راه دشوار دبیر کل سازمان ملل متحد
فرشید جعفری . استادیار روابط بینالملل
پنجشنبه، پنجم اکتبر 2016 میلادی «آنتونیو گوتیرش»، نخستوزیر پیشین پرتغال و کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، با رأی 15 عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد بهعنوان نهمین دبیرکل سازمان ملل متحد انتخاب شد.
او قرار است از آغاز سال 2017 جانشین «بان کی مون» شود. این رأی و انتخاب سریع موجب شگفتی و تعجب ناظران و کارشناسان امور بینالملل شد. شگفتی این انتخاب از آنرو بود که هیچکس فکر نمیکرد انتخاب دبیرکل سازمان ملل بدون هیچگونه بحث و مجادلهای میان قدرتهای بزرگ شورای امنیت بر سر گزینهها انجام گیرد. هر قدرت بزرگی درصدد است که کاندیدای موردنظر خود را بر اعضای دیگر تحمیل کند. دستکم روسیه مایل بود که کاندیدایی از اروپایشرقی به این سمت دست یابد، اما با کمال شگفتی روسیه نیز در برگ قرمزرنگ رأی که ویژه اعضای دائم شورای امنیت است، نام گوتیرش را ثبت کرد. حتی نماینده دائم روسیه «ویتالی چورکین» آشکارا از تمایل خود برای انتصاب گوتیرش به این سمت سخن گفت. چین نیز به همین منوال عمل کرد. هشت برگ سفیدرنگ رأی نیز که ویژه اعضای غیردائم شورای امنیت است، به نام گوتیرش از صندوق رأی بیرون آمد و تنها دو دولت از رأیدادن خودداری کردهاند، اما علیه او رأی منفی ندادهاند.
این موفقیت بزرگی برای گوتیرش در تاریخ انتخاب دبیرکل در سازمان ملل متحد بهشمار میآید؛ اینکه چین و روسیه به چه دلیلی همسو با سه قدرت بزرگ دیگر گوتیرش را انتخاب کردند، شاید این باشد که قولهایی از او درباره انتصاب افراد موردنظرشان در پستهای کلیدی سازمان ملل گرفتهاند. این مسئله در چند ماه آینده مشخص خواهد شد. شاید هم این رأی قاطع برمیگردد به شخصیت خود گوتیرش. او بهلحاظ سیاسی بسیار توانمند است و نگاه چندجانبهگرایانهای در حلوفصل مسائل بینالمللی دارد؛ تجربهای که به مدت یک دهه در امور پناهندگان کسب کرده، آن هم در اوج بحرانهای مربوط به پناهندگان، از او یک سیاستمدار کاردان ساخته است. (جولیان بورگر. گاردین)
اما به نظر میرسد اجماعنظر قدرتهای بزرگ در رأیگیری روز پنجشنبه روی گوتیرش، او را با یک معضل اساسی مواجه میکند. یکی از معیارهای داوری درباره عملکرد دبیرانکل سازمان ملل، حفظ موضع انصاف و عدالت در قبال بحرانهای بینالمللی است. این موضع در برابر دو خواست میتواند خود را نشان دهد؛ خواست افکار عمومی جهانی و خواست قدرتهای بزرگ سیاست بینالملل. افکار عمومی فراتر از مرزهای ملی است. دولتهای مختلف حداقل در برخی از مسائل بنیادین بینالمللی متحد میشوند و به اجماع میرسند. افکار عمومی به عبارت دیگر واکنش جهانی خودجوشی علیه دولت، گروه و در برخی مواقع فردی است که اقدام و حرکتش برای سیستم بینالمللی بسیار قبیح بوده است. یعنی هرگاه حکومت یکی از دولتها سیاست خاصی را اعلام کند یا اقدام خاصی را در سیاست بینالملل مرتکب شود که با ایده نوع بشر مغایرت داشته باشد، افکار عمومی بدون توجه به وابستگیهای ملی برمیخیزد. (هانز جی مورگنتاو)
حال اگر آن اقدام و حرکت با منافع قدرتهای بزرگ نیز مغایرت داشته باشد، دبیرکل سازمان ملل بدون دغدغه موضع خود را نشان خواهد داد، چراکه مواضع قدرتهای بزرگ با افکار عمومی جهانی همسویی دارد. مشکل، زمانی خود را نشان میدهد که افکار عمومی جهانی و قدرتهای بزرگ در قبال یک بحران بینالمللی مواضع متفاوتی را اتخاذ کنند؛ در این صورت دبیرکل سازمان ملل در موضعگیری دچار مشکل میشود. اگر بهنفع افکار عمومی جهانی موضع بگیرد، تحت فشار و نفوذ و مذمت قدرتهای بزرگ قرار خواهد گرفت چراکه خلاف منافع آنان عمل کرده است، اما اگر همسو با قدرتهای بزرگ موضعگیری کند، زیر فشار افکار عمومی جهانی قرار خواهد گرفت و حتی به بیکفایتی نیز متهم خواهد شد.
