|

«پی‌نوشت خاموشی»: رمان تازه‌ای از محمدرحیم اخوت

قصه فراموشی

پارسا شهری: «هنوز تا پل خاجو دویست-سیصدمتری فاصله داشت. غروب بود و چراغ‌های دهانه‌های پل تازه روشن شده بود. به‌قول آن داستان‌نویس: زنجیری زرین دور گردن رودخانه با گل درشت (مدالیوم)ی از طلای ناب آن وسط در میان حلقه‌های ریز و درشت طلایی.» رمانِ «پی‌نوشت خاموشی» محمدرحیم اخوت این‌طور آغاز می‌شود: پل خاجو، قولِ داستان‌نویس... داستان‌های اخوت همواره پُر است از نمادهایی از شهر اصفهان، پل‌ها، رودخانه‌ها و مكان‌های معروفی كه در این شهر هست و رفته‌رفته در داستان‌های اخوت به عنصری جدانشدنی و شخصیتِ داستانی بدل شده‌اند. علاوه‌بر این رمان نقل‌قول‌هایی هم دارد: به‌قولِ آن داستان‌نویس یا آغاز فصل دو: «به‌قول میلان كوندرا به‌نقل از میرعلائی: هیچ چیز به سنگینی احساس همدلی نیست. حتی درد شخصی به سنگینی دردی نیست كه آدم برای كسی دیگر می‌كشد - دردی كه با تخیل افزون می‌شود و با صدها پژواك ادامه می‌یابد.» داستان‌های اخوت سرشارند از این دردها، از پژواك این دردها كه همواره رنگ‌وبویی نوستالژیك و تاریخی هم دارند و به خاطره‌ای و مكانی در دورها پیوند می‌خورند. اما پیش از مرور داستانِ كتاب اخیر، نكته‌ای جالب در ابتدای رمان به‌چشم می‌آید. اینكه رمان با وام‌گرفتن از فُرم نمایشنامه در همان صفحه نخست به معرفی مختصر و البته دقیق شخصیت‌ها پرداخته است؛ از نام و فامیل شخصیت‌ها تا سن‌وسال و شغل و زادورودشان: مهرداد نیكبخت: هفتادساله. مجرد. استاد بازنشسته دانشگاه. مهرانگیز نیكبخت: 66 ساله. همسرش: عنایت‌الله كاظمی. فرزندهاشان: مریم (41 ساله)، آرزو (37 ساله)... دریا ارس: 34ساله. مجرد. سایه محرّر: دانش‌آموز قدیم و دوست بعدی مهرداد. نویسنده‌ی تازه‌كار. معلم... و به‌همین‌ترتیب ده شخصیت داستان معرفی می‌شوند. اما شخصیت محوری دكتر مهرداد نیكبخت است، استاد بازنشسته دانشگاه. راوی سوم‌شخص در سرتاسر رمان به ذهن مهرداد، شخصیت اصلی وفادار است. داستان با آشنایی دكتر نیكبخت و دختری سی‌وچندساله آغاز می‌شود. بعد به‌سیاقِ دیگر آثار اخوت، نوبت به گذشته و خاطرات می‌رسد و «نوعی دل‌سپردگی» كه می‌توانست پایه زندگی مشتركی باشد و نشده و مهرداد هم‌چنان در آستانه هفتادسالگی مجرد مانده بود. فصل‌های بعدی رمان هم بازگشت به گذشته‌ای دور، چهل سال پیش است: «آدم كه پیر می‌شود، انگار حافظه‌اش رو به عقب می‌رود!» تا فصل‌های آخر ماجرا در بین حال و گذشته و رفت‌وبرگشت‌های ذهنِ مهرداد روایت می‌شود، تا اینكه رمان چرخش می‌كند و راوی دیگری را جای مهرداد و ذهنِ او می‌نشاند. ابتدا به‌نظر می‌رسد سرگذشت مهرداد نیكبخت رها شده و داستان دیگری جای آن را گرفته است، اما مخاطب كمی كه در رمان پیش می‌رود با مهرداد نیكبخت مواجه می‌شود؛ این‌بار خود در جایگاه راوی اول‌شخص نشسته است. مهرداد در این روایت شصت‌ساله است و ده‌سال قبل از زمان حال را روایت می‌كند. سرآخر هم راوی سوم‌شخص بازمی‌گردد و سررشته روایت را دست می‌گیرد. البته نویسنده این جابجایی روایت و راوی را در رمان با شگردهایی تبیین می‌كند، به‌طرزی كه مخاطب بدون پرش ذهن و مراجعه دوباره به صفحات قبل