|

برشی از کتاب «مارکسیست‌ها»

مارکس اومانیست

سی. ‌رایت میلز . ترجمه: جواد گنجی

آثار مارکس و بسیاری از مارکسیست‌های دیگر، پیوسته و به‌وضوح اومانیسم غرب را، به‌نحوی نظام‌مند، به‌سان مفروضاتی ژرف و نافذ، تجسم می‌بخشند. چنان‌که در مورد لیبرالیسم می‌بینیم، یکی از مشکلات اثبات این امر، در استفاده‌ها و سوءاستفاده‌هایی نهفته است که از مارکسیسم در مقام عمل شده. مشکل دیگر، که مختص مارکسیسم است، مرتبط است با برخی اطوار و اعتقادات خود مارکس. مارکس که در دوره ویکتوریایی می‌زیست، دوره زهدفروشی‌های نفرت‌انگیز و تزویرهای دافعه‌انگیز، تصویری که از خود خلق کرد تصویری بود از روشنفکری «مرد عمل و واقع‌بین». او از اعلام ایده‌آل‌های اعظم بیزار بود؛ او ربط وثیقی میان ایده‌آل‌های خویش و تحلیلش از آن جامعه‌ای برقرار می‌ساخت که می‌پنداشت این ایده‌آل‌ها را رد می‌کند و عامل‌های درون آن جامعه را که توقع داشت این ایده‌آل‌ها را تحقق بخشند عمیقاً به آنها پیوند می‌داد. اما موضع اخلاقی او را باید براساس آثارش و فرضیاتی محک زد که سطرسطر آثار او را شکل می‌دهند.
1- مارکس اخلاق‌گرایی (moralist) سکولار است. مذهب، بنا به درک او، آدمیان را بازمی‌دارد از رسیدن به خودآگاهی راستین‌شان، رسیدن به جایگاه‌ها و منزلت‌شان در جامعه و رسیدن به منافع و علایق راستین‌شان در مقام انسان. ایده‌آل‌های یک اومانیسم رادیکال که به موجب آن انسان به جای خود خدا می‌نشیند، همراه شد با شور و شوقی عهد عتیقی برای برقراری عدالت بشری - اینها محرک‌های اصلی زندگی حرفه‌ای مارکس در مقام یک متفکر و مبانی اخلاقی‌ای هستند برای خاتمه‌بخشیدن به چیزی که به زعم او اثرات تحقیرآمیز و کمرشکن سرمایه‌داری بود.
2- مارکس متفکری عقل‌گرا است: «مطالبه اینکه آدمیان باید توهمات‌شان را درباره وضعیت خویش وانهند به معنای مطالبه این است که وضعیتی که به توهمات نیاز دارد نیز خود باید وانهاده شود». با هیچ دلیل عاقلانه‌ای نمی‌توان انکار کرد که کارل مارکس بیشترین تلاش‌اش را به کار بست تا شعارش را در سرتاسر عمر کاری خود به مرحله عمل درآورد. باور او به خرد بشری و باور او به آزادی به‌منزله یکی از شرایط و پیامدهای‌ آن - این‌ها منابع انرژی اخلاقی اوست، محور تفکر او، کلید خوش‌بینی او، مبنای انتظار او دایر بر اینکه طبقه انسان که در آن «انسان خود را از دست داده است» باید از میان برداشته شود و آدمیان باید خود را چونان انسان‌هایی واقعی و راستین تجربه کنند.