اما تاریخ 71 ساله سازمان ملل نشان داده که دبیرانکل سازمان ملل همواره در راستای منفعت قدرتهای بزرگ عمل کردهاند. شاید تنها استثنا بر این قاعده «بطرس بطرس غالی» فقید بوده است که تا حدی موضع انصاف و عدالت را در برابر مسائل بینالمللی رعایت کرد، اما تنها یک دوره دبیرکل سازمان ملل ماند.
رأی پنج عضو دائمی شورای امنیت بهعنوان قدرتهای بزرگ سیاست بینالملل به گوتیرش به نظر میرسد با این استدلال او نتواند چندان در موضعگیریهای خود در کنار خواست افکار عمومی جهانی باشد و شاید بیش از سایر دبیرانکل سازمان ملل بهناچار به منفعت قدرتهای بزرگ بیندیشد.
با تمامی این اوصاف، همانگونه که یکی از کاندیداهای زن گفت، این انتخاب تلخ و شیرین بوده است؛ تلخی آن به این جهت است که برخلاف پیروزی زنان در انتخابات دولتهای بزرگ، کاندیداهای زن ازجمله «ایرنا بوکوا»، رئیس یونسکو و «کریستیانا فیگورز»، دیپلمات کاستاریکا، قادر به کسب رأی حدنصاب برای دبیرکلی این سازمان فراگیر بینالمللی نشدند، اما شیرینی این انتخاب این بود که از میان کاندیداهای مرد، بهترین مرد انتخاب شد.
پنجشنبه، پنجم اکتبر 2016 میلادی «آنتونیو گوتیرش»، نخستوزیر پیشین پرتغال و کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، با رأی 15 عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد بهعنوان نهمین دبیرکل سازمان ملل متحد انتخاب شد.
او قرار است از آغاز سال 2017 جانشین «بان کی مون» شود. این رأی و انتخاب سریع موجب شگفتی و تعجب ناظران و کارشناسان امور بینالملل شد. شگفتی این انتخاب از آنرو بود که هیچکس فکر نمیکرد انتخاب دبیرکل سازمان ملل بدون هیچگونه بحث و مجادلهای میان قدرتهای بزرگ شورای امنیت بر سر گزینهها انجام گیرد. هر قدرت بزرگی درصدد است که کاندیدای موردنظر خود را بر اعضای دیگر تحمیل کند. دستکم روسیه مایل بود که کاندیدایی از اروپایشرقی به این سمت دست یابد، اما با کمال شگفتی روسیه نیز در برگ قرمزرنگ رأی که ویژه اعضای دائم شورای امنیت است، نام گوتیرش را ثبت کرد. حتی نماینده دائم روسیه «ویتالی چورکین» آشکارا از تمایل خود برای انتصاب گوتیرش به این سمت سخن گفت. چین نیز به همین منوال عمل کرد. هشت برگ سفیدرنگ رأی نیز که ویژه اعضای غیردائم شورای امنیت است، به نام گوتیرش از صندوق رأی بیرون آمد و تنها دو دولت از رأیدادن خودداری کردهاند، اما علیه او رأی منفی ندادهاند.
