|

انسان‌بودن میرکریمی

لیلی فرهادپور

گفته بودم توریست هستم و از وقتی که روزنامه‌نگاری نمی‌کنم یک گردشگر فرهنگی هستم؛ این‌بار یک هفته فرهنگی به قول جوان‌ها «خفن» را گذرانده‌ام. این «خفن» هم از آن کلمات عجیب است که زبان‌شناسان ما باید برایش توجیه و توضیح پیدا کنند؛ آیا صرفا یک «کلمه عامیانه» (Slang Word) است یا در زمره «ضرب کلمات» (Coining Words) جای می‌گیرد؟ این بحث بماند برای زبان‌شناسان.

هفته فرهنگی من از پسین چهارشنبه با دیدن فیلم «عمل کشتار» (The Act of Killing) «جاشوا اوپنهاور» شروع شد و جمعه ما را دیدن فیلم «۷۶دقیقه‌و ۱۵ ثانیه با عباس کیارستمی» ساخته سیف‌الله صمدیان به واقع ساخت. این 76دقیقه‌و‌خرده‌ای برای بسیاری که کیارستمی عزیز را از نزدیک نمی‌شناختند، وجوهی نو از این فیلم‌ساز نابغه را نمایان می‌کند. در افواه آمده است که بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی بوسان، میهمان سیف‌الله صمدیان است و این فیلم قرار است در بخش ویژه جشنواره در هشتم اکتبر (۱۷ مهر)؛ یعنی همین شنبه که می‌آید، نمایش داده شود. خدا را صد‌ هزار مرتبه شکر که ما ایرانی‌ها توانستیم قبل از بوسانی‌ها این فیلم را در موزه سینمایمان ببینیم، اگرچه ونیزی‌ها و خیلی‌های دیگر قبل از ما آن را دیده‌اند. درباره این فیلم جواد طوسی به ‌اندازه وافی مطلبی در همین روزنامه، چند روز پیش قلمی کرده است، پس ما زیاده‌گویی نکنیم. دیگر گردشگری‌های فرهنگی ما در این هفته دیدن نمایش بینافرهنگی و البته سرکاری! «آروند دشت‌آرا» بود با عنوان «درباره تصویرت از من تجدید نظر کن»؛ دشت‌آرا تئاتر پژوهشی کار می‌کند، سرش را انداخته پایین و کار خودش را می‌کند بی‌اعتنا به حاشیه‌ها‌. تئاتر آروند درنگی بود بر زندگی زوج‌های بینافرهنگی، به قول خودش مطالعه زوج‌های فرهنگی مختلف در خاورمیانه به ما می‌فهمانند ظاهرا آنها کاری را توانسته‌اند به انجام برسانند که سیاست‌مداران از انجام آن عاجز بوده‌اند، زيرا با زندگی‌کردن هر روزه کنار هم به ما می‌فهمانند نوع دیگری از درک فرهنگی هم می‌تواند وجود داشته باشد (نقل به مضمون). حالا اینکه چرا تئاتر آروند سرکاری بود، باید بروید و خود ببینید، گویا تا جمعه است در چارسو.
