اروپا بعد از مرکل
آشوکا مودی.استاد دانشگاه پرینستون و نماینده سابق آلمان در صندوق بینالمللی پول
سال آینده انتخابات فدرال آلمان برگزار میشود و بوندستاگ جدید صدراعظم بعدی کشور را انتخاب خواهد کرد. چه آنگلا مرکل مقام خود را حفظ کند و چه با نظر به وضعیت نامساعد کنونی خود و حزب اتحاد دموکراتیک مسیحی، آن را از دست دهد، یک چیز مسلم است: صدراعظم بعدی آلمان دیگر صدراعظم بالفعل اروپا نخواهد بود. این امر به شکل بنیادینی چگونگی عملکرد اروپا را تغییر خواهد داد؛ تحولی که اگرچه بخشی از آن معطوف به بهبود شرایط است، اما وقفه و خلل ناشی از آن میتواند دردسرساز باشد.همیشه اینطور نبوده که صدراعظم آلمان تا بدین حد قدرت و نفوذ خود را بر اتحادیه اروپا اعمال کند. این هلموت کوهل، صدراعظم اسبق آن کشور بود که چنین رسمی را بنا نهاد. او پس از نظاره فرایند اتحاد دو آلمان در سالهای 1989 و 1990، درصدد برآمد تا آنچه را از منظرش مأموریت تاریخی متحدکردن اروپا بود، به سرانجام برساند. در حقیقت این کوهل بود که اروپا را از توافق بر سر پیمان ماستریخت در سال 1991 تا حساسترین تصمیمگیریها درباره شکل و شمایل حوزه یورو در سال 1998 رهبری کرد. در آن سالها، ایده یک واحد پول اروپایی مشترک میتوانست بارهاوبارها شکست بخورد. در سال 1994،
ولفگانگ شوبله، همکار نزدیک کوهل که امروز وزیر دارایی آلمان است، اذعان کرد فقط پنج کشور اروپایی که ایتالیا جزء آنان نبود، آمادگی آن را داشتند تا واحد پولی یکسان اتخاذ کنند. اما کوهل، اصرار داشت ایتالیا نیز به جمع این کشورها بپیوندد.اما جانشین کوهل، گرهارد شرودر، رویکرد بسیار متفاوتی در پیش گرفت. او که هیچ تجربه و خاطرهای شخصی از جنگ جهانی دوم در چنته نداشت، مطمئن بود آلمان میتواند روی پای خود بایستد، بدون آنکه نیازی داشته باشد به طور مستمر بر پیوند خود با اروپا تأکید کند. شرودر فعالانه در پی منافع ملی آلمان بود. او و دولتش بانک مرکزی اروپا را بهدلیل بالا نگهداشتن بیش از حد نرخ بهره، بهشدت سرزنش کرده و قوانین مالی اروپا را به چالش کشیدند. چرخ اقتصاد آلمان دیگر تقریبا متوقف شده بود و سیاستهای ریاضتی بیشتر میتوانست منشأ صدمات جدیتر و چهبسا دیرپاتری شود. در این میان، شرودر به منظور حفاظت از فولکسواگن، قوانین تصاحب شرکتی اتحادیه اروپا را بهکلی زیر پا گذاشت. تنها اقدام او در حمایت از ایده اروپایی متحد، موافقت با ورود یونان به حوزه یورو بود.مرکل نیز در ابتدای دوران زعامت خود که از نوامبر 2005 آغاز شد،
