زنان علیه فراموشی
مینو مرتاضیلنگرودی
بیش از هزاروچهارصدوخردهای سال از واقعه عاشورا گذشته است؛ اما این روز هنوز فراموش نشده! هزاران تراژدی در این هزاران سال بر انسان گذشته است و اکثر قریب به اتفاقشان، فراموش شدهاند؛ اما واقعه کربلا با وجود تکرارگویی، نامکرر است. یکی از مهمترین دلایل فراموشنشدن واقعه کربلا، حضور و نقشِ زنان در این رویداد سهمگین است که بهدنبال شکستن عهدنامه صلح از سوی معاویه و دورزدن شورا و بیاعتنایی به انتخاب آزادِ مردم و بیعت ارادهگرایانه آنها با جانشین منتخبشان شکل گرفت. وقتی معاویه بدون توجه به روش انتخاب شورایی و بیعت ارادهگرایانه مردم با زمامدار منتخب خود، فرزندش را به جانشینی خود منصوب و با تطمیع و تهدید افرادِ ذینفوذ، در گرفتن بیعت فرمایشی از مردم سعی کرد، فرایند شکلگیری کشتار کربلا به دست ارتجاع اموی آغاز شد. به گفته مرحوم «شریعتی»، معاویه ميكوشيد از طریق تفکر جبرگرایی و باور تقدیر و نادیدهگرفتن کرامت مردم و ممانعت از حق انتخاب آزاد و ارادهگرایانه آنها، پایههای حکومت خود را تثبیت کند. در اینجا امام حسین (ع) هرگز مبارزه را به مخالفت شخصی با یزید تقلیل نداد؛ بلکه او پرچمدار مبارزه با تفکری ارتجاعی
شد که خواهان بازگشت مناسبات و انحصار قدرت سیاسی به دوران حاکمیت جهل و خرافه بود. یکسوم از جمعیت 72نفره لشکر امامحسین را زنان تشکیل میدادند. حضور زنان در جنگهای قبایلی، رسم دیرینه عربها بود، مضاف بر اینکه پیامبر اسلام از سوی خداوند مأمور و منادی این باور نو در زمان خود بود که زنان مانند مردان، موظفاند مسئولیت امربهمعروف و نهیازمنکر در عرصه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه خود را برعهده بگیرند. قرآن با اشاره به رسالتهای یکسان زنان و مردان در عرصه اجتماعی، میفرماید: «مردان و زنان باایمان، ولی {و یار و یاور} یکدیگرند، امربهمعروف و نهیازمنکر میکنند و نماز را بر پا میدارند و زکات را میپردازند و خدا و رسولش را اطاعت میكنند، خداوند بهزودی آنها را مورد رحمت خویش قرار میدهد». (آیه 71 سوره توبه). در رویارویی ناعادلانه و نابرابر کربلا، امام با همه مردان همراه و زنی که بر پیکر همسر شهیدش مویه میکرد، به شهادت میرسند و زنان و کودکان، اسیر میشوند. اسرا شامل هفت، هشت کودک و 10، 12 زنِ جوان و میانسال هستند. 10 زنِ رنجکشیده و ستمدیده در هولناکترین شرایط و وضعیت ممکن با قویترین باور به
ارزشهای زندگیساز، تصمیم میگیرند در حمایت از شهدایشان، علیه فراموشی ارزشها مبارزه کنند. آنها آگاهانه مسئولیت
زنده نگهداشتن یاد، نام و خاطره 50 نفر از مردان همراه و همفکر و همرزمشان را برعهده میگیرند. زنانِ بازمانده از جنگ، بهویژه زینب کبری (س)، هوشمندانه از رنج، به منزله امکانی برای بیان حقانیتِ ایده و بیانِ برابری مسئولیتپذیری انسانی و حمایت و یاوری برابر زن و مرد از یکدیگر در راه نوینی که پیامبر برای مردم سرزمینش گشوده بود، استفاده کردند؛ روشی که زینب (س) و سایر زنان بازمانده از لشکر امام حسین (ع)، برگزیدند، تنها مویه و زاریکردن و تقدیس رنج و تحریم زندگی و نفرین قاتلان نبود؛ بلکه برعکس، آنها با بیان و ستایش زندگی بر پایه اصول اخلاقی و ارزشهای ماندگاری که مردانِ همرزم و همفکرشان به آنها باور داشتند و از طریق گذشت از خونخواهی و مشارکتنکردن در جنبش انتقام، احترام عمیق خود و مردان همفکرشان را به حق زندگی و حق مشارکت آگاهانه در ساختن حیات سیاسی سرزمینشان نشان دادند. درسی که از این زنان وفادار به اصول و ارزشهای الهی میتوان آموخت، این است که انسانها به دو روش میتوانند بیاموزند: روش خردورزانه که صرفا یادگیری از طریق آموزگار است و انسانهایی را میپرورد که میتوانند خوب سخن بگویند و محاسبه کنند و