از چهارسو که آمدید بیرون چند قدم پایین‌تر در سالن نمایش تئاتر مستقل تهران، تازه‌ترین (و احتمالا طولانی‌ترین) اثر محمد رضایی‌راد روی صحنه است: «براساس دوشسِ مَلفی»؛ نمایشی پربازیگر، پرصحنه‌یار براساس بازخوانی مدرن از متنی کلاسیک، مهجور و عجیب. درام عاشقانه‌ای پر از شقاوت و خشونت که با ملاط، مصالح و جهان‌بینی مثال‌زدنی محمد رضایی‌راد انباشته شده است. محمد رضایی‌راد در تمامی کارهایش، چه آنهایی که سال‌ها با همت گروه خانه در خانه‌ها اجرا شد و چه با آن معدودی که اجازه اجرای عمومی یافت، نشان داده است از آن هنرمندان مدرنی است که هنوز برای هنر خود کارکردی اجتماعی تعریف می‌کنند و این وجه هنر رضایی‌راد است که همواره من‌را به تحسین وامی‌دارد. خودش می‌گوید نمایش «براساس دوشس ملفی» برایش عرصه‌ای بینامتنی بوده که در آن می‌شد متن جان وبستر (نویسنده نمایش اصلی) را به مکالمه‌ای جذاب با شکسپیر، ماکیاولی، پیتر بروگل، برشت، آرتو، دورنمات، فوکو و بنيامین واداشت؛ اما خوانش من از آن، به‌عنوان یک تماشاچی، دیدن رگه‌هایی از علاقه رضایی‌راد به مایرهولد و ایزنشتاین و کانستراکتیویست‌ها و گوشه چشمی به بازیگری بیومکانیکال است.
فکر می‌کنم یکی از نشانه‌های شروع پیری این است که بر هرچه انگشت می‌گذاری، برایت خاطره به‌همراه دارد، ازاین‌رو هر موقع می‌خواهم به هنر رضایی‌راد فکر کنم نمی‌توانم خاطرات روزنامه جامعه و همکاری کوتاه‌مدت‌مان با او را به یاد نیاورم؛ سال ۱۳۷۸ بود که میرکریمی فیلم‌نامه‌ «کودک سرباز»ش را ساخت، او برای این فیلم جایزه هیأت داوران و محمد رضایی‌راد، جایزه بهترین فیلم‌نامه جشنواره آسیاپاسیفیک را به دست آورد. دنیا هم در گردشگری هفته پیش من چرخید و به قدردانی از میرکریمی در خانه سینما ختم شد و در آنجا یادی شد از این اولین فیلم میرکریمی بدون آنکه یادی شود از نویسنده فیلم‌نامه آن یعنی رضایی‌راد. البته خدا وکیلی برنامه هم راه نمی‌داد که چنین یادی شود. از میرکریمی تقدیر کردند، خیلی زیاد. کارگردانی با فیلم‌هایی دوست‌داشتنی و شخصیتی دوست‌داشتنی‌تر؛ اگرچه در افواه، انگ دولتی‌بودن با او همیشه همراه است و در تقدیرش ایوبی سنگ تمام گذاشت و این شائبه را بیشتر کرد؛ اما در دورانی که اختلاس پشت اختلاس از بخش دولتی و خصوصی هر روز برملا می‌شود، آدم را وامی‌دارد که چراغ در دست در روز روشن ملول از دیو و دد به‌دنبال انسان بگردد، انسان‌بودن میرکریمی می‌تواند شائبه دولتی‌بودن او را بزداید.