بیش از آنکه مشابه کوهل باشد، یادآور شرودر بود. او که بسیار جوانتر از شرودر بود و در آلمان شرقی بزرگ شده بود، حتی کمتر از همتایان قبلی خود دلمشغول دلالتهای «اروپای پس از جنگ»، در هر دو پهنه تاریخ و جغرافیا بود. او که هیچ فشار و انگیزه باداومی برای عرضه مواضع موافق خود در قبال ایده اروپایی احساس نمیکرد، به همین راضی بود که صرفا در مقام صدراعظم آلمان خدمت کند. این رویکرد در ابتدا موفق شد. اقتصادهای اروپایی، از جمله آلمان، در گیرودار یک حباب اقتصادی و مالی غولآسا و جهانی بودند. در شرایطی که تقریبا همه کشورها از قوانین مالی دوری میکردند، اروپاییها بر این باور بودند که یورو میتواند محرک رشد اقتصادی باشد و عاقبت به یک اتحاد سیاسی بینجامد. به زبان ساده، آنان بر این باور بودند که اروپا نیازمند یک صدراعظم نیست. اما همه اینها با رکود اقتصاد جهانی در سالهای 2008 و پس از آن تغییر کرد؛ رکودی که پرده از ضعفهای ساختار اتحاد پولی برداشت. علاوه بر همه صدمات ناشی از فلاکت اقتصاد جهانی، حوزه یورو با ورشکستگی قریبالوقوع دولت یونان نیز روبهرو بود. از ماه مارس 2010 دیگر تقریبا مشخص بود بحران یونان به خودی خود امکان
حلوفصل ندارد و همینجا بود که مرکل آرامآرام مسئولیت را برعهده گرفت.اما مرکل با این پیشفرض پا به میدان گذاشت که یورو به عنوان ماشینی جهنمی، مانعی در برابر او و کشورش است. با این حال، او گزینههای محدودی در اختیار داشت. مرکل به عنوان صدراعظم اروپایی عمل میکرد، اما تمرکزش همیشه معطوف به منافع آلمان بود. او میدانست آلمانیها تحمل آن را نخواهند داشت که مالیاتهایشان صرف هزینههای اروپا شود. مخارج یونان به طور خاص بسیاری را دچار اضطراب و آشفتگی میکرد. بنابراین مرکل کمترین کار ممکن را انجام داد؛ بسیار کمتر از آنکه به بحران یونان، یا بحران فراگیرتر یورو خاتمه دهد، اما کافی بود برای آنکه مانع از فروپاشی دولت شود.در نتیجه، بحران ادامه پیدا کرد و به اشکال جدیدتری تحول یافت که پرمخاطرهترین آن در بخش بانکداری ایتالیا، این گسل تهدیدآمیز اروپا ظاهر شد. اواخر سال 2011 بود که مرکل دستبهکار جایگزینی دولتهای منتخب یونان و ایتالیا با تکنوکراتها شد. هیچکس راضی نبود و جنبشهای سیاسی اعتراضی در جایجای اروپا قدرت گرفتند؛ از جمله در آلمان که شاهد تولد حزب راستگرا و اروپاستیز «جایگزینی برای آلمان» یا AfD در فوریه 2013
بود. مرکل در قبال بحران پناهجویی موضع اصولیتری اختیار کرد و بیش از یک میلیون پناهجو را در داخل خاک آلمان پذیرفت. اما او این کار را بدون مشورت با همتایان اروپایی خود یا شهروندان کشورش انجام داد و بهسرعت نیز تنبیه شد. اتحاد دموکراتیک مسیحی در حالی متحمل زنجیرهای از شکستهای تحقیرآمیز در انتخابات ملی و محلی شد که AfD توانست موفقیتهای چشمگیری به دست آورد.درحالحاضر، مرکل همچنان عنوان صدراعظم بالفعل، اروپا را در اختیار خود دارد؛ آنهم صرفا به این دلیل که هیچ جایگزین دیگری وجود ندارد. اما آلمان و اروپا هر دو در حال تغییر هستند. دستاوردهای اخیر AfD محصول تحریک احساسات بیگانهستیزی است. حتی اگر مرکل موفق شود پس از انتخابات سال آینده نیز صدراعظم آلمان باقی بماند، از حمایت و پشتیبانی بسیار ضعیفتری برخوردار خواهد بود. درعینحال، اقتصاد اروپا نیز در حال احتضار باقی مانده و تهدید گسل ایتالیا نیز قادر است تا هر لحظه سرتاسر اروپا را دچار شوک کند. اعتماد به نهادهای اروپایی زائل شده و روابط تجاری بین کشورهای اروپایی نیز مطابق انتظار تحلیل رفته است؛ چراکه تجار و بازرگانان توجه خود را بیشازپیش متوجه بازارهای روبهرشد
