|

از ونکوور تا خرمشهر

کامران ملک‌پور

مراسم یادبود سربازان در ونکوور من را به روزهای دور برد و خاطراتی که از روزهای دفاع مقدس داشتم، از روزی که خرمشهر آزاد شد. این یکی را خوب یادم است. غروب بود که با مادرم از خیابان ولیعصر پایین می‌آمدیم. شاید، شما هم یادتان باشد یک کانتیتر انتقال خون سال‎ها در ضلع شمال غربی میدان پارک بود. کمی پایین‎تر، صدای ضرب می‌آمد و مردم حلقه زده بودند. صدای دست هم بلند شد. این صحنه جلوی چشمم است که پسر جوانی تنبک می‎زد و یکی دیگر گریه می‎کرد.
مادرم هم زیر گریه زد كه خرمشهر آزاد شده.
گفتم حالا چرا اینها گریه می‌کنند؟ مادرم گفت اینها بچه‏‎های همان خرمشهرند که به خاطر جنگ تهران آمدند و حالا خوشحا­ل‌اند چون می‎توانند سر خانه زندگی‎شان بروند. نمی‎دانم آن دو تا جوان ـ که حالا باید مردهای میان‌سالی شده باشند ـ پایشان به خرمشهر رسید یا اینکه تقدیر باعث شد آنها هم مثل‌ هزاران نفر دیگر نه‌ تنها به زادگاهشان برنگردند، بلکه ‌هزاران کیلومتر هم از کشورشان دور شوند. چندی پیش، به یک مدرسه ابتدایی در ونکوور برای مراسم روز یادبود رفتم. این مراسم از بعد جنگ جهانی اول برای یادبود سربازان و افرادی که جانشان را در راه وطن فدا کردند، برگزار می‎شود. سالن آمفی‎تئاتر مدرسه پر از محصل‌ها و پدران و مادرانشان بود تا این مراسم اثرگذار را ببینند. اولین دانش‎آموزی که حرف زد، جسیکا بود که گفت «اینجا جمع شده‌ایم تا به آنانی که جانشان را در راه وطن فدا کردند، ادای احترام کنیم. در همین جمع ما، از بین دانش‎آموزان و پرسنل افرادی هستند که پدرها یا پدربزرگ‎هایشان را در این راه از دست داده‌اند. ما می‎خواهیم به تک‌تک آنان ادای احترام کنیم». مایک دانش‌آموز دیگری بود که از همسران این افراد یاد کرد و داستان اسارت پدربزرگش در روسیه را تعریف کرد که 20 سال طول کشیده و به مادربزرگش که بار زندگی را به تنهایی به دوش کشیده بود، ادای احترام کرد.
در تمام طول مراسم هم عکس‌هایی از سربازان کانادایی پخش می‎شد. سپس به احترام جان‌باختگان جنگ یک دقیقه سکوت برقرار شد. در ادامه هم اسم تمام خانواده‎های مدرسه که کسی را در میدان جنگ از دست داده بودند، خوانده شد. در سراسر مراسم، هیچ مدیر و معلمی از مدرسه حرفی نزد. بچه‎ها مراسم را برگزار کردند. خبری از حرف‎های پیچیده و دشوار هم نبود. سخنان کوتاه، موجز و مختصر اما مؤثر بود. من از دقیقه دوم مراسم به میدان ولیعصر و کوچه‌پس‌کوچه‎های خرمشهر و هویزه رفتم. آخر کار که بیرون آمدم، فقط اشک ریختم و به این فکر کردم که اگر کانادایی‎ها کسانی مثل ما داشتند با آنها چه می‌کردند. آدم‌های باشرفی که روزهای مرداد و شهریور 59 و پس از آن در شهرهای مرزی با صدای گلوله و خمپاره از خواب بیدار شدند و وقتی فهمیدند که عراقی‎ها حمله کردند، زن و فرزندانشان را روانه شهرهای دیگر کردند و خودشان با تفنگ شکاری و اسلحه‎هایی که در عمرشان حتی یک بار هم ندیده بودند، در پشت‌بام‎ها کمین کردند تا دفاع کنند و در این راه زندگی‌شان را فدا کردند. آن جانبازهایی که بیست‌وچند سال است بی دست و پا و بینایی روزگار می‌گذرانند. وقتی از مراسم بیرون می‌آمدم، کانادایی‎ها متعجب مانده بودند که چرا با این قیافه شرقی این‎قدر جوگیر شده‌ام و هق‌هق می‎کنم. تابوت و پلاک سربازها مرا بیشتر از همه یاد «نادر» انداخت؛ از فامیل‌های دورم. سرباز وظیفه‌ای که خیلی زود مفقودالاثر شد. مادرش تا آخر عمر هرکسی در یا تلفن می‎زد، قلبش به تپش می‎افتاد. منتظر شنیدن خبری از پسرش بود. عکس پسرش را در جانماز گذاشته بود. پدرش هم تا سال‌ها بین اسرای آزادشده می‎چرخید و عکسش را نشان می‎داد تا اثری از او پیدا کند. آخرش هم نادر هرگز به خانه برنگشت. همسرش بعد از سال‌ها صبر طاقتش تمام شد و ازدواج کرد. مادر مریض شد و دق کرد و پدر هم بهم ریخت. هر دو شکستند و به فاصله کوتاهی رفتند. راستی کسی این روزها به یاد نادر می‎افتد؟ ایرانی‌های مهاجرت‌کرده، به‌خصوص از نوع کانادایی، خیلی غم غربت و حس ایران‌پرستی ندارند. شاید دلیل اصلی این است که ایران در رفت‌وآمد هستند. آنانی که در داخل کشور به موضوعاتی چون جنگ و آثارش هم علاقه دارند، می‌خواهند در کانادا هم‌رنگ جماعت باشند. حتی اپوزیسیون معناداری هم در کانادا وجود ندارد. آنچه در نهایت وجود دارد، گروهی کم‌حس‌وحال هستند که کمتر روزنامه‌های تهران را می‌خوانند و علاقه‌ای به تیتر‌های گلوب‌اند میل و نشنال‌نیوز ندارند. بیشتر دوست دارند از خوبی‌ها و لطافت‌ها صحبت شود تا تلخی‌های گذشته، همچون جنگ. برهمین‌اساس هم نشریات تابلوئیدی می‌خوانند و با فیس‌بوک‌گردی خوشحال‌اند. دو کتاب‌فروشی ایرانی در ونکوور آمار جالبی دارند. حتی کتاب‌های تاریخی مشهور را جمعیت دست‌کم 200‌هزار نفری فارسی‌زبان ونکوور کمتر از ٥٠ جلد می‌خرند که در حدود ٢٠ جلد آن را افرادی از خیل چند‌هزار افغانستانی ساکن بریتیش کلمبیا خریده‌اند. کنسرت‌ها، فیلم‌ها و تئاترهای ایرانی طرفدار دارند. اما حرف‌زدن از شهید و جانباز و مفقود برای این جمعیت بیشتر شائبه‌های دیگر ایجاد می‌کند تا داشتن عرق ملی، حس انسان‌دوستی و وظیفه بشری.

مراسم یادبود سربازان در ونکوور من را به روزهای دور برد و خاطراتی که از روزهای دفاع مقدس داشتم، از روزی که خرمشهر آزاد شد. این یکی را خوب یادم است. غروب بود که با مادرم از خیابان ولیعصر پایین می‌آمدیم. شاید، شما هم یادتان باشد یک کانتیتر انتقال خون سال‎ها در ضلع شمال غربی میدان پارک بود. کمی پایین‎تر، صدای ضرب می‌آمد و مردم حلقه زده بودند. صدای دست هم بلند شد. این صحنه جلوی چشمم است که پسر جوانی تنبک می‎زد و یکی دیگر گریه می‎کرد.
مادرم هم زیر گریه زد كه خرمشهر آزاد شده.
گفتم حالا چرا اینها گریه می‌کنند؟ مادرم گفت اینها بچه‏‎های همان خرمشهرند که به خاطر جنگ تهران آمدند و حالا خوشحا­ل‌اند چون می‎توانند سر خانه زندگی‎شان بروند. نمی‎دانم آن دو تا جوان ـ که حالا باید مردهای میان‌سالی شده باشند ـ پایشان به خرمشهر رسید یا اینکه تقدیر باعث شد آنها هم مثل‌ هزاران نفر دیگر نه‌ تنها به زادگاهشان برنگردند، بلکه ‌هزاران کیلومتر هم از کشورشان دور شوند. چندی پیش، به یک مدرسه ابتدایی در ونکوور برای مراسم روز یادبود رفتم. این مراسم از بعد جنگ جهانی اول برای یادبود سربازان و افرادی که جانشان را در راه وطن فدا کردند، برگزار می‎شود. سالن آمفی‎تئاتر مدرسه پر از محصل‌ها و پدران و مادرانشان بود تا این مراسم اثرگذار را ببینند. اولین دانش‎آموزی که حرف زد، جسیکا بود که گفت «اینجا جمع شده‌ایم تا به آنانی که جانشان را در راه وطن فدا کردند، ادای احترام کنیم. در همین جمع ما، از بین دانش‎آموزان و پرسنل افرادی هستند که پدرها یا پدربزرگ‎هایشان را در این راه از دست داده‌اند. ما می‎خواهیم به تک‌تک آنان ادای احترام کنیم». مایک دانش‌آموز دیگری بود که از همسران این افراد یاد کرد و داستان اسارت پدربزرگش در روسیه را تعریف کرد که 20 سال طول کشیده و به مادربزرگش که بار زندگی را به تنهایی به دوش کشیده بود، ادای احترام کرد.