3- مارکس تمام‌وکمال و پیوسته اومانیست است. تصویری مثبت از انسان، از آنچه انسان باید بدان برسد، در هر سطر تحلیل او از آنچه او جامعه غیرانسانی (inhuman) می‌خواند نهفته است. فقط برداشت او از «ازخودبیگانگی» (alienation) - تحلیل او از معنای کار در سرمایه‌داری- برای روشن‌ساختن اومانیسم او کفایت می‌کند. اگر این‌طور نیست، پس فقط باید تحلیل او از اثرات فراگیر و مسخ‌کننده پول نقد به‌عنوان ارزش اعلای جامعه سرمایه‌داری را در نظر بگیریم. در دیدگاه مارکس، انسان‌های پرولتر به این دلیل برای رهایی خویش و، همراه با خودشان، همه ابنای بشر، مبارزه خواهند کرد که منتزع‌شدن‌شان از بشریت بیش‌ازحد و ازخودبیگانه‌شدن‌شان از سرشت واقعی‌شان تام‌وتمام است. مارکس به معنای واقعی کلمه یک اومانیست رادیکال است. در واقع، تا به امروز، از این حیث، چه کسی تا این حد پیش رفته است؟ او همه تصورات قالبی شغلی (occupational) را از بین می‌برد: کمال مطلوب این است که، هر انسان نباید فقط یک مشغله داشته باشد؛ او باید خود را درگیر انواع و اقسام فعالیت‌ها سازد. انسان که اکنون یک تکه فلج‌شده بیش نیست، باید بدل شود به فرد کاملاً رشدیافته‌ای که برایش کارکردهای اجتماعی مختلفی که اجرا می‌کند چیزی نیستند جز شیوه‌های بسیار میدان‌دادن به قدرت‌های طبیعی و اکتسابی خود او.
4- مارکس به آزادی بشری باور داشت، هم به آزادی «در خود» و هم به آزادی «برای خود» به ‌عنوان شرطی برای استفاده از عقل بشری. ازاین‌رو، او سانسور مطبوعات را محکوم می‌کند، به‌نحوی‌که نظراتش به نظرات جان استیوارت میل پهلو می‌زند: سانسور مطبوعات منجر می‌شود به «تزویر، بزرگ‌ترین رذایل... حکومتی که فقط صدای خود را می‌شنود... دچار این توهم می‌شود که صدای مردم را می‌شنود... مردم هم به نوبه خود یا گرفتار خرافه و اوهام سیاسی می‌شوند یا به بی‌تفاوتی دچار می‌شوند و به‌این‌ترتیب به‌تمامی از حیات دولت روی می‌گردانند». او به‌کرات از و برای «فعالیت آزادانه انسان‌ها» سخن می‌گوید.
ایده‌آل او برای اجتماع سیاسی ایده‌آلی است که در آن «دموکراسی حقیقی حاکم می‌شود و خود دولت محو می‌گردد و همه طبقات نیز از بین می‌روند». ایده‌آل او «قلمرو آزادی» است، برداشتی که به یاری آن او تصویر پولیس یا دولت‌شهر (polis) کلاسیک را می‌پذیرد و فراتر می‌برد. بنده و نیز ارباب «انسان‌هایی حقیقی‌اند - انسان‌هایی با همه منزلت انسانی شخصی‌شان». از جمله رسالت‌هایی که مارکس بیش از همه به آن بها می‌داد افشای شرایط انضمامی‌ای بود که در آن این آزادی یک واقعیت بشری حقیقی بود.
مارکس این ایده‌آل‌ها را از جو فکری لیبرال روزگار خود جذب کرد - منتها با یک تفاوت. پایه‌های اخلاقی نقد او از جامعه لیبرال ایده‌آل‌هایی هستند که از سوي خود آن جامعه اعلام می‌شدند - که مارکس آنها را جدی گرفت و انضمامی کرد. او ایده‌آل‌هایی چون آزادی و برابری را که از روشنگری قرن هجدهم به ارث رسیده بود می‌پذیرد؛ او از بورژوازی مسلط روزگار خود، ایده عقل‌گرایانه و خوش‌بینانه خود پیشرفت را اخذ می‌کند و آن را در لایه‌های پایین‌تر جامعه لیبرال می‌نشاند.
لب کلام: هیچ نوع ایده‌آل مثبت در نظریات مارکس وجود ندارد که درمجموع دستاوردی ارزشمند برای سنت اومانیستی به حساب نیاید؛ آن سنت، به سهم خود، میراث تصاویر کلاسیک، یهودی و مسیحی از وضعیت انسان را ابراز می‌کند. با نگاه از منظر اخلاقی، اصول کارل مارکس به‌وضوح در میان اصول انگیزنده تمدن غربی قرار دارند.

