|

شوک آشنایی‌گونه ایرانی با سیلی آخر فرهادی

اصغر فرهادی با «فروشنده» از جایی شروع به تاریخ‌سازی در متن سینمای ایران می‌کند که باب گفت‌وگوهای تاریخی - تماتیکی فراتر از صرف ارجاع یا ادای دین را با تاریخ‌سازان این سینما باز می‌کند: از اجاره‌نشین‌ها گرفته (در آن خانه‌ای که فیلم در آن شروع می‌شود و به شکلی کمیک - تراژیک در آستانه ویرانی قرار می‌گیرد و عمادی که معلولی یادآور معلول فیلم مهرجویی را از آن مخمصه نجات می‌دهد) تا گاو (کلاس‌های ادبیات عماد، تحلیل داستان ساعدی و تماشای فیلم مهرجویی در کلاس، در شرایطی که فیزیک صورت عماد از فرط بی‌خوابی و بی‌پناهی در مرز استحاله‌ای مش‌حسنوار قرار گرفته است) و گوزن‌ها (داخل‌شدن مشکلات بازیگران در مناسبات بیرون از نقش‌هایشان، به نقش‌هایشان بر صحنه و به‌این‌ترتیب، تحت‌تأثیر قراردادن صحنه اجرا و پشت صحنه نمایش) و بیش از همه قیصر (و تقابل مدیریت دقیق و عقلانی بحران از جانب عماد تا به انتها- مگر سیلی آخر- با مدیریت غریزی و خونبار قیصر). بزرگ‌ترین تغییر این کامل‌ترین فیلم فرهادی نسبت به سینمای معروف‌شده به ضدقضاوتگر او با شخصیت‌های تقریبا همه در سطحی یکسان از همدلی‌برانگیزی، شاید شکلی از قهرمان/ انسان آرمانی‌ساختنش باشد در قالب شخصیت‌های اصلی فیلم. شخصیت‌هایی که کنش‌هایشان ریشه در معانی و مقاصد فرامتنی بسیار دارند (و به‌همین‌دلیل است که با تماشایشان صرفا در متن دیگر فیلم‌های فرهادی، شاید درست درک و هضم نشوند و حتی شاید خوب پرداخت‌نشده به نظر بیایند و چه کنش‌هایشان و چه منطق فیلم‌نامه بی‌منطق جلوه کند) و قهرمان‌سازی‌ای که انگار پاسخی است مقتضی به جامعه‌ای پر از ضدقهرمان، در قالب چالش‌کردن با مصداق‌های امروزی فردی و اجتماعی - سیاسی مفاهیمی ازلی - ابدی همچون گذشت و بخشش. در فروشنده شاید برای اولین‌بار در سینمای فرهادی با شخصیت‌هایی روبه‌رو هستیم (مشخصا شخصیت بابک و راننده وانت) که هرچه باشند (اگر هم منفی به معنای کلاسیکش نباشند) مسلما همدلی‌برانگیز نیستند. شاید گاه چندش‌برانگیز باشند و گاه ترحم‌برانگیز که همین چرخشی است در شخصیت‌پردازی‌های اصغر فرهادی. آدرس بازی‌گوشانه‌ای هم که فرهادی با فیلمش به مرگ فروشنده می‌دهد، بُعدی دیگر به فیلم اضافه می‌کند: شخصیت اصلی/ قهرمان همیشه‌حاضر در آن نمایش (که نقشش را در تئاتر درحال‌اجرا در فیلم، قهرمان این فیلم بازی می‌کند!)، به‌نوعی در اینجا ضدقهرمانی است که در اواخر فیلم ظاهر می‌شود و ابتدا حسی آمیخته با ناباوری و بعد نفرت و سپس تا حدی ترحم را در بیننده برمی‌انگیزد) فروشنده که شاید در نهایت فیلمی دیگر در سینمای اجتماعی فرهادی طبقه‌بندی شود، با تلفیق استادانه ژانر فرعی «فرهادی» در سینمای ایران با ژانر/ ژانرهای جنایی- معمایی، هم به‌موقع‌ترین پاسخ است به جامعه شاید از جهاتی بیش از همیشه بحران‌زده ایرانی و هم شاید نقطه پایانی بر موج فرهادی سازی‌های -بخش بزرگ بی‌خاصیتی از سینمای شبه‌فرهادی - پسافرهادی. همان‌طور که خیلی‌ها با دیدن ظاهر سهل و ممتنع «خانه دوست...» (کودک و طبیعت و جست‌وجو) خودشان را به سینمای آن مدلی چسباندند و بعد با عمق‌یافتن و چندلایه‌ترشدن سینمای کیارستمی (در ظاهر با تکرار تم‌هایی مشابه) و تودرتوشدن‌ها و فیلم‌درفیلم‌شدن‌های استادانه‌اش، در تقلید آن به ‌اصطلاح کم آوردند، تم «قضاوت و حق با کیست» فیلم‌های فرهادی هم در قالب درام تشدیدشونده فیلم‌هایش، حالا در فروشنده چنان پشت و عمق و لایه‌های بینامتنی و فرامتنی‌ای پیدا کرده که دیگر تقلیدناپذیر می‌نماید. اینجا دیگر تنها پای قضاوت در میان نیست. هیچ‌کس در باطل‌بودن کنش راننده لحظه‌ای تردید به خود راه نمی‌دهد. اینجا مفهوم بخشش است که لایه‌هایی تازه می‌یابد و در نسبت با جامعه ایرانی که «کوبیده شده و ساخته شده و تازه این شده»، نوری تازه بر آن تابانده می‌شود.