در تمام طول مراسم هم عکس‌هایی از سربازان کانادایی پخش می‎شد. سپس به احترام جان‌باختگان جنگ یک دقیقه سکوت برقرار شد. در ادامه هم اسم تمام خانواده‎های مدرسه که کسی را در میدان جنگ از دست داده بودند، خوانده شد. در سراسر مراسم، هیچ مدیر و معلمی از مدرسه حرفی نزد. بچه‎ها مراسم را برگزار کردند. خبری از حرف‎های پیچیده و دشوار هم نبود. سخنان کوتاه، موجز و مختصر اما مؤثر بود. من از دقیقه دوم مراسم به میدان ولیعصر و کوچه‌پس‌کوچه‎های خرمشهر و هویزه رفتم. آخر کار که بیرون آمدم، فقط اشک ریختم و به این فکر کردم که اگر کانادایی‎ها کسانی مثل ما داشتند با آنها چه می‌کردند. آدم‌های باشرفی که روزهای مرداد و شهریور 59 و پس از آن در شهرهای مرزی با صدای گلوله و خمپاره از خواب بیدار شدند و وقتی فهمیدند که عراقی‎ها حمله کردند، زن و فرزندانشان را روانه شهرهای دیگر کردند و خودشان با تفنگ شکاری و اسلحه‎هایی که در عمرشان حتی یک بار هم ندیده بودند، در پشت‌بام‎ها کمین کردند تا دفاع کنند و در این راه زندگی‌شان را فدا کردند. آن جانبازهایی که بیست‌وچند سال است بی دست و پا و بینایی روزگار می‌گذرانند. وقتی از مراسم بیرون می‌آمدم، کانادایی‎ها متعجب مانده بودند که چرا با این قیافه شرقی این‎قدر جوگیر شده‌ام و هق‌هق می‎کنم. تابوت و پلاک سربازها مرا بیشتر از همه یاد «نادر» انداخت؛ از فامیل‌های دورم. سرباز وظیفه‌ای که خیلی زود مفقودالاثر شد. مادرش تا آخر عمر هرکسی در یا تلفن می‎زد، قلبش به تپش می‎افتاد. منتظر شنیدن خبری از پسرش بود. عکس پسرش را در جانماز گذاشته بود. پدرش هم تا سال‌ها بین اسرای آزادشده می‎چرخید و عکسش را نشان می‎داد تا اثری از او پیدا کند. آخرش هم نادر هرگز به خانه برنگشت. همسرش بعد از سال‌ها صبر طاقتش تمام شد و ازدواج کرد. مادر مریض شد و دق کرد و پدر هم بهم ریخت. هر دو شکستند و به فاصله کوتاهی رفتند. راستی کسی این روزها به یاد نادر می‎افتد؟ ایرانی‌های مهاجرت‌کرده، به‌خصوص از نوع کانادایی، خیلی غم غربت و حس ایران‌پرستی ندارند. شاید دلیل اصلی این است که ایران در رفت‌وآمد هستند. آنانی که در داخل کشور به موضوعاتی چون جنگ و آثارش هم علاقه دارند، می‌خواهند در کانادا هم‌رنگ جماعت باشند. حتی اپوزیسیون معناداری هم در کانادا وجود ندارد. آنچه در نهایت وجود دارد، گروهی کم‌حس‌وحال هستند که کمتر روزنامه‌های تهران را می‌خوانند و علاقه‌ای به تیتر‌های گلوب‌اند میل و نشنال‌نیوز ندارند. بیشتر دوست دارند از خوبی‌ها و لطافت‌ها صحبت شود تا تلخی‌های گذشته، همچون جنگ. برهمین‌اساس هم نشریات تابلوئیدی می‌خوانند و با فیس‌بوک‌گردی خوشحال‌اند. دو کتاب‌فروشی ایرانی در ونکوور آمار جالبی دارند. حتی کتاب‌های تاریخی مشهور را جمعیت دست‌کم 200‌هزار نفری فارسی‌زبان ونکوور کمتر از ٥٠ جلد می‌خرند که در حدود ٢٠ جلد آن را افرادی از خیل چند‌هزار افغانستانی ساکن بریتیش کلمبیا خریده‌اند. کنسرت‌ها، فیلم‌ها و تئاترهای ایرانی طرفدار دارند. اما حرف‌زدن از شهید و جانباز و مفقود برای این جمعیت بیشتر شائبه‌های دیگر ایجاد می‌کند تا داشتن عرق ملی، حس انسان‌دوستی و وظیفه بشری.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.