آثار مارکس و بسیاری از مارکسیست‌های دیگر، پیوسته و به‌وضوح اومانیسم غرب را، به‌نحوی نظام‌مند، به‌سان مفروضاتی ژرف و نافذ، تجسم می‌بخشند. چنان‌که در مورد لیبرالیسم می‌بینیم، یکی از مشکلات اثبات این امر، در استفاده‌ها و سوءاستفاده‌هایی نهفته است که از مارکسیسم در مقام عمل شده. مشکل دیگر، که مختص مارکسیسم است، مرتبط است با برخی اطوار و اعتقادات خود مارکس. مارکس که در دوره ویکتوریایی می‌زیست، دوره زهدفروشی‌های نفرت‌انگیز و تزویرهای دافعه‌انگیز، تصویری که از خود خلق کرد تصویری بود از روشنفکری «مرد عمل و واقع‌بین». او از اعلام ایده‌آل‌های اعظم بیزار بود؛ او ربط وثیقی میان ایده‌آل‌های خویش و تحلیلش از آن جامعه‌ای برقرار می‌ساخت که می‌پنداشت این ایده‌آل‌ها را رد می‌کند و عامل‌های درون آن جامعه را که توقع داشت این ایده‌آل‌ها را تحقق بخشند عمیقاً به آنها پیوند می‌داد. اما موضع اخلاقی او را باید براساس آثارش و فرضیاتی محک زد که سطرسطر آثار او را شکل می‌دهند.
1- مارکس اخلاق‌گرایی (moralist) سکولار است. مذهب، بنا به درک او، آدمیان را بازمی‌دارد از رسیدن به خودآگاهی راستین‌شان، رسیدن به جایگاه‌ها و منزلت‌شان در جامعه و رسیدن به منافع و علایق راستین‌شان در مقام انسان. ایده‌آل‌های یک اومانیسم رادیکال که به موجب آن انسان به جای خود خدا می‌نشیند، همراه شد با شور و شوقی عهد عتیقی برای برقراری عدالت بشری - اینها محرک‌های اصلی زندگی حرفه‌ای مارکس در مقام یک متفکر و مبانی اخلاقی‌ای هستند برای خاتمه‌بخشیدن به چیزی که به زعم او اثرات تحقیرآمیز و کمرشکن سرمایه‌داری بود.
2- مارکس متفکری عقل‌گرا است: «مطالبه اینکه آدمیان باید توهمات‌شان را درباره وضعیت خویش وانهند به معنای مطالبه این است که وضعیتی که به توهمات نیاز دارد نیز خود باید وانهاده شود». با هیچ دلیل عاقلانه‌ای نمی‌توان انکار کرد که کارل مارکس بیشترین تلاش‌اش را به کار بست تا شعارش را در سرتاسر عمر کاری خود به مرحله عمل درآورد. باور او به خرد بشری و باور او به آزادی به‌منزله یکی از شرایط و پیامدهای‌ آن - این‌ها منابع انرژی اخلاقی اوست، محور تفکر او، کلید خوش‌بینی او، مبنای انتظار او دایر بر اینکه طبقه انسان که در آن «انسان خود را از دست داده است» باید از میان برداشته شود و آدمیان باید خود را چونان انسان‌هایی واقعی و راستین تجربه کنند.