آسیایی و آمریکایی کردهاند. صدراعظم بعدی آلمان هر که باشد، نه از پشتیبانی آلمانها برخوردار خواهد بود و نه موافقت اروپاییها برای برعهدهگرفتن مسئولیت صدراعظمی اروپا را جلب خواهد کرد. در این میان، اولین قربانی یونانی خواهد بود که احتمالا عاقبت ناچار خواهد شد در ازای وعده محققنشده مرکل در تخفیف بدهیها، حوزه یورو را ترک کرده و همه اتحادیه اروپایی را در وضعیتی نامعلوم گرفتار آورد.اما همه پیامدها به این میزان مخرب نخواهند بود؛ چراکه اگر کسی زمام صدراعظمی اروپا را بهدست نداشته باشد، رویگردانی از قوانین احمقانه مالی بسیار آسانتر میشود. این سنخ از بسط و توسعه حاکمیت ملی میتواند تحولی مثبت باشد، اگر منجر به آن چیزی شود که «لری سامرز»، استاد دانشگاه هاروارد، از آن به «ملیگرایی مسئولانه» یاد میکند. دولتهای حوزه یورو دیگر مجبور هستند به جای اقدام در راستای برخی ایدهآلهای انتزاعی اروپایی، به شهروندان خود خدمت کنند و بنا بر انضباط ناشی از صندوقهای رأی و نظم بازار به حیات خود ادامه دهند. یک آلمانی دیگر در نقش صدراعظم اروپا صرفا این قاره را بیشازپیش تکهپاره خواهد کرد.
منبع: Project-Syndicate
سال آینده انتخابات فدرال آلمان برگزار میشود و بوندستاگ جدید صدراعظم بعدی کشور را انتخاب خواهد کرد. چه آنگلا مرکل مقام خود را حفظ کند و چه با نظر به وضعیت نامساعد کنونی خود و حزب اتحاد دموکراتیک مسیحی، آن را از دست دهد، یک چیز مسلم است: صدراعظم بعدی آلمان دیگر صدراعظم بالفعل اروپا نخواهد بود. این امر به شکل بنیادینی چگونگی عملکرد اروپا را تغییر خواهد داد؛ تحولی که اگرچه بخشی از آن معطوف به بهبود شرایط است، اما وقفه و خلل ناشی از آن میتواند دردسرساز باشد.همیشه اینطور نبوده که صدراعظم آلمان تا بدین حد قدرت و نفوذ خود را بر اتحادیه اروپا اعمال کند. این هلموت کوهل، صدراعظم اسبق آن کشور بود که چنین رسمی را بنا نهاد. او پس از نظاره فرایند اتحاد دو آلمان در سالهای 1989 و 1990، درصدد برآمد تا آنچه را از منظرش مأموریت تاریخی متحدکردن اروپا بود، به سرانجام برساند. در حقیقت این کوهل بود که اروپا را از توافق بر سر پیمان ماستریخت در سال 1991 تا حساسترین تصمیمگیریها درباره شکل و شمایل حوزه یورو در سال 1998 رهبری کرد. در آن سالها، ایده یک واحد پول اروپایی مشترک میتوانست بارهاوبارها شکست بخورد. در سال 1994،