عاشقانهترین غزلها را بسرایند، بدون اینکه عاشق باشند؛ اما روش دیگری هم هست که فراموش شدنی نیست: روش شناخت و کسب تجربه از طریق زندگی، آمیختن با خوب و بد زندگی و کسب شناخت که بدون تحمل رنج و دلهره، ممکن نیست. این خرد و دانایی، نصیب آنهایی میشود که توانسته باشند مصائب سخت را از سر بگذرانند. وقتی جنگ بهطور ناخواسته تبدیل به شرط لازمِ برای بقای انسان با اخلاق میشود، درآنصورت انسانِ اخلاقی، آگاهانه خود را پذیرای هولناکترین شرایط ممکن؛ یعنی مرگ یا اسارت و بردگی میکند که بعضا از کشتهشدن، رنجآورتر و سختتر میتواند باشد. کنش زنانِ بازمانده از واقعه کربلا، بیانگر این واقعیت است که نزد آنها تحمل رنج اسارت بهتنهایی برای اثبات وفاداری و پایبندی بر عهد، کافی نیست؛ بلکه مهمترین نکته در تجربه رنج این است که رنج اسارت را به منزله امکانی برای تغییر وضعیت و ساختن زندگی خلاق از دل وضع موجود ببینند تا حتی از اسارت به مثابه ابزاری علیه زندگی فاقد اخلاق، استفاده کنند. همه هنر شناخت تجربی، در این است که بتوان از عوامل رنج به نفع برافروختن چراغ زندگی استفاده کرد؛ زیرا رنج اگر بتواند به اندیشه و آگاهی بدل شود، قدرت
مجروحکردن قلب آدمِ رنجبرده را تا حدود زیادی از دست میدهد. رنجبران بد، آنانی هستند که خود را به فراموشی میزنند تا از مسئولیت تبدیل تجربه رنج به نظر و آگاهی بگریزند.
بیش از هزاروچهارصدوخردهای سال از واقعه عاشورا گذشته است؛ اما این روز هنوز فراموش نشده! هزاران تراژدی در این هزاران سال بر انسان گذشته است و اکثر قریب به اتفاقشان، فراموش شدهاند؛ اما واقعه کربلا با وجود تکرارگویی، نامکرر است. یکی از مهمترین دلایل فراموشنشدن واقعه کربلا، حضور و نقشِ زنان در این رویداد سهمگین است که بهدنبال شکستن عهدنامه صلح از سوی معاویه و دورزدن شورا و بیاعتنایی به انتخاب آزادِ مردم و بیعت ارادهگرایانه آنها با جانشین منتخبشان شکل گرفت. وقتی معاویه بدون توجه به روش انتخاب شورایی و بیعت ارادهگرایانه مردم با زمامدار منتخب خود، فرزندش را به جانشینی خود منصوب و با تطمیع و تهدید افرادِ ذینفوذ، در گرفتن بیعت فرمایشی از مردم سعی کرد، فرایند شکلگیری کشتار کربلا به دست ارتجاع اموی آغاز شد. به گفته مرحوم «شریعتی»، معاویه ميكوشيد از طریق تفکر جبرگرایی و باور تقدیر و نادیدهگرفتن کرامت مردم و ممانعت از حق انتخاب آزاد و ارادهگرایانه آنها، پایههای حکومت خود را تثبیت کند. در اینجا امام حسین (ع) هرگز مبارزه را به مخالفت شخصی با یزید تقلیل نداد؛ بلکه او پرچمدار مبارزه با تفکری ارتجاعی
شد که خواهان بازگشت مناسبات و انحصار قدرت سیاسی به دوران حاکمیت جهل و خرافه بود. یکسوم از جمعیت 72نفره لشکر امامحسین را زنان تشکیل میدادند. حضور زنان در جنگهای قبایلی، رسم دیرینه عربها بود، مضاف بر اینکه پیامبر اسلام از سوی خداوند مأمور و منادی این باور نو در زمان خود بود که زنان مانند مردان، موظفاند مسئولیت امربهمعروف و نهیازمنکر در عرصه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه خود را برعهده بگیرند. قرآن با اشاره به رسالتهای یکسان