بتواند سیر روایت را دنبال كند. ورود سایه محرّر به داستان نیز از فصل پانزدهم آغاز می‌شود: «تازه به آن آپارتمان نقل‌مكان كرده بود كه یك روز صبح با زنگ تلفن و سپس دیدار حضوری، سروكله‌ی علیامخدره‌یی پیدا شد با نام مستعار سایه محرّر. آن‌هم بعد از ده-پانزده سال بی‌خبری كامل! همین بود كه حیرت مهرداد را برمی‌انگیخت. سال‌ها پیش با كسی آشنا باشی كه ناگهان غیب شود؛ طوری كه از بود و نبودش بی‌خبر باشی. بعد درست وقتی كه از داشتن یك شریك جرم در این زندگی سراپا جرم و جهالت ناامید شده‌ای، آن آشنای گم‌شده، در هیئت نویسنده‌یی با رمانی حاضر و آماده، از پرده غیب بیرون بیاید و دست و قلمت را راه بیندازد!» در آن زمان، یعنی حدود سی‌سال پیش، مهرداد نیكبخت سرودن غزل‌های موزون و مقفا و شعرهای بی‌وزن و قافیه را موقتا‍ً كنار گذاشته بود و رفته بود سراغ نوشتن داستان. برخلاف غزل‌ها، دو-سه‌تایی از داستان‌هاش هم اینجا و آنجا چاپ شده بودند. «كم‌كم داشت باور می‌كرد كه او درواقع داستان‌نویس است؛ و غزل‌سرایی بیراهه‌یی بوده كه او را از كار اصلی‌اش، یعنی آن چیزی كه استاد زرتشتی‌شان به آن می‌گفت خویشكاری منحرف كرده است.» بعد ناگهان فرشته الهام از پرده غیب بیرون آمده بود، «آن‌هم با یك رمان حاضر و آماده!» ماجرای آشنایی آقای نیكبخت با این علیامخدره كه از این پس او را با اسم مستعارِ «سایه محرّر» می‌شناسیم، در نوشته‌های خودِ خانم محرّر آمده است. بعد از این مقدمه رمان ادامه می‌یابد: «نوشته‌های سایه این‌طور شروع می‌شود: گاهی آدم تو زندگی‌ش به كتابی، شعری، یا جمله‌یی برمی‌خوره كه تموم زندگی‌ش رو از این‌رو به آن‌رو می‌كند. عین یه نقش سنگی. پاك‌شدنی و فراموش‌شدنی نیست كه نیست. مثل داغی بر دل و روح و ذهن و حافظه می‌مانَد و یك عمر آدم را رها نمی‌كند.» و آن جمله این بود: «خوشبختی یعنی اینكه كسی بتواند وظیفه‌اش را در زندگی انجام دهد.» او در یازده‌سالگی این جمله را از زبان معلمی شنیده بود كه نقشی پررنگ در زندگی او داشت. در ادامه یادداشتی از مهرداد نقل می‌شود كه درباره یكی از نوشته‌های سایه نظر داده است. «نمی‌دانم این چیزی كه او نوشته، رمان است یا سرگذشت؟ ...چیزی‌ست میان رمان و سرگذشت. با این‌كه روی جلد كتاب و در خود داستان آمده اسم نویسنده؛ اما می‌شود آن را تمهیدی دانست برای واقع‌نمایی داستان. هرچند تمهیدی ناشیانه. می‌توان فرض كرد یك اسم مستعار است نویسنده. اما برای من این نوشته بیش‌تر یك سرگذشت است تا رمان. نمی‌توانم به‌عنوان متنی تخیلی ببینم و بخوانم این نوشته را. به‌خصوص این‌كه پای خود مرا هم به میان كشیده سایه.» رمان در اواخر گویی از ورطه زمان بیرون می‌افتد و روایت از مسیر عادی خارج می‌شود. «پیری و تنهایی گذشته‌ها را از زیر خاكستر زمان بیرون می‌كشد و زمان را به قهقرا می‌برد.» به‌قولِ راوی گویا مهرداد میانه خواب و بیداری، رشته روایت را دست راوی سپرده تا دوره‌های مختلف زندگی او را بدون هیچ ترتیب زمانی خاصی روایت كند. «حالا راوی دانای كل، این قدیمی‌ترین راوی جهان، برای ما قصه می‌گوید. آن‌هم با آن بیتی كه عنوان داستان را روشن می‌كند: سخنم پی‌نوشت خاموشی/ قصه‌ام قصه‌ی فراموشی».