ولفگانگ شوبله، همکار نزدیک کوهل که امروز وزیر دارایی آلمان است، اذعان کرد فقط پنج کشور اروپایی که ایتالیا جزء آنان نبود، آمادگی آن را داشتند تا واحد پولی یکسان اتخاذ کنند. اما کوهل، اصرار داشت ایتالیا نیز به جمع این کشورها بپیوندد.اما جانشین کوهل، گرهارد شرودر، رویکرد بسیار متفاوتی در پیش گرفت. او که هیچ تجربه و خاطرهای شخصی از جنگ جهانی دوم در چنته نداشت، مطمئن بود آلمان میتواند روی پای خود بایستد، بدون آنکه نیازی داشته باشد به طور مستمر بر پیوند خود با اروپا تأکید کند. شرودر فعالانه در پی منافع ملی آلمان بود. او و دولتش بانک مرکزی اروپا را بهدلیل بالا نگهداشتن بیش از حد نرخ بهره، بهشدت سرزنش کرده و قوانین مالی اروپا را به چالش کشیدند. چرخ اقتصاد آلمان دیگر تقریبا متوقف شده بود و سیاستهای ریاضتی بیشتر میتوانست منشأ صدمات جدیتر و چهبسا دیرپاتری شود. در این میان، شرودر به منظور حفاظت از فولکسواگن، قوانین تصاحب شرکتی اتحادیه اروپا را بهکلی زیر پا گذاشت. تنها اقدام او در حمایت از ایده اروپایی متحد، موافقت با ورود یونان به حوزه یورو بود.مرکل نیز در ابتدای دوران زعامت خود که از نوامبر 2005 آغاز شد،
بیش از آنکه مشابه کوهل باشد، یادآور شرودر بود. او که بسیار جوانتر از شرودر بود و در آلمان شرقی بزرگ شده بود، حتی کمتر از همتایان قبلی خود دلمشغول دلالتهای «اروپای پس از جنگ»، در هر دو پهنه تاریخ و جغرافیا بود. او که هیچ فشار و انگیزه باداومی برای عرضه مواضع موافق خود در قبال ایده اروپایی احساس نمیکرد، به همین راضی بود که صرفا در مقام صدراعظم آلمان خدمت کند. این رویکرد در ابتدا موفق شد. اقتصادهای اروپایی، از جمله آلمان، در گیرودار یک حباب اقتصادی و مالی غولآسا و جهانی بودند. در شرایطی که تقریبا همه کشورها از قوانین مالی دوری میکردند، اروپاییها بر این باور بودند که یورو میتواند محرک رشد اقتصادی باشد و عاقبت به یک اتحاد سیاسی بینجامد. به زبان ساده، آنان بر این باور بودند که اروپا نیازمند یک صدراعظم نیست. اما همه اینها با رکود اقتصاد جهانی در سالهای 2008 و پس از آن تغییر کرد؛ رکودی که پرده از ضعفهای ساختار اتحاد پولی برداشت. علاوه بر همه صدمات ناشی از فلاکت اقتصاد جهانی، حوزه یورو با ورشکستگی قریبالوقوع دولت یونان نیز روبهرو بود. از ماه مارس 2010 دیگر تقریبا مشخص بود بحران یونان به خودی خود امکان
حلوفصل ندارد و همینجا بود که مرکل آرامآرام مسئولیت را برعهده گرفت.اما مرکل با این پیشفرض پا به میدان گذاشت که یورو به عنوان ماشینی جهنمی، مانعی در برابر او و کشورش است. با این حال، او گزینههای محدودی در اختیار داشت. مرکل به عنوان صدراعظم اروپایی عمل میکرد، اما تمرکزش همیشه معطوف به منافع آلمان بود. او میدانست آلمانیها تحمل آن را نخواهند داشت که مالیاتهایشان صرف هزینههای اروپا شود. مخارج یونان به طور خاص بسیاری را دچار اضطراب و آشفتگی میکرد. بنابراین مرکل کمترین کار ممکن را انجام داد؛ بسیار کمتر از آنکه به بحران یونان، یا بحران فراگیرتر یورو خاتمه دهد، اما کافی بود برای آنکه مانع از فروپاشی دولت شود.