زنان و مردان در عرصه اجتماعی، میفرماید: «مردان و زنان باایمان، ولی {و یار و یاور} یکدیگرند، امربهمعروف و نهیازمنکر میکنند و نماز را بر پا میدارند و زکات را میپردازند و خدا و رسولش را اطاعت میكنند، خداوند بهزودی آنها را مورد رحمت خویش قرار میدهد». (آیه 71 سوره توبه). در رویارویی ناعادلانه و نابرابر کربلا، امام با همه مردان همراه و زنی که بر پیکر همسر شهیدش مویه میکرد، به شهادت میرسند و زنان و کودکان، اسیر میشوند. اسرا شامل هفت، هشت کودک و 10، 12 زنِ جوان و میانسال هستند. 10 زنِ رنجکشیده و ستمدیده در هولناکترین شرایط و وضعیت ممکن با قویترین باور به
ارزشهای زندگیساز، تصمیم میگیرند در حمایت از شهدایشان، علیه فراموشی ارزشها مبارزه کنند. آنها آگاهانه مسئولیت
زنده نگهداشتن یاد، نام و خاطره 50 نفر از مردان همراه و همفکر و همرزمشان را برعهده میگیرند. زنانِ بازمانده از جنگ، بهویژه زینب کبری (س)، هوشمندانه از رنج، به منزله امکانی برای بیان حقانیتِ ایده و بیانِ برابری مسئولیتپذیری انسانی و حمایت و یاوری برابر زن و مرد از یکدیگر در راه نوینی که پیامبر برای مردم سرزمینش گشوده بود، استفاده کردند؛ روشی که زینب (س) و سایر زنان بازمانده از لشکر امام حسین (ع)، برگزیدند، تنها مویه و زاریکردن و تقدیس رنج و تحریم زندگی و نفرین قاتلان نبود؛ بلکه برعکس، آنها با بیان و ستایش زندگی بر پایه اصول اخلاقی و ارزشهای ماندگاری که مردانِ همرزم و همفکرشان به آنها باور داشتند و از طریق گذشت از خونخواهی و مشارکتنکردن در جنبش انتقام، احترام عمیق خود و مردان همفکرشان را به حق زندگی و حق مشارکت آگاهانه در ساختن حیات سیاسی سرزمینشان نشان دادند. درسی که از این زنان وفادار به اصول و ارزشهای الهی میتوان آموخت، این است که انسانها به دو روش میتوانند بیاموزند: روش خردورزانه که صرفا یادگیری از طریق آموزگار است و انسانهایی را میپرورد که میتوانند خوب سخن بگویند و محاسبه کنند و
عاشقانهترین غزلها را بسرایند، بدون اینکه عاشق باشند؛ اما روش دیگری هم هست که فراموش شدنی نیست: روش شناخت و کسب تجربه از طریق زندگی، آمیختن با خوب و بد زندگی و کسب شناخت که بدون تحمل رنج و دلهره، ممکن نیست. این خرد و دانایی، نصیب آنهایی میشود که توانسته باشند مصائب سخت را از سر بگذرانند. وقتی جنگ بهطور ناخواسته تبدیل به شرط لازمِ برای بقای انسان با اخلاق میشود، درآنصورت انسانِ اخلاقی، آگاهانه خود را پذیرای هولناکترین شرایط ممکن؛ یعنی مرگ یا اسارت و بردگی میکند که بعضا از کشتهشدن، رنجآورتر و سختتر میتواند باشد. کنش زنانِ بازمانده از واقعه کربلا، بیانگر این واقعیت است که نزد آنها تحمل رنج اسارت بهتنهایی برای اثبات وفاداری و پایبندی بر عهد، کافی نیست؛ بلکه مهمترین نکته در تجربه رنج این است که رنج اسارت را به منزله امکانی برای تغییر وضعیت و ساختن زندگی خلاق از دل وضع موجود ببینند تا حتی از اسارت به مثابه ابزاری علیه زندگی فاقد اخلاق، استفاده کنند. همه هنر شناخت تجربی، در این است که بتوان از عوامل رنج به نفع برافروختن چراغ زندگی استفاده کرد؛ زیرا رنج اگر بتواند به اندیشه و آگاهی بدل شود، قدرت
مجروحکردن قلب آدمِ رنجبرده را تا حدود زیادی از دست میدهد. رنجبران بد، آنانی هستند که خود را به فراموشی میزنند تا از مسئولیت تبدیل تجربه رنج به نظر و آگاهی بگریزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.