این موفقیت بزرگی برای گوتیرش در تاریخ انتخاب دبیرکل در سازمان ملل متحد بهشمار میآید؛ اینکه چین و روسیه به چه دلیلی همسو با سه قدرت بزرگ دیگر گوتیرش را انتخاب کردند، شاید این باشد که قولهایی از او درباره انتصاب افراد موردنظرشان در پستهای کلیدی سازمان ملل گرفتهاند. این مسئله در چند ماه آینده مشخص خواهد شد. شاید هم این رأی قاطع برمیگردد به شخصیت خود گوتیرش. او بهلحاظ سیاسی بسیار توانمند است و نگاه چندجانبهگرایانهای در حلوفصل مسائل بینالمللی دارد؛ تجربهای که به مدت یک دهه در امور پناهندگان کسب کرده، آن هم در اوج بحرانهای مربوط به پناهندگان، از او یک سیاستمدار کاردان ساخته است. (جولیان بورگر. گاردین)
اما به نظر میرسد اجماعنظر قدرتهای بزرگ در رأیگیری روز پنجشنبه روی گوتیرش، او را با یک معضل اساسی مواجه میکند. یکی از معیارهای داوری درباره عملکرد دبیرانکل سازمان ملل، حفظ موضع انصاف و عدالت در قبال بحرانهای بینالمللی است. این موضع در برابر دو خواست میتواند خود را نشان دهد؛ خواست افکار عمومی جهانی و خواست قدرتهای بزرگ سیاست بینالملل. افکار عمومی فراتر از مرزهای ملی است. دولتهای مختلف حداقل در برخی از مسائل بنیادین بینالمللی متحد میشوند و به اجماع میرسند. افکار عمومی به عبارت دیگر واکنش جهانی خودجوشی علیه دولت، گروه و در برخی مواقع فردی است که اقدام و حرکتش برای سیستم بینالمللی بسیار قبیح بوده است. یعنی هرگاه حکومت یکی از دولتها سیاست خاصی را اعلام کند یا اقدام خاصی را در سیاست بینالملل مرتکب شود که با ایده نوع بشر مغایرت داشته باشد، افکار عمومی بدون توجه به وابستگیهای ملی برمیخیزد. (هانز جی مورگنتاو)
حال اگر آن اقدام و حرکت با منافع قدرتهای بزرگ نیز مغایرت داشته باشد، دبیرکل سازمان ملل بدون دغدغه موضع خود را نشان خواهد داد، چراکه مواضع قدرتهای بزرگ با افکار عمومی جهانی همسویی دارد. مشکل، زمانی خود را نشان میدهد که افکار عمومی جهانی و قدرتهای بزرگ در قبال یک بحران بینالمللی مواضع متفاوتی را اتخاذ کنند؛ در این صورت دبیرکل سازمان ملل در موضعگیری دچار مشکل میشود. اگر بهنفع افکار عمومی جهانی موضع بگیرد، تحت فشار و نفوذ و مذمت قدرتهای بزرگ قرار خواهد گرفت چراکه خلاف منافع آنان عمل کرده است، اما اگر همسو با قدرتهای بزرگ موضعگیری کند، زیر فشار افکار عمومی جهانی قرار خواهد گرفت و حتی به بیکفایتی نیز متهم خواهد شد.
اما تاریخ 71 ساله سازمان ملل نشان داده که دبیرانکل سازمان ملل همواره در راستای منفعت قدرتهای بزرگ عمل کردهاند. شاید تنها استثنا بر این قاعده «بطرس بطرس غالی» فقید بوده است که تا حدی موضع انصاف و عدالت را در برابر مسائل بینالمللی رعایت کرد، اما تنها یک دوره دبیرکل سازمان ملل ماند.
رأی پنج عضو دائمی شورای امنیت بهعنوان قدرتهای بزرگ سیاست بینالملل به گوتیرش به نظر میرسد با این استدلال او نتواند چندان در موضعگیریهای خود در کنار خواست افکار عمومی جهانی باشد و شاید بیش از سایر دبیرانکل سازمان ملل بهناچار به منفعت قدرتهای بزرگ بیندیشد.
با تمامی این اوصاف، همانگونه که یکی از کاندیداهای زن گفت، این انتخاب تلخ و شیرین بوده است؛ تلخی آن به این جهت است که برخلاف پیروزی زنان در انتخابات دولتهای بزرگ، کاندیداهای زن ازجمله «ایرنا بوکوا»، رئیس یونسکو و «کریستیانا فیگورز»، دیپلمات کاستاریکا، قادر به کسب رأی حدنصاب برای دبیرکلی این سازمان فراگیر بینالمللی نشدند، اما شیرینی این انتخاب این بود که از میان کاندیداهای مرد، بهترین مرد انتخاب شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.