در نتیجه، بحران ادامه پیدا کرد و به اشکال جدیدتری تحول یافت که پرمخاطرهترین آن در بخش بانکداری ایتالیا، این گسل تهدیدآمیز اروپا ظاهر شد. اواخر سال 2011 بود که مرکل دستبهکار جایگزینی دولتهای منتخب یونان و ایتالیا با تکنوکراتها شد. هیچکس راضی نبود و جنبشهای سیاسی اعتراضی در جایجای اروپا قدرت گرفتند؛ از جمله در آلمان که شاهد تولد حزب راستگرا و اروپاستیز «جایگزینی برای آلمان» یا AfD در فوریه 2013
بود. مرکل در قبال بحران پناهجویی موضع اصولیتری اختیار کرد و بیش از یک میلیون پناهجو را در داخل خاک آلمان پذیرفت. اما او این کار را بدون مشورت با همتایان اروپایی خود یا شهروندان کشورش انجام داد و بهسرعت نیز تنبیه شد. اتحاد دموکراتیک مسیحی در حالی متحمل زنجیرهای از شکستهای تحقیرآمیز در انتخابات ملی و محلی شد که AfD توانست موفقیتهای چشمگیری به دست آورد.درحالحاضر، مرکل همچنان عنوان صدراعظم بالفعل، اروپا را در اختیار خود دارد؛ آنهم صرفا به این دلیل که هیچ جایگزین دیگری وجود ندارد. اما آلمان و اروپا هر دو در حال تغییر هستند. دستاوردهای اخیر AfD محصول تحریک احساسات بیگانهستیزی است. حتی اگر مرکل موفق شود پس از انتخابات سال آینده نیز صدراعظم آلمان باقی بماند، از حمایت و پشتیبانی بسیار ضعیفتری برخوردار خواهد بود. درعینحال، اقتصاد اروپا نیز در حال احتضار باقی مانده و تهدید گسل ایتالیا نیز قادر است تا هر لحظه سرتاسر اروپا را دچار شوک کند. اعتماد به نهادهای اروپایی زائل شده و روابط تجاری بین کشورهای اروپایی نیز مطابق انتظار تحلیل رفته است؛ چراکه تجار و بازرگانان توجه خود را بیشازپیش متوجه بازارهای روبهرشد
آسیایی و آمریکایی کردهاند. صدراعظم بعدی آلمان هر که باشد، نه از پشتیبانی آلمانها برخوردار خواهد بود و نه موافقت اروپاییها برای برعهدهگرفتن مسئولیت صدراعظمی اروپا را جلب خواهد کرد. در این میان، اولین قربانی یونانی خواهد بود که احتمالا عاقبت ناچار خواهد شد در ازای وعده محققنشده مرکل در تخفیف بدهیها، حوزه یورو را ترک کرده و همه اتحادیه اروپایی را در وضعیتی نامعلوم گرفتار آورد.اما همه پیامدها به این میزان مخرب نخواهند بود؛ چراکه اگر کسی زمام صدراعظمی اروپا را بهدست نداشته باشد، رویگردانی از قوانین احمقانه مالی بسیار آسانتر میشود. این سنخ از بسط و توسعه حاکمیت ملی میتواند تحولی مثبت باشد، اگر منجر به آن چیزی شود که «لری سامرز»، استاد دانشگاه هاروارد، از آن به «ملیگرایی مسئولانه» یاد میکند. دولتهای حوزه یورو دیگر مجبور هستند به جای اقدام در راستای برخی ایدهآلهای انتزاعی اروپایی، به شهروندان خود خدمت کنند و بنا بر انضباط ناشی از صندوقهای رأی و نظم بازار به حیات خود ادامه دهند. یک آلمانی دیگر در نقش صدراعظم اروپا صرفا این قاره را بیشازپیش تکهپاره خواهد کرد.
منبع: Project-Syndicate
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.