پی‌نوشت خاموشی/ محمدرحیم اخوت/ نشر آگاه

پارسا شهری: «هنوز تا پل خاجو دویست-سیصدمتری فاصله داشت. غروب بود و چراغ‌های دهانه‌های پل تازه روشن شده بود. به‌قول آن داستان‌نویس: زنجیری زرین دور گردن رودخانه با گل درشت (مدالیوم)ی از طلای ناب آن وسط در میان حلقه‌های ریز و درشت طلایی.» رمانِ «پی‌نوشت خاموشی» محمدرحیم اخوت این‌طور آغاز می‌شود: پل خاجو، قولِ داستان‌نویس... داستان‌های اخوت همواره پُر است از نمادهایی از شهر اصفهان، پل‌ها، رودخانه‌ها و مكان‌های معروفی كه در این شهر هست و رفته‌رفته در داستان‌های اخوت به عنصری جدانشدنی و شخصیتِ داستانی بدل شده‌اند. علاوه‌بر این رمان نقل‌قول‌هایی هم دارد: به‌قولِ آن داستان‌نویس یا آغاز فصل دو: «به‌قول میلان كوندرا به‌نقل از میرعلائی: هیچ چیز به سنگینی احساس همدلی نیست. حتی درد شخصی به سنگینی دردی نیست كه آدم برای كسی دیگر می‌كشد - دردی كه با تخیل افزون می‌شود و با صدها پژواك ادامه می‌یابد.» داستان‌های اخوت سرشارند از این دردها، از پژواك این دردها كه همواره رنگ‌وبویی نوستالژیك و تاریخی هم دارند و به خاطره‌ای و مكانی در دورها پیوند می‌خورند. اما پیش از مرور داستانِ كتاب اخیر، نكته‌ای جالب در ابتدای رمان به‌چشم می‌آید. اینكه رمان با وام‌گرفتن از فُرم نمایشنامه در همان صفحه نخست به معرفی مختصر و البته دقیق شخصیت‌ها پرداخته است؛ از نام و فامیل شخصیت‌ها تا سن‌وسال و شغل و زادورودشان: مهرداد نیكبخت: هفتادساله. مجرد. استاد بازنشسته دانشگاه. مهرانگیز نیكبخت: 66 ساله. همسرش: عنایت‌الله كاظمی. فرزندهاشان: مریم (41 ساله)، آرزو (37 ساله)... دریا ارس: 34ساله. مجرد. سایه محرّر: دانش‌آموز قدیم و دوست بعدی مهرداد. نویسنده‌ی تازه‌كار. معلم... و به‌همین‌ترتیب ده شخصیت داستان معرفی می‌شوند. اما شخصیت محوری دكتر مهرداد نیكبخت است، استاد بازنشسته دانشگاه. راوی سوم‌شخص در سرتاسر رمان به ذهن مهرداد، شخصیت اصلی وفادار است. داستان با آشنایی دكتر نیكبخت و دختری سی‌وچندساله آغاز می‌شود. بعد به‌سیاقِ دیگر آثار اخوت، نوبت به گذشته و خاطرات می‌رسد و «نوعی دل‌سپردگی» كه می‌توانست پایه زندگی مشتركی باشد و نشده و مهرداد هم‌چنان در آستانه هفتادسالگی مجرد مانده بود. فصل‌های بعدی رمان هم بازگشت به گذشته‌ای دور، چهل سال پیش است: «آدم كه پیر می‌شود، انگار حافظه‌اش رو به عقب می‌رود!» تا فصل‌های آخر ماجرا در بین حال و گذشته و رفت‌وبرگشت‌های ذهنِ مهرداد روایت می‌شود، تا اینكه رمان چرخش می‌كند و راوی دیگری را جای مهرداد و ذهنِ او می‌نشاند. ابتدا به‌نظر می‌رسد سرگذشت مهرداد نیكبخت رها شده و داستان دیگری جای آن را گرفته است، اما مخاطب كمی كه در رمان پیش می‌رود با مهرداد نیكبخت مواجه می‌شود؛ این‌بار خود در جایگاه راوی اول‌شخص نشسته است. مهرداد در این روایت شصت‌ساله است و ده‌سال قبل از زمان حال را روایت می‌كند. سرآخر هم راوی سوم‌شخص بازمی‌گردد و سررشته روایت را دست می‌گیرد. البته نویسنده این جابجایی روایت و راوی را در رمان با شگردهایی تبیین می‌كند، به‌طرزی كه مخاطب بدون پرش ذهن و مراجعه دوباره به صفحات قبل بتواند سیر روایت را دنبال كند. ورود سایه محرّر به داستان نیز