3- مارکس تمام‌وکمال و پیوسته اومانیست است. تصویری مثبت از انسان، از آنچه انسان باید بدان برسد، در هر سطر تحلیل او از آنچه او جامعه غیرانسانی (inhuman) می‌خواند نهفته است. فقط برداشت او از «ازخودبیگانگی» (alienation) - تحلیل او از معنای کار در سرمایه‌داری- برای روشن‌ساختن اومانیسم او کفایت می‌کند. اگر این‌طور نیست، پس فقط باید تحلیل او از اثرات فراگیر و مسخ‌کننده پول نقد به‌عنوان ارزش اعلای جامعه سرمایه‌داری را در نظر بگیریم. در دیدگاه مارکس، انسان‌های پرولتر به این دلیل برای رهایی خویش و، همراه با خودشان، همه ابنای بشر، مبارزه خواهند کرد که منتزع‌شدن‌شان از بشریت بیش‌ازحد و ازخودبیگانه‌شدن‌شان از سرشت واقعی‌شان تام‌وتمام است. مارکس به معنای واقعی کلمه یک اومانیست رادیکال است. در واقع، تا به امروز، از این حیث، چه کسی تا این حد پیش رفته است؟ او همه تصورات قالبی شغلی (occupational) را از بین می‌برد: کمال مطلوب این است که، هر انسان نباید فقط یک مشغله داشته باشد؛ او باید خود را درگیر انواع و اقسام فعالیت‌ها سازد. انسان که اکنون یک تکه فلج‌شده بیش نیست، باید بدل شود به فرد کاملاً رشدیافته‌ای که برایش کارکردهای اجتماعی مختلفی که اجرا می‌کند چیزی نیستند جز شیوه‌های بسیار میدان‌دادن به قدرت‌های طبیعی و اکتسابی خود او.
4- مارکس به آزادی بشری باور داشت، هم به آزادی «در خود» و هم به آزادی «برای خود» به ‌عنوان شرطی برای استفاده از عقل بشری. ازاین‌رو، او سانسور مطبوعات را محکوم می‌کند، به‌نحوی‌که نظراتش به نظرات جان استیوارت میل پهلو می‌زند: سانسور مطبوعات منجر می‌شود به «تزویر، بزرگ‌ترین رذایل... حکومتی که فقط صدای خود را می‌شنود... دچار این توهم می‌شود که صدای مردم را می‌شنود... مردم هم به نوبه خود یا گرفتار خرافه و اوهام سیاسی می‌شوند یا به بی‌تفاوتی دچار می‌شوند و به‌این‌ترتیب به‌تمامی از حیات دولت روی می‌گردانند». او به‌کرات از و برای «فعالیت آزادانه انسان‌ها» سخن می‌گوید.
ایده‌آل او برای اجتماع سیاسی ایده‌آلی است که در آن «دموکراسی حقیقی حاکم می‌شود و خود دولت محو می‌گردد و همه طبقات نیز از بین می‌روند». ایده‌آل او «قلمرو آزادی» است، برداشتی که به یاری آن او تصویر پولیس یا دولت‌شهر (polis) کلاسیک را می‌پذیرد و فراتر می‌برد. بنده و نیز ارباب «انسان‌هایی حقیقی‌اند - انسان‌هایی با همه منزلت انسانی شخصی‌شان». از جمله رسالت‌هایی که مارکس بیش از همه به آن بها می‌داد افشای شرایط انضمامی‌ای بود که در آن این آزادی یک واقعیت بشری حقیقی بود.
مارکس این ایده‌آل‌ها را از جو فکری لیبرال روزگار خود جذب کرد - منتها با یک تفاوت. پایه‌های اخلاقی نقد او از جامعه لیبرال ایده‌آل‌هایی هستند که از سوي خود آن جامعه اعلام می‌شدند - که مارکس آنها را جدی گرفت و انضمامی کرد. او ایده‌آل‌هایی چون آزادی و برابری را که از روشنگری قرن هجدهم به ارث رسیده بود می‌پذیرد؛ او از بورژوازی مسلط روزگار خود، ایده عقل‌گرایانه و خوش‌بینانه خود پیشرفت را اخذ می‌کند و آن را در لایه‌های پایین‌تر جامعه لیبرال می‌نشاند.
لب کلام: هیچ نوع ایده‌آل مثبت در نظریات مارکس وجود ندارد که درمجموع دستاوردی ارزشمند برای سنت اومانیستی به حساب نیاید؛ آن سنت، به سهم خود، میراث تصاویر کلاسیک، یهودی و مسیحی از وضعیت انسان را ابراز می‌کند. با نگاه از منظر اخلاقی، اصول کارل مارکس به‌وضوح در میان اصول انگیزنده تمدن غربی قرار دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.