بوده است.
رمان «پیاده» سیری خطی دارد. یعنی از ابتدا به خواننده وا می‌نمایاند که اثری رئالیستیک است. به مرور که پیش می‌رویم، رگه‌هایی از ابهام و تعلیق، در قالب ورود عناصر شگفت به بدنه روایت، خواننده را دچار ابهام و سؤال می‌کند. در بطن این روزمرگی چه چیز می‌تواند اثر را از سقوط کامل به گرداب تکرار و کلیشه نجات دهد؟ شاید این رمز موفقیت رمان «پیاده» است. درست از نیمه رمان، چاشنی دینامیت شگفتی منفجر می‌شود. یکی از انبارهای آسایشگاه بر اثر نشت گاز منفجر شده است. سربازان در فضایی تاریک و مهیب به اطفای حریق مشغول‌اند. راوی داستان گیج‌وگول است و درست نمی‌داند چه‌چیزی رخ داده است. بخش‌هایی از روایت حادثه توسط دوستان امید شیدایی به او منتقل می‌شود اما نه خود او و نه خواننده متن، این حادثه به‌ظاهر ناچیز را جدی نمی‌انگارند. به گمان من تردستی روایی یا تغییرکردن استراتژی متن در این نقطه رخ می‌دهد. رمان‌نویس به‌جای برخوردی شیفته‌وار با این حادثه، سعی در کوچک جلوه‌دادن آن دارد. راوی- قهرمان داستان درصدد کتمان چیزی نیست. او نیز به قدر خواننده و نه بیشتر می‌داند. در ادامه خواننده شاهد اتفاقات ریز و درشتی است که در پادگان می‌افتد. درگیری‌ها، نفرت از سربازی، رازدل‌های شبانه و دشواری‌های این زندگی. نويسنده «پياده» شتابزده نیست. به تعبیری قصد ندارد از نیمه دوم رمان آهنگی شتابان بیافریند. گویی راوی رمان به‌‌رغم نفرت از همه محدودیت‌ها و مشکلات زندگی سربازخانه‌ای چنان دل در گرو این روزها و شب‌ها و خصوصا دوستانش دارد که ناخودآگاه سعی می‌کند روند گذر زمان را نادیده بگیرد.
قدری جلوتر، از فصل پانزدهم به‌بعد شاهد نوعی از تجلی یا گره‌گشایی هستیم. بسیاری از کدها معنا می‌یابند و حس وقوع فاجعه‌ای شوم، پیش از وقوع خواننده را درگیر می‌کند. راوی حامل کتابی است، کتابی که از پدرش گرفته است: «سرباز زیر باران!» او کتاب را به کسرا می‌دهد و در فصل ماقبل آخر معلوم می‌شود که سرنوشت آنان در سطور همین کتاب به‌ ظاهر کهنه و بی‌اهمیت رقم خورده است. کسرا به راوی می‌گوید: ما مردیم! امید سعی می‌کند همه‌چیز را ندیده بینگارد. گویا طعم مرگ چندان بیگانه نیست. کسرا صفحات کتاب را بازخوانی می‌کند و زندگی هر کدام از همگنان را مرور می‌کند: علیرضا که برای خاطر دختری خودزنی کرده است... شاهرخ و رسول... . این کتاب، کتاب تقدیرات است. هرچند که این شگرد روایی تازه نیست اما شیوه کاربست آن در رمان «پياده» جذابیت دارد. بدین معنا که خواننده از فضایی کاملا واقع‌گرا و گاه ملال‌آور، به حضور و تأثیر جادو در سرنوشت محتوم افراد، رسیده است. اما در یک جمع‌بندی کلی، رمان «پیاده» می‌توانست موجزتر باشد، با تعداد فصل‌هایی کم‌تر و فشرده‌تر. چرا‌که بعضی از فصل‌ها و تک‌گویی‌های راوی اندکی ملال‌آور و کشدار می‌نماید. اما درمجموع «پیاده» رمانی است یکدست و بی‌ادعا. بدون بازی‌های فُرمی و زبانی مألوف و فضل‌فروشی‌های رایج.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.