از فصل پانزدهم آغاز می‌شود: «تازه به آن آپارتمان نقل‌مكان كرده بود كه یك روز صبح با زنگ تلفن و سپس دیدار حضوری، سروكله‌ی علیامخدره‌یی پیدا شد با نام مستعار سایه محرّر. آن‌هم بعد از ده-پانزده سال بی‌خبری كامل! همین بود كه حیرت مهرداد را برمی‌انگیخت. سال‌ها پیش با كسی آشنا باشی كه ناگهان غیب شود؛ طوری كه از بود و نبودش بی‌خبر باشی. بعد درست وقتی كه از داشتن یك شریك جرم در این زندگی سراپا جرم و جهالت ناامید شده‌ای، آن آشنای گم‌شده، در هیئت نویسنده‌یی با رمانی حاضر و آماده، از پرده غیب بیرون بیاید و دست و قلمت را راه بیندازد!» در آن زمان، یعنی حدود سی‌سال پیش، مهرداد نیكبخت سرودن غزل‌های موزون و مقفا و شعرهای بی‌وزن و قافیه را موقتا‍ً كنار گذاشته بود و رفته بود سراغ نوشتن داستان. برخلاف غزل‌ها، دو-سه‌تایی از داستان‌هاش هم اینجا و آنجا چاپ شده بودند. «كم‌كم داشت باور می‌كرد كه او درواقع داستان‌نویس است؛ و غزل‌سرایی بیراهه‌یی بوده كه او را از كار اصلی‌اش، یعنی آن چیزی كه استاد زرتشتی‌شان به آن می‌گفت خویشكاری منحرف كرده است.» بعد ناگهان فرشته الهام از پرده غیب بیرون آمده بود، «آن‌هم با یك رمان حاضر و آماده!» ماجرای آشنایی آقای نیكبخت با این علیامخدره كه از این پس او را با اسم مستعارِ «سایه محرّر» می‌شناسیم، در نوشته‌های خودِ خانم محرّر آمده است. بعد از این مقدمه رمان ادامه می‌یابد: «نوشته‌های سایه این‌طور شروع می‌شود: گاهی آدم تو زندگی‌ش به كتابی، شعری، یا جمله‌یی برمی‌خوره كه تموم زندگی‌ش رو از این‌رو به آن‌رو می‌كند. عین یه نقش سنگی. پاك‌شدنی و فراموش‌شدنی نیست كه نیست. مثل داغی بر دل و روح و ذهن و حافظه می‌مانَد و یك عمر آدم را رها نمی‌كند.» و آن جمله این بود: «خوشبختی یعنی اینكه كسی بتواند وظیفه‌اش را در زندگی انجام دهد.» او در یازده‌سالگی این جمله را از زبان معلمی شنیده بود كه نقشی پررنگ در زندگی او داشت. در ادامه یادداشتی از مهرداد نقل می‌شود كه درباره یكی از نوشته‌های سایه نظر داده است. «نمی‌دانم این چیزی كه او نوشته، رمان است یا سرگذشت؟ ...چیزی‌ست میان رمان و سرگذشت. با این‌كه روی جلد كتاب و در خود داستان آمده اسم نویسنده؛ اما می‌شود آن را تمهیدی دانست برای واقع‌نمایی داستان. هرچند تمهیدی ناشیانه. می‌توان فرض كرد یك اسم مستعار است نویسنده. اما برای من این نوشته بیش‌تر یك سرگذشت است تا رمان. نمی‌توانم به‌عنوان متنی تخیلی ببینم و بخوانم این نوشته را. به‌خصوص این‌كه پای خود مرا هم به میان كشیده سایه.» رمان در اواخر گویی از ورطه زمان بیرون می‌افتد و روایت از مسیر عادی خارج می‌شود. «پیری و تنهایی گذشته‌ها را از زیر خاكستر زمان بیرون می‌كشد و زمان را به قهقرا می‌برد.» به‌قولِ راوی گویا مهرداد میانه خواب و بیداری، رشته روایت را دست راوی سپرده تا دوره‌های مختلف زندگی او را بدون هیچ ترتیب زمانی خاصی روایت كند. «حالا راوی دانای كل، این قدیمی‌ترین راوی جهان، برای ما قصه می‌گوید. آن‌هم با آن بیتی كه عنوان داستان را روشن می‌كند: سخنم پی‌نوشت خاموشی/ قصه‌ام قصه‌ی فراموشی».
پی‌نوشت خاموشی/ محمدرحیم اخوت/ نشر آگاه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.