گفته بودم توریست هستم و از وقتی که روزنامه‌نگاری نمی‌کنم یک گردشگر فرهنگی هستم؛ این‌بار یک هفته فرهنگی به قول جوان‌ها «خفن» را گذرانده‌ام. این «خفن» هم از آن کلمات عجیب است که زبان‌شناسان ما باید برایش توجیه و توضیح پیدا کنند؛ آیا صرفا یک «کلمه عامیانه» (Slang Word) است یا در زمره «ضرب کلمات» (Coining Words) جای می‌گیرد؟ این بحث بماند برای زبان‌شناسان.

هفته فرهنگی من از پسین چهارشنبه با دیدن فیلم «عمل کشتار» (The Act of Killing) «جاشوا اوپنهاور» شروع شد و جمعه ما را دیدن فیلم «۷۶دقیقه‌و ۱۵ ثانیه با عباس کیارستمی» ساخته سیف‌الله صمدیان به واقع ساخت. این 76دقیقه‌و‌خرده‌ای برای بسیاری که کیارستمی عزیز را از نزدیک نمی‌شناختند، وجوهی نو از این فیلم‌ساز نابغه را نمایان می‌کند. در افواه آمده است که بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی بوسان، میهمان سیف‌الله صمدیان است و این فیلم قرار است در بخش ویژه جشنواره در هشتم اکتبر (۱۷ مهر)؛ یعنی همین شنبه که می‌آید، نمایش داده شود. خدا را صد‌ هزار مرتبه شکر که ما ایرانی‌ها توانستیم قبل از بوسانی‌ها این فیلم را در موزه سینمایمان ببینیم، اگرچه ونیزی‌ها و خیلی‌های دیگر قبل از ما آن را دیده‌اند. درباره این فیلم جواد طوسی به ‌اندازه وافی مطلبی در همین روزنامه، چند روز پیش قلمی کرده است، پس ما زیاده‌گویی نکنیم. دیگر گردشگری‌های فرهنگی ما در این هفته دیدن نمایش بینافرهنگی و البته سرکاری! «آروند دشت‌آرا» بود با عنوان «درباره تصویرت از من تجدید نظر کن»؛ دشت‌آرا تئاتر پژوهشی کار می‌کند، سرش را انداخته پایین و کار خودش را می‌کند بی‌اعتنا به حاشیه‌ها‌. تئاتر آروند درنگی بود بر زندگی زوج‌های بینافرهنگی، به قول خودش مطالعه زوج‌های فرهنگی مختلف در خاورمیانه به ما می‌فهمانند ظاهرا آنها کاری را توانسته‌اند به انجام برسانند که سیاست‌مداران از انجام آن عاجز بوده‌اند، زيرا با زندگی‌کردن هر روزه کنار هم به ما می‌فهمانند نوع دیگری از درک فرهنگی هم می‌تواند وجود داشته باشد (نقل به مضمون). حالا اینکه چرا تئاتر آروند سرکاری بود، باید بروید و خود ببینید، گویا تا جمعه است در چارسو.
از چهارسو که آمدید بیرون چند قدم پایین‌تر در سالن نمایش تئاتر مستقل تهران، تازه‌ترین (و احتمالا طولانی‌ترین) اثر محمد رضایی‌راد روی صحنه است: «براساس دوشسِ مَلفی»؛ نمایشی پربازیگر، پرصحنه‌یار براساس بازخوانی مدرن از متنی کلاسیک، مهجور و عجیب. درام عاشقانه‌ای پر از شقاوت و خشونت که با ملاط، مصالح و جهان‌بینی مثال‌زدنی محمد رضایی‌راد انباشته شده است. محمد رضایی‌راد در تمامی کارهایش، چه آنهایی که سال‌ها با همت گروه خانه در خانه‌ها اجرا شد و چه با آن معدودی که اجازه اجرای عمومی یافت، نشان داده است از آن هنرمندان مدرنی است که هنوز برای هنر خود کارکردی اجتماعی تعریف می‌کنند و این وجه هنر رضایی‌راد است که همواره من‌را به تحسین وامی‌دارد. خودش می‌گوید نمایش «براساس دوشس ملفی» برایش عرصه‌ای بینامتنی بوده که در آن می‌شد متن جان وبستر (نویسنده نمایش اصلی) را به مکالمه‌ای جذاب با شکسپیر، ماکیاولی، پیتر بروگل، برشت، آرتو، دورنمات، فوکو و بنيامین واداشت؛ اما خوانش من از آن، به‌عنوان یک تماشاچی، دیدن رگه‌هایی از علاقه رضایی‌راد به مایرهولد و ایزنشتاین و کانستراکتیویست‌ها و گوشه چشمی به بازیگری بیومکانیکال است.
فکر می‌کنم یکی از نشانه‌های شروع پیری این است که بر هرچه انگشت می‌گذاری، برایت خاطره به‌همراه دارد، ازاین‌رو هر موقع می‌خواهم به هنر رضایی‌راد فکر کنم نمی‌توانم خاطرات روزنامه جامعه و همکاری کوتاه‌مدت‌مان با او را به یاد نیاورم؛ سال ۱۳۷۸ بود که میرکریمی فیلم‌نامه‌ «کودک سرباز»ش را ساخت، او برای این فیلم جایزه هیأت داوران و محمد رضایی‌راد، جایزه بهترین فیلم‌نامه جشنواره آسیاپاسیفیک را به دست آورد. دنیا هم در گردشگری هفته پیش من چرخید و به قدردانی از میرکریمی در خانه سینما ختم شد و در آنجا یادی شد از این اولین فیلم میرکریمی بدون آنکه یادی شود از نویسنده فیلم‌نامه آن یعنی رضایی‌راد. البته خدا وکیلی برنامه هم راه نمی‌داد که چنین یادی شود. از میرکریمی تقدیر کردند، خیلی زیاد. کارگردانی با فیلم‌هایی دوست‌داشتنی و شخصیتی دوست‌داشتنی‌تر؛ اگرچه در افواه، انگ دولتی‌بودن با او همیشه همراه است و در تقدیرش ایوبی سنگ تمام گذاشت و این شائبه را بیشتر کرد؛ اما در دورانی که اختلاس پشت اختلاس از بخش دولتی و خصوصی هر روز برملا می‌شود، آدم را وامی‌دارد که چراغ در دست در روز روشن ملول از دیو و دد به‌دنبال انسان بگردد، انسان‌بودن میرکریمی می‌تواند شائبه دولتی‌بودن او را بزداید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.