اصغر فرهادی با «فروشنده» از جایی شروع به تاریخ‌سازی در متن سینمای ایران می‌کند که باب گفت‌وگوهای تاریخی - تماتیکی فراتر از صرف ارجاع یا ادای دین را با تاریخ‌سازان این سینما باز می‌کند: از اجاره‌نشین‌ها گرفته (در آن خانه‌ای که فیلم در آن شروع می‌شود و به شکلی کمیک - تراژیک در آستانه ویرانی قرار می‌گیرد و عمادی که معلولی یادآور معلول فیلم مهرجویی را از آن مخمصه نجات می‌دهد) تا گاو (کلاس‌های ادبیات عماد، تحلیل داستان ساعدی و تماشای فیلم مهرجویی در کلاس، در شرایطی که فیزیک صورت عماد از فرط بی‌خوابی و بی‌پناهی در مرز استحاله‌ای مش‌حسنوار قرار گرفته است) و گوزن‌ها (داخل‌شدن مشکلات بازیگران در مناسبات بیرون از نقش‌هایشان، به نقش‌هایشان بر صحنه و به‌این‌ترتیب، تحت‌تأثیر قراردادن صحنه اجرا و پشت صحنه نمایش) و بیش از همه قیصر (و تقابل مدیریت دقیق و عقلانی بحران از جانب عماد تا به انتها- مگر سیلی آخر- با مدیریت غریزی و خونبار قیصر). بزرگ‌ترین تغییر این کامل‌ترین فیلم فرهادی نسبت به سینمای معروف‌شده به ضدقضاوتگر او با شخصیت‌های تقریبا همه در سطحی یکسان از همدلی‌برانگیزی، شاید شکلی از قهرمان/ انسان آرمانی‌ساختنش باشد در قالب شخصیت‌های اصلی فیلم. شخصیت‌هایی که کنش‌هایشان ریشه در معانی و مقاصد فرامتنی بسیار دارند (و به‌همین‌دلیل است که با تماشایشان صرفا در متن دیگر فیلم‌های فرهادی، شاید درست درک و هضم نشوند و حتی شاید خوب پرداخت‌نشده به نظر بیایند و چه کنش‌هایشان و چه منطق فیلم‌نامه بی‌منطق جلوه کند) و قهرمان‌سازی‌ای که انگار پاسخی است مقتضی به جامعه‌ای پر از ضدقهرمان، در قالب چالش‌کردن با مصداق‌های امروزی فردی و اجتماعی - سیاسی مفاهیمی ازلی - ابدی همچون گذشت و بخشش. در فروشنده شاید برای اولین‌بار در سینمای فرهادی با شخصیت‌هایی روبه‌رو هستیم (مشخصا شخصیت بابک و راننده وانت) که هرچه باشند (اگر هم منفی به معنای کلاسیکش نباشند) مسلما همدلی‌برانگیز نیستند. شاید گاه چندش‌برانگیز باشند و گاه ترحم‌برانگیز که همین چرخشی است در شخصیت‌پردازی‌های اصغر فرهادی. آدرس بازی‌گوشانه‌ای هم که فرهادی با فیلمش به مرگ فروشنده می‌دهد، بُعدی دیگر به فیلم اضافه می‌کند: شخصیت اصلی/ قهرمان همیشه‌حاضر در آن نمایش (که نقشش را در تئاتر درحال‌اجرا در فیلم، قهرمان این فیلم بازی می‌کند!)، به‌نوعی در اینجا ضدقهرمانی است که در اواخر فیلم ظاهر می‌شود و ابتدا حسی آمیخته با ناباوری و بعد نفرت و سپس تا حدی ترحم را در بیننده برمی‌انگیزد) فروشنده که شاید در نهایت فیلمی دیگر در سینمای اجتماعی فرهادی طبقه‌بندی شود، با تلفیق استادانه ژانر فرعی «فرهادی» در سینمای ایران با ژانر/ ژانرهای جنایی- معمایی، هم به‌موقع‌ترین پاسخ است به جامعه شاید از جهاتی بیش از همیشه بحران‌زده ایرانی و هم شاید نقطه پایانی بر موج فرهادی سازی‌های -بخش بزرگ بی‌خاصیتی از سینمای شبه‌فرهادی - پسافرهادی. همان‌طور که خیلی‌ها با دیدن ظاهر سهل و ممتنع «خانه دوست...» (کودک و طبیعت و جست‌وجو) خودشان را به سینمای آن مدلی چسباندند و بعد با عمق‌یافتن و چندلایه‌ترشدن سینمای کیارستمی (در ظاهر با تکرار تم‌هایی مشابه) و تودرتوشدن‌ها و فیلم‌درفیلم‌شدن‌های استادانه‌اش، در تقلید آن به ‌اصطلاح کم آوردند، تم «قضاوت و حق با کیست» فیلم‌های فرهادی هم در قالب درام تشدیدشونده فیلم‌هایش، حالا در فروشنده چنان پشت و عمق و لایه‌های بینامتنی و فرامتنی‌ای پیدا کرده که دیگر تقلیدناپذیر می‌نماید. اینجا دیگر تنها پای قضاوت در میان نیست. هیچ‌کس در باطل‌بودن کنش راننده لحظه‌ای تردید به خود راه نمی‌دهد. اینجا مفهوم بخشش است که لایه‌هایی تازه می‌یابد و در نسبت با جامعه ایرانی که «کوبیده شده و ساخته شده و تازه این شده»، نوری تازه